Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Tramûnt

Arzân

|  |
| --- |
|
C'l artìcul chè 'l è scrit in
Arzân  |

Tramût a l' Amasra (Turchéia)
Tramût int la Cuntrêda Ornale - San Giovanni Rotondo (FG)
Al tramûnt insém a Mêrt

Al **tramûnt** (*tramonto* in italiân) l'é al mumèint in dóv' al Sōl al sparés sòta l'urizûnt vêrs sîra.

## Carateréstichi

In tót al manēri dal pûnt ed vésta astronômich, al pûnt insém a l'urizûnt da dōve al tramûnt a pâsa al cèinter dal désch dal Sōl al cumbîna gióst cun la diresiòun ed sîra sōl int al dâti di dé quând al giōren l'é cumpâgn a la nôt: difâti al se spôsta, ind la pêrt ed la Tèra in dó sòm, rispetivamèint tra nôt e matèina int i mèiş ed la premavèira e 'd l' istê (cun al rivêr al pûnt pió a nôt int al giōren quând, int l'istê, al dé l'é pió lòngh ed la nôt e tra mezdé e sîra int i mèiş ed l'avtûn e'd l' invêren (int l'istèsa manēra, cun al rivêr al pûnt pió a mezdé int al giōre quând la nôt l'é pió lònga dal dé.

La zôna ed l'urizûnt ch' la va tr'al pûnt pió a nôt e còl pió a mezdé l'é ciamêda *zona occasa*.

Dal vôlti, apèina dôp al tramûnt o apèina préma ed l'alvêr dal Sōl, as pōl vèder un râg vèird.

## Tramûnt insém a êter pianēta

Al tramûnt al gh'é ânch insém a chiêter pianēta, mó le diferèint per la distânsa dal Sōl e la cumpoşisiòun ed l'âria.

Insém a Mêrt, dal mumèint che al pianēta l'é pió luntân dal Sōl che la Tèra, al Sōl as vèd sōl ed 'na grandèsa ed 2/3 rispèt a còl ed la Tèra; a câşva ed l'âria mêgra, in pió, al tramûnt al cēl al dvèinta ed culōr bló e mia ed ròs.

## Vōş coleghêdi

* Êlba

## Êter prugèt

Template:Interprogetto/CollegamentoTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametro
* **Wikimedia Commons** contiene file multimediali su **Tramûnt**

## Collegamèint d'ed fōra

* Calcoladōr per êlba e tramûnt
* (EN) Cme calcolêr la durêda ed la giurnêda

**Nôta**: cla pâgina ché l'é stêda fâta cun la tradusiòun ed  **Tramonto** trâta da **it.wikipedia.org**.
Guêrda la **stôria ed la pâgina uriginêla** per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.

|  | Pêrti dal giōren |  |
| --- | --- | --- |
|
Fêr dal dé • Êlba • Matèina • Mezdé • Dopmezdé • Basōra • Sîra • Tramûnt • Nôt • Mezanôt |
# Såul

Bulgnaiṡ Arzân

|  |
| --- |
|
C'l artìcul chè 'l è scrit in
Bulgnaiṡ  |

Al Såul bän d'atais

Al **Såul** (sìmbol astronômich: ) l'è la strèla al zänter dal nòster sistêma sulèr. Un *såul*, ed sòlit, al pôl anch èser una strèla al zänter d'un èter sistêma extrasulèr. Atåuren al såul i gîren i pianîd, i asteròid e atåuren al nòster Såul i s câten anch i pianîd, i asteròid e äl cumatt.

## Va bän a vadder anch:

* Vänt solèr

|  |
| --- |
| **Sistamma solèr** |
| **SåulPianîd:** Mercûri | Vèner | Tèra | Mèrt | Zòbia | Satûren | Uràn | Netón  |
| **Pianidén:** Ceres | Plutån | Ōrc | Haumea | Quaoar | Makemake | Gonggong | Eris | Sedna
**Èter quî** Lónna | Asteròid | Fâsia ed Kuiper |
|  |

|  |
| --- |
|
C'l artìcul chè 'l è scrit in
Arzân  |

Al Sōl

Al **Sōl** (sìmbol astronômich: ) l'é la stèla al cèinter dal nôster Sistēma Solêr. Un *sōl*, ed sôlit, al pōl èser 'na stèla al
cèinter 'd un êter sistēma solêr. Atōren al sōl a gîren i pianēt, j asterôid e d' atōrna al nôster Sōl a 's câten ânch i pianēt, j asterôid e al cumèti.

## Guêrda ânca

* Vèint solêr

|  |
| --- |
| **Sistēma solêr** |
| **SōlPianēt:** Mercóri | Vèner | Tèra | Mêrt | Giôve | Satûren | Uràn | Netûn  |
| **Pianetèin:** Cêres | Plutòun | Eris
**Êter quèl:** Lûna | Asterôid | Pianetèin ed la fâsa ed Kuiper |
|  |
# Lunèri

Bulgnaiṡ

|  |  |
| --- | --- |
| St artéccol qué l é scrétt in bulgnaiṡ |  |

Lunèri in dialàt miranduléś dal 1885

Al **lunèri** (dal vòlt mo manch anch **calandèri**) l'è un sistema druvè dai cristiàn par divîder, contèr e dèr i nomm ai tant period ed tänp. Sti nomm én ciamè *dé dal lunèri*.

La parola *lunèri* la s riferéss anch'al libretén druvè par conter i dé (pr'esänpi un lunèri da mûr o da tèvla).

La parola «lunèri» la vén dal latén *lunarium* ch'al vôl dîr *i zîr d'la lonna* (donca i mîs).

Squèsi tott i lunèri i én fundè såura däli unitè 'd tänp fundamentèl:

* la stmäna, ed sèt dé;
* al mais, ed quater stmän e sblîsga;
* l'ân, ed dåddg mîs.

Totti äl nazión al droven un lunèri ufizièl par definîr i dé 'd festa e identifichèr i dé int'al stèss môd:

* Squesi tott i pajîs dal månd, cme anch äli urganizazión såura naziunèl, i droven al lunèri gregoriàn.
* In dî pajîs musulmàn as drova al lunèri islâmic.
* L'Èndia la drova al lunèri naziunèl indiàn.
* Israêl al drova al lunèri zudî.

## Referèinzi
# Matèina (pêrt dal giōren)

Arzân

|  |
| --- |
|
C'l artìcul chè 'l è scrit in
Arzân  |

Al Bryce Canyon (Utah, USA) inluminê da la lûş edla matèina.

La **matèina** (*mattino* in italiân) l'é un mumèint ed la giurnêda, ch'l'é cumpâgn al secònd quêrt ed l'ideêla spartisiòun dal 24 ōri dal giōren. In sté significhêt, al vîn dôp ed l' êlba e l'é préma dal mezdé.

## Carateréstichi

La durêda ed la matèina l'é variâbila perché l'alvêr dal Sōl, a tèimp sfalsê in ciaschidóna dal dō fâci ed la Tèra, la rîva préma int al dé pió lòngh ed l' istê e pió têrdi int al dé pió cûrt ed l' invêren.

In cól mumèint, al Sōl as câta int al quadrânt tra "matèina" e "mezdé" int la pêrta êlta ed la Tèra; tra "matèina" e "sîra" int la pêrta bâsa.

In un significhêt mia adât, al cuncèt ed matèina al pōl èser şlarghê e avèir l'istès significhêt ed "préma ed mezdé", ch' al ciâpa urâri in dó, a latitódin mèdi, a gh'é in etêren la cundisiòun ed la nôt fònda In un significhêt incòra pió cgnusû, al cuncèt ed matèina al pōl èser şlarghê ânch a ciapêr tót l'andamèint dal fêr dal dé

## Vôş coleghêdi

* Giōren
* Mezdé

## Nôti

## Êter prugèt

Template:Interprogetto/CollegamentoTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametro
* **Wikimedia Commons** contiene file multimediali su **Matèina (pêrt dal giōren)Nôta**: cla pâgina ché l'é stêda fâta cun la tradusiòun ed  **Mattino** trâta da **it.wikipedia.org**.
Guêrda la **stôria ed la pâgina uriginêla** per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.

|  | Pêrti dal giōren |  |
| --- | --- | --- |
|
Fêr dal dé • Êlba • Matèina • Mezdé • Dopmezdé • Basōra • Sîra • Tramûnt • Nôt • Mezanôt |
# Dopmezdé

Arzân

|  |
| --- |
|
C'l artìcul chè 'l è scrit in
Arzân  |

'Na dumènica dopmezdé insém l’*Île de la Grande Jatte. Quêder ed Georges Seurat*

Al **dopmezdé** (*pomeriggio* in italiân) l'é al mumèint ed la giurnêda ch' l'é tr'a mezdé e al tramûnt, ch' al cumbîna cun al têrs quêrt ed l'deêla divişiòun dal 24 ōri dal giōren.

Al j ōri dal dopmezdé, cme 'd acôrdi, în dèinter al tèimp ch' a gh'é tr'al 13:00 e al 17:00.

## Cme vînen sgnêdi al j ōri dal dopmezdé

Int al sistēma italiân e dal cèinter Europa al j ōri dal dopmezdé (intèişi da mezdé a mezanōt) în quêşi sèimper sgnêdi cun i nómer che vân da 13 a 23, cun còla dal vintquâter sgnêda cun al 0. Int al sistēma americân e di paèiş ed léngua inglèişâ a vînen despès sgnêdi cun i nómer, cun al ripêter dal j ōri préma dal mezdé, da 1 a 12 e cun al zûnta, dôp i nómer, dal lètri PM (*post meridien*) per divédri da còli ed préma dal mezdé.

Però ed sôli int la parlêda ed tót i dé a s' intènd al peréiod ed tèimp tr'al mezdé e al tramûnt.

## Vōş coleghêdi

* *Post meridiem*
* *Ante meridiem*

## Êter prugèt

Template:Interprogetto/CollegamentoTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametro
* **Wikimedia Commons** contiene file multimediali su **DopmezdéNôta**: cla pâgina ché l'é stêda fâta cun la tradusiòun ed  **Pomeriggio** trâta da **it.wikipedia.org**.
Guêrda la **stôria ed la pâgina uriginêla** per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.

|  | Pêrti dal giōren |  |
| --- | --- | --- |
|
Fêr dal dé • Êlba • Matèina • Mezdé • Dopmezdé • Basōra • Sîra • Tramûnt • Nôt • Mezanôt |
# Sîra (pêrt dal giōren)

Arzân

|  |
| --- |
|
C'l artìcul chè 'l è scrit in
Arzân  |

Sîra

La **sîra** (*sera* in italiân) l'é 'na pêrta dal giōren ciamêda in tânt mōd a secònda dal cultûri, mó int tót' al manēri as pêrla sèimper dal peréiod dôp al calêr dal Sōl.

A gh'é dō spiegasiòun impurtânti dal peréiod ed la sîra: còla francèişa, druvêda ânch int la légua italiâna, ch'la sègna la sîra cme al peréiod ch'l'é fr'al tramûnt e la mezanôt, ch' la cumbîna cun a l'ûltem quêrt ed l'ideêla divişiòun dal 24 ōri ed la giurnêda; còla inglèişa invēce, druvêda ânch int la lèngua spagnōla, la sègna la sîra cme al peréiod in dó la lûş dal dé la câla, e la 's mèt tr' al têrd dopmezdé, apèina préma dal tramûnt dal Sōl e la nôt fònda.

## Nôti

## Vōş coleghêdi

* Tramûnt
* Basōra
* Dopmezdé
* Nôt (pêrt dal giōren)

## Êter prugèt

Template:Interprogetto/CollegamentoTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametro
* **Wikimedia Commons** contiene file multimediali su **Sîra (pêrt dal giōren)Nôta**: cla pâgina ché l'é stêda fâta cun la tradusiòun ed  **Crepuscolo** trâta da **it.wikipedia.org**.
Guêrda la **stôria ed la pâgina uriginêla** per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.

|  | Pêrti dal giōren |  |
| --- | --- | --- |
|
Fêr dal dé • Êlba • Matèina • Mezdé • Dopmezdé • Basōra • Sîra • Tramûnt • Nôt • Mezanôt |
# Mezanôt (pêrt dal giōren)

Arzân

|  |
| --- |
|
C'l artìcul chè 'l è scrit in
Arzân  |

Fōgh ed mezanôt p'r al prém ed l'ân a Hong Kong, 1 znêr 2012

La **mezanôt** (*mezzanotte* in italiân) l'é al mumèint che gh'é tra un giōren e còl dôp.

Int la parlêda ed tót i dé as drōva per sgnêr la préma ōra ed la giurnêda.

## L'ōra dal stréi

'Na fôla la cûnta che a mezanôt, a vînen fōra dal tòmbi stréi, ciociasânghev, fantêşma e môrt vivèint, p'r andêr a masêr i vîv, e as dîş che còst al sucēd préma ed tót a *Halloween*, la nôt tr' al 31 otòber e al prém novèmber, mó la mezanôt l'é cimêda "ōra dal stréi" ânca perché a cl'ōra l'é nôt fònda.

## La mezanōt int j arlòj

Int j arlòj, la mezanôt la vîn sgnêda normalmèint cme al 0:00 secònd al nôrmi druvêdi in Itâlia, poór cme al 12:00 e al 12:00 A.M. secònd alò nôrmi druvêdi in êter paèiş, cme quî ed léngua inglèişa

## Vōş coleghêdi

* Nôt
* Prém ed l'ân

## Êter prugèt

Template:Interprogetto/CollegamentoTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametro
* **Wikimedia Commons** contiene file multimediali su **Mezanôt (pêrt dal giōren)Nôta**: cla pâgina ché l'é stêda fâta cun la tradusiòun ed  **Mezzanotte** trâta da **it.wikipedia.org**.
Guêrda la **stôria ed la pâgina uriginêla** per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.

## Colegamèint estèren

* (IT) La mezanōt su la *Treccani*

|  | Pêrti dal giōren |  |
| --- | --- | --- |
|
Fêr dal dé • Êlba • Matèina • Mezdé • Dopmezdé • Basōra • Sîra • Tramûnt • Nôt • Mezanôt |
# Mezdé (pêrt dal giōren)

Arzân

|  |
| --- |
|
C'l artìcul chè 'l è scrit in
Arzân  |

 Quêder ed 'na vidûda int l'ōra dal mezdé

Al **mezdé** (*mezzogiorno* ânca *mezzodì* o *meriggio* in italiân) l'é còla dal dòdeş dal j ōri ed la giurnêda int al fûş urâri ed riferimèint, e la divéd la matèina dal dopmezdé. L'urâri cuntrâri l'é la mezanôt.

## Carateréstichi

Int al sistēma ed la numerasiòun dal j ōri inglèiş, pugê insém a dû gîr ed 12 ōri, l'é cumpâgn al 12:00 pm (*post meridiem*, dal dopmezdé). Da un pûnt ed vésta astronômich, tgnû fōra i cambiamèint fât da l' ōri normêli, da l' ōra leghêla e da l' equasiòun dal tèimp, al mezdé al cumbîna cun al mumèint dal dé in dōv' al Sōl l'é pió atâch al *zenit* (mezdé dal Sôl).

In teoréia mezdé l'é l'ōra in dōv' al Sōl l'é insém al *Zenit*; purtrôp, a câşva dal muvimèint a côno ed l'âş ed la Tèra *( precessione degli equinozi)* in italiân) e al şlargamèint dal gîr ed la Tèra, l'é sèimper pió luntân dal Sōl, cl'ōra ché l'é ògni giōren un miliardèişem ed secònd pió in ritêrd: adès al Sōl l'é pió êlt intōren al j ōri 12:25 - 12:26.

## Vōs coleghêdi

* Giōren
* *Ante meridiem*
* *Post meridiem*

## Êter prugèt

Template:Interprogetto/CollegamentoTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametro
* **Wikimedia Commons** contiene file multimediali su **Mezdé (pêrt dal giōren)Nôta**: cla pâgina ché l'é stêda fâta cun la tradusiòun ed  **Mezzogiorno** trâta da **it.wikipedia.org**.
Guêrda la **stôria ed la pâgina uriginêla** per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.

|  | Pêrti dal giōren |  |
| --- | --- | --- |
|
Fêr dal dé • Êlba • Matèina • Mezdé • Dopmezdé • Basōra • Sîra • Tramûnt • Nôt • Mezanôt |
# Astronomî

Artéccol in dialàtt bulgnaiṡ

Universum - C. Flammarion, Holzschnitt, Paris 1888, Kolorit : Heikenwaelder Hugo, Wien 1998
L' **Astronomî** (dal grîg *aster* strèla, *nomia* lèz), l'è la siänza ch'la stûdia l'Univêrs e i starlût, dal såul, a la lónna, i pianîd e äl strèl.

## Stòria

Dal cminzéppi, l'astronomî l'era 'na siänza ch'as studièva såura tott a ôc' nûd e i muvmént regulèr däl strèl i éren acsé parfèt ch'i prémm ômen i druvénn pr'interpretèr al månd.

Al cminzéppi dal sècol XVII con Galileo, ai è stè una gran canbiaziån. Col telescòpi as vdé che l'univêrs l'éra pió cunplès e mänc parfèt comm i cardêven. Acsé l'è nèda l'astronomî mudêrna.

## L'astronomî dal dé d'incû

Incû l'astronomî la 'n stûdia brîsa såul quall ch'as vadd int'al zîl, mo cun dî strumént specièl, anch'al radiaziån dî râg' gamma, x, äl lûs ultraviulèti e i râg' infraross.

## Starlût

* Quî dal sistamma solèr:
	+ Såul
	+ Pianîd
	+ Starlût ch'i zîren atåurn i pianîd
	+ Asteròid
	+ Cumêt
	+ Meteorîd

* Strèl fòra dal sistamma solèr:
* Strutûr:
	+ Amâs globulèr
	+ Galâsia
	+ Amâs ed galâsi
# Zarvlån

Bulgnaiṡ

|  |  |
| --- | --- |
| St artéccol qué l é scrétt in bulgnaiṡ |  |

Un zarvlån bèli vèc' Amiga 1000 dal luntàn 1985

Al **zarvlån** o anch' **conpiuter** l'è un aparacc' infurmâtich ch'al trâta äli informaziån andànd indrî a däl pruzès prezîs. L'è un sistêma digitèl con una téttnica microeletrònica ch'l è bånna ed pruzesèr dî dè partànd da un gropp d'istruziån ciamè progrâma.

Un zarvlån dänter l'à normalmänt: dî micropruzesûr (al CPU), la memòria, dî dispositîf I/O (input/output, ch'i vrénn po dîr dänter e fòra). Bän in sustanza al zarvlån l'è 'na mâchina ch'al zónta al sistema operativ col hardware. Al software l'è quall ch'as métt insamm int'al déssc réggid, l'hardware l'è quall ch'as pôl vadder e tuchèr.

Strai software pió famûs a psän arcurdèr: al pachàtt Microsoft Office, al sistêma Microsoft Windows, al snadrazåur Mozilla Firefox e i driver dî aparacc' lighè a la mâchina.

Al mànd di zarvlan l'è ste rivolusioné anch da la creasiòn di tavlátt.

## Vad anch

Tavlátta (zarvlån)