# New York

Miranduléś

|  |
| --- |
|
C'l artìcul chè 'l è scrit in
Miranduléś  |

Al stéma ad New York
La mapa dla sità
La bandéra dla sità
La statṿa dla libertà e 'l tóri śmèli a fōg
Panuràma
I sinc quartēr: 1=Manhattan 2=Brooklyn 3=Queens 4=Bronx 5=Staten Island
Al pònt ad Brooklyn
Al palàs dal Nasiòṅ Unìdi
La piàsa ad Times Square
Al Federal Hall
Statṿa in dal Central Park

**New York** (a s lèś [nuː ˈjɔɹk] in d'l Ingléś di Stat Unî o [nju ˈjɔːk] in in d'l Ingléś dal Régn Unî, [ɲu ˈjɔrk] in miranduléś) l'è na sità di Stat Unî 'd òt migliòṅ e mèś 'd abitànt ch'la s cata in dal stat ad New York. L'è cgnusùda anc c'n al nóm dal sò scutmàj, “The big apple” (*Al póm grand*), o ad “New York City” par dastacàr-la da 'l nóm dal stat in du la s cata.

L'è stàda misa in pē in dal 1613 da di migrànt ulandéś ch'in alóra i l'ìvan batśàda “Nieuw Amsterdam” (*Amsterdam Nóva*) ma sinquànt'an dòp l'è pasàda a gl'Ingléś ch'i gh'aṅ cambiâ 'l nóm in unōr ad Jàcum II, duca ad York e Albany. 'L 11 ad Setémbar dal 2001 l'à patî 'l atàc terurìstic dgl'iślàmic 'd Al-Qaida ch'i aṅ fat stablìr dū aparéć cónt'r al tóri śmèli faghénd-i vgnir śò e masànd dagnóra tri-mila parsòni.

L'è bagnàda da 'l Ucéan Atlàntic, pròpria in dla fōś dal fiùm Hudson, e al sò clima 'l al s davśìna dimóndi a quél cuntinentàł. 'D Invèran la pōl rivàr anc a vint grâd sóta śèr mént'r in Luj al màsimi i èṅ darènt a i trénta 'd mèdia.

L'è divìśa in sinc quartēr ciamâ „Borough“: Manhattan, Brooklyn, Queens, Bronx e Staten Island. Al sò parc più famóś 'l è Central Park. In sità a gh'è trénta-nóṿ teàtar bèi grand, cgnusû tut insém c'n al nóm ad Broadway. Al sìndic 'l è al demucràtic *Bill De Blasio*. Gl'abitànt i èṅ divìś, tgnénd adrē a 'l censimènt dal 2010 guardànd la rasa, fra biànc (33,0%), ispànig (29,0%), afro-americàṅ (23,0%), aśiàtic (13,0%) e natìṿ americàṅ (0,5%). In mèś a i biànc, 'l 8,2% al gh'à di urìgini itagliàni, al 5,3% irlandéśi, al 3,2% tedéschi e 'l 3.0% rusi.

In dal 2010 la gh'à abû dagnóra quarànta-nóṿ migliòṅ ad turìsta ma in dal 2011 l'à fat incóra méj rivànd a sinquànta.

## Persunàǵ ligâ a *New York*

* Aaliyah, cantànta
* Kareem Abdul-Jabbar, śugadōr ad basket
* Christina Aguilera, cantànta
* Danny Aiello, atōr
* Woody Allen, regìsta
* Joseph Barbera, prudutōr
* Barbara Bel Geddes, atōra
* Humphrey Bogart, atōr
* Matthew Broderick, atōr
* Mel Brooks, regìsta
* Steve Buscemi, atōr
* Campbell Scott, atōr
* James Caan, atōr
* Al Capone, mafióś
* Eric Carr, sunadōr di Kiss
* John Carradine, atōr
* John Cassavetes, atōr
* Peter Criss, sunadōr di Kiss
* Billy Crystal, atōr e còmig
* George Cukor, regìsta
* Tony Curtis, atōr
* Robert De Niro, atōr
* Neil Diamond, cantànt
* P. Diddy, rapper
* Vin Diesel, atōr
* Vincent D'Onofrio, atōr
* Kirk Douglas, atōr
* Robert Downey Jr., atōr
* Richard Dreyfuss, atōr
* Peter Falk, atōr
* Perry Farrell, sunadōr
* Jane Fonda, atōra
* Peter Fonda, atōr
* Anthony Franciosa, atōr
* Ace Frehley, sunadōr di Kiss
* John Frusciante, sunadōr di Red Hot Chili Peppers
* Sarah Michelle Gellar, atōra
* Vitas Gerulaitis, tenìsta
* Rudolph Giuliani, pulìtic
* Whoopi Goldberg, atōra e còmiga
* Cuba Gooding Jr., atōr
* Elliott Gould, atōr
* Melanie Griffith, atōra
* Bob Guccione, editōr ad rivìsti malnéti
* Steve Guttenberg, atōr
* Rita Hayworth, atōra
* Bernard Herrmann, cumpuśidōr
* Paris Hilton, atōra, cantànta e persunàǵ televiśìṿ
* Billy Joel, cantànt
* Scarlett Johansson, atōra
* Michael Jordan, śugadōr ad basket
* Harvey Keitel, atōr
* Jacqueline Kennedy, first lady di Stat Unî
* Alicia Keys, cantànta
* Calvin Klein, stilìsta
* Lenny Kravitz, cantànt e sunadōr
* Stanley Kubrick, regìsta
* Bruce Kulick, sunadōr di Kiss
* Lady Gaga, cantànta
* Veronica Lake, atōra
* Jake LaMotta, pùgil
* Burt Lancaster, atōr
* Martin Landau, atōr
* Diane Lane, atōra
* Cyndi Lauper, cantànta
* Jennifer Lopez, cantànta e atōra
* Tina Louise, atōra
* Walter Matthau, atōr
* Sal Mineo, atōr
* Eddie Murphy, atōr e còmig
* Al Pacino, atōr
* Colin Powell, militàr e Segretàri 'd Stat americàṅ
* Priscilla Presley, atōra
* Joey Ramone, cantànt e sunadōr di Ramones
* Marky Ramone, sunadōr di Ramones
* Lou Reed, sunadōr
* Christopher Reeve, atōr
* Laurance Rockefeller, migliardàri
* Franklin Roosevelt, presidènt di Stat Unî
* Susan Sarandon‎, atōra
* Brooke Shields, atōra
* Julian Schnabel, regìsta e artìsta
* Martin Scorsese, regìsta
* Sylvester Stallone, atōr
* Paul Stanley, sunadōr e cantànt di Kiss
* Barbara Stanwyck, atōra
* Oliver Stone, regìsta
* Barbra Streisand, atōra e cantànta
* Meryl Streep, atōra
* Marisa Tomei, atōra
* Donald Trump, imprendidōr
* John Turturro, atōr e regìsta
* Mike Tyson, pùgil
* Christopher Walken, atōr
* Sigourney Weaver, atōra
* Mae West, atōra

## Culegamènt estéran

* (EN) Al sò sit ufisiàł