# Régn Unî

Miranduléś

|  |
| --- |
|
C'l artìcul chè 'l è scrit in
Miranduléś  |

La sò bandéra
Al stéma dal Régn Unî

Al **Régn Unî** (*Regno Unito* in itagliàṅ, *United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland* in ingléś) 'l è 'n stat dl'Europa ucidentàla cun capitàla Lóndra. A n gh'è minga da cunfónd'r-al cun l'Inghiltèra (ch'l'è sōl una dal sò regiòṅ) o cun la Gran Bretàggna (ch'l'è sōl l'ìśula più granda in du a s cata al régn).

Al Régn Unî (in vérd scûr)
Al sò mòt 'l è „Dieu et mon droit“ (*Dio e al mè dirìt*), scrit in Francéś e minga in Ingléś ch'la sarés invéci la sò léngua uficiàla. Àtri léngui regiunàli druàdi lè i èṅ al Galéś, al Gaèlic Scuséś, al Gaèlic Irlandéś, al Còrnic dla Curnuvàglia, al Scots dla Scòsia e al Scots d'l Ulster in dl'Irlànda dal Nòrd.

La sò ultma regìna catòlica (di *Stuart*) l'è stada la mudnéśa Marìa ad Mòdna méntar che adès a règna Carlo III dal Règn Unî.

Al *Régn Unî ad Gran Bretàggna e Irlànda* al nas cun 'l *At 'd Ugnòṅ* dal 1800 ch'al mitìva insém al *Régn ad Gran Bretàggna* cun al *Régn 'd Irlànda* anc se pò na bèla part ad cl'ìśula chè l'è andàda par sò cònt in dal 1922 dand vita a 'l *Stat Lìbar 'd Irlànda*.

Sōl l'Irlànda dal Nòrd (siē cuntèi su nóṿ ad la regiòṅ d'l *Ulster*) l'è armàsta in du l'éra dand vita a 'l *Régn Unî* insém a l'Inghiltèra, a 'l Gàles e a la Scòsia. Al stat 'l è guernâ p'r un sistéma parlamentàr. Al prim minìstar 'd adès 'l è Keir Starmer (da 'l 2024).

Al *Régn Unî*, catànd-as mis prinsipalmènt su dū ìśuli, al gh'à tut 'd intóran dagl'àqui: al Mar dal Nòrd (a èst), al Canàl dla Mandga (a sud) e al Mar 'd Irlànda e 'l Ucéan Atlàntic (a nòrd e a òvest). Àtri ìśuli più pìculi i èṅ quéli ad *Man*, *Wight*, *Urcàdi*, *Shetland* e *Ebridi* a nòrd dla Scòsia.

'L è mémbar d'l ONU (in du al gh'à na scrana permanénta), dal G8, dla NATO e dl'Ugnòṅ Europea da 'l 1973.

## Stòria

Pruclamasiòṅ dal dastacamènt dla Repùblica Irlandéśa da 'l Régn Unî
Scòsia e Inghiltèra i gh'éran bèla cuma dū quèi dastacâ a 'l inìsi dal X sècul. Al Gàles 'l è pasâ sóta 'l cuntròl ingléś in dal 1284 par pò tacàr a far part dal Régn 'd Inghiltèra da 'l 1536. Al 1 ad Maǵ dal 1707 a véd la luś al Régn ad Gran Betàggna cun al curóni 'd Inghiltèra (cun i Galéś dèntar) e Scòsia misi insém. Cun 'l *At 'd Ugnòṅ* dal 1800 a s śònta anc al *Régn 'd Irlànda* e a nas acsè al *Régn Unî ad Gran Bretàggna e Irlànda*.

In di elesiòṅ dal Dicémbar dal 1918, al partî dal Sinn Féin, ch'al vliva al dastacamènt d'l Irlanda da 'l *Régn Unî*, al mùcia sù 73 séǵ di 106 dispunìbii a la Cambra di Cumùn e gl'elèt i decìdan ad n andàr minga a Westminster stand in un parlamènt par sò cònt fóra dla léǵ, al Dáil Éireann. Dòp na dichiarasiòṅ 'd indipendénsa e na guèra, in dal 1921 al guèran britànic e al gabinét irlandéś (*Aireacht*) i s métan 'd acòrd par catàr na sulusiòṅ ch'la pòrta a la separasiòṅ dal dū ìśuli a part siē cuntèi dal nòrd, ad religiòṅ prutestànta, ch'i decìdan ad restàr sèg.

A nas acsè al *Stat lìbar 'd Irlànda* (*Saorstát Éireann* in Gaèlic Irlandéś, pò *Repùblica 'd Irlànda* o *Eire*) ch'al gh'iva dèntar anc tri cuntèi d'l Ulster (Cavan, Monaghan e Donegal) e al *Régn Unî ad Gran Beràggna e d'l Irlànda dal Nòrd*.

## Pulìtica

Al *Régn Unî* 'l è na munarchìa parlamentàra sóta la cà di Windsor. Al parlamènt 'l è divìś in du Cambri (*Houses*): la Cambra di Lòrd (*House of Lords*) cun di mémbar minga elèt e ad fat sénsa putēr, e la Cambra di Cumùn (*House of Commons*) ch'la fà al léǵ. In dal dū cambri, ch'i s riunìsan insém sōl durànt 'l evènt dal "State Opening of Parliament", i gh'èṅ sèmpar i rapriśintànt 'd Inghiltèra, Scòsia, Irlànda dal Nòrd e Gàles. I tri partî più impurtànt dal *Régn Unî* i èṅ al Partî Laborista al prim minìstar Keir Starmer

## Al quàtar nasiòṅ dal Régn Unî

Al *Régn Unî* al gh'à dèntar quàtar regiòṅ, o méj, nasiòṅ: Inghiltèra, Scòsia e Gàles ch'i s càtan in dl'ìśula ad Gran Bretàggna, e Irlànda dal Nòrd che invéci la s cata in dl'ìśula 'd Irlànda (a la sò sinìstra).

| Nasiòṅ | Inghiltèra | Gàles | Scòsia | Irlànda dal Nòrd |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Nóm uriginal | England | Wales | Scotland | Northern Ireland |
| Puśisiòṅ |  |  |  |  |
| Bandéra e Stéma |   |   |   |   *Chi dū sìmbui chè i n èṅ più stâ druâ da 'l 1973 dòp i fat dal Bloody Sunday* |
| Abitànt | 55.268.100 | 3.064.000 | 5.404.700 | 1.876.695 |
| Capitàla | Lóndra | Cardiff | Edinbûrg | Belfast |

## Al sità

La capitàla dal *Régn Unî* l'è la sità ad Lóndra ch'la cònta 7.744.942 abitànt e ch'la s cata in dal sud dla Gran Bretàggna, bagnàda da 'l fiùm Tamìgi.

Lista dal dódas sità dal *Régn Unî* più grandi (stimi dal 2010)* Lóndra, 7.744.942
* Birmingham, 942.766
* Glasgow, 578.776
* Liverpool, 452.773
* Edimbûrg, 451.851
* Leeds, 440.954
* Sheffield, 415.175
* Manchester, 396.322
* Bristol, 372.985
* Cardiff, 316.793
* Leicester, 296.594
* Bradford, 278.984

## Culegamènt estéran

* (EN) Al sit ufisiàł
* (IT) La sò paśna su 'l sit dla *Treccani*

Template:Interprogetto/CollegamentoTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametro
* **Wikimedia Commons** contiene file multimediali su **Régn Unî**

Pajîs d'Europa

 Albanî •
 Andorra •
 Armènia •
 Austria •
 Azerbaigiàn •
 Bélgi •
 Bôsgna-Erzegovina •
 Bulgarî •
 Cruazia •
 Danimèrca •
 Estògna •
 Finlandia

 Fränza •
 Geòrgia •
Germâgna •
 Grecia •
 Irlanda •
 Islanda •
 Itâglia •
 Lettògna •
 Liechtenstein •
 Lituàgna •
 Lussembûrg •
 Malta •
 Måunt naigher

 Mazedògna dal Nòrd •
 Muldàvi •
 Nurvegia •
 Portugâl •
 Prinżipê ed Mònac •
 Pulògna •
 Ràggn Uné •
 Ripóbblica Ceca •
 Róssia •
 Róssia bianca •
 Rumanî

 San Marén •
 Serbia •
 Slovachî •
 Sluvênia •
 Spâgna •
 Svèzia •
 Svézzra •
 Turchî •
 Ucraìna •
 Ulanda •
 Ungherî •
 Zìper •
 Zitê d'al Vaticân