# Stat Unî

Miranduléś

|  |
| --- |
|
C'l artìcul chè 'l è scrit in
Miranduléś  |

I **Stat Unî** o **Stat Unî 'd Amèrica** (*United States of America* in ingléś) i èṅ na repùblica federàla dl'Amèrica dal Nòrd fata da 50 stat , da 'n distrét federàl (Washington, D.C.) e da vari territori. I èṅ cgnusû più semplicemènt anc cuma *Amèrica*.

La bandéra di Stat Unî
Al scûd di Stat Unî
I sò mòt i èṅ *E pluribus unum* (*Da dimóndi a òṅ*, 1776) e *In God we trust* (*In Dio a cunfidém*, 1916).

Al paéś al cunfìna a nord cun al Cànada e a sud cun al Mèsic, mènt'r a èst e a òvest 'l è bagnâ p'r i ucéan Atlàntic e Pasìfic. Gl'aqui dal stat dl'Alàska, quél più grand ad tut, i èṅ incòst a la Rùsia e i fànan part dal strét ad Bering. Al stat di Hawaii 'l è furmâ p'r un artipèlag lucaliśâ in dal sèntar d'l Ucèan Pasìfic. I *Stat Unî* i gh'ànan anc soquànt àtar teritòri spars in gir, in dal mar di Caràibi e in dal Pasìfic.

Cun na superfìsi più granda ad 9,37 migliòṅ ad km² e cun da piò ad 310 migliòṅ 'd abitànt, i *Stat Unî* i èṅ al quàrt paéś più grand dal mónd e al tèrs più pupulâ, anc par via 'd un misćiùs ad rasi e n'imigrasiòṅ sustgnùda in di ùltim duśènt an. L'ecunumìa dal stat l'è la prima dal mónd, cun un PIL ad 14.300 migliàrd ad dòlar (2008).

## Stòria

La federasiòṅ l'è stada fundàda da trédas culògni dal Régn Unî piasàdi in sla còsta atlàntica. Al 4 ad Luj dal 1776, cun la dichiarasiòṅ 'd indipendénsa, i àṅ pruclamâ al distàc da la Gran Bretàggna, baténd gl'ingléś in dla guèra 'd indipendénsa americàna. Na cunvensiòṅ federàla (quéla ad Filadèlfia) l'à pò mis in pē la custitusiòṅ di *Stat Unî 'd Amèrica* al 17 ad Setémbar dal 1787 (l'è la stésa ch'la gh'è anc adès). La carta di dirìt (ratificàda in dal 1791) la gh'iva dèntar déś emindamènt custitusiunài par garantìr dimóndi di dirìt fundamentài e la libertà.

La dichiarasiòṅ 'd Indipendénsa in un quàdar ad *John Trumbull* dal 1817-1818
In dal córs dal XIX sècul i *Stat Unî* i àṅ pò tòlt soquànt teritòri nóṿ da la Frància, da la Spaggna, da 'l Régn Unî, da 'l Mèsic e da la Rùsia, tirànd dèntar la repùblica dal Tèxas e quéla di Hawaii.

Al questiòṅ fra 'l Sud agràri e al Nòrd industriàł in mèrit a 'l dirìt ad druàr di séruv négar (da part di stat meridiunài dit Dixie) i àṅ pò purtâ in dal 1861 a la guèra 'd secesiòṅ americàna. Al Nòrd 'l à impedî ch'al paéś al sa sćianchìs in dū dand la libertà a i séruv in tuta la federasiòṅ.

In dal 1945, faghénd finìr la secónda guèra mundiàla mulànd śò dū bómbi atòmichi in sal Giapòṅ, i *Stat Unî* i èṅ dvintâ al prim paéś cun di armi atòmichi, mémbar permanènt dal Cunsìli ad Sicurésa d'l ONU e fundadōr dla NATO. Finìda la guèra fréda in di cunfrònt dl'Ugnòṅ Suviètica, i americàṅ i èṅ dvintâ la sōla puténsa mundiàla ch'a gh'è armàś, anc s'adès di luminàri dl'Università i discùtan dal sò *status* in un mónd multipulàr.

## I sinquànta stat

I stat americàṅ
I *Stat Unî* i èṅ na federasiòṅ ad 50 stat e un distrét federàl cun dèntar la capitàl (al Distrét ad Culùmbia).

Tgnénd a drē a 'l stimi uficiàli dal 2009, al 79,6% dla pupulasiòṅ l'è biànca (cun un 15,8% 'd ispànic), al 12,9% l'è négra, al 4,6% aśiàtica e sōl l'1% l'è uriginària amerìnda. I americàṅ cun di urìgini itagliàni i èṅ cunsintrâ principalmènt in dal stat ad New York (in dua, in dal censimènt dal 2010, al 14,4% di abitànt i daśgnìvan da l'Itâglia).

Ca-i chè i sinquànta stat dal federasiòṅ cun da na banda i an 'd ingrès.

|
Alabàma 1819
 Alàska 1959
 Ariśòna 1912
 Arkànsas 1836
 Califòrgna 1850
 Carulìna dal Nòrd 1788
 Carulìna dal Sud 1788
 Culuràdo 1876
 Connecticut 1788
 Dakòta dal Nòrd 1889
 Dakòta dal Sud 1889
 Delaware 1787
 Flòrida 1845
 Geòrgia 1788
 Hawaii 1959
 Idaho 1890
 Illinòis 1818 |
Indiàna 1816
 Iowa 1846
 Kànsas 1861
 Kentucky 1792
 Luiśiàna 1812
 Maine 1820
 Maryland 1788
 Massachusetts 1788
 Mèsic Nóṿ 1912
 Mìchigan 1837
 Minneśòta 1858
 Missisìpi 1817
 Missouri 1821
 Muntàna 1889
 Nebràska 1867
 Nevàda 1864
 New Hampshire 1788 |
New Jersey 1787
 New York 1788
 Ohio 1803
 Oklahoma 1907
 Òregun 1859
 Pennsylvania 1787
 Rhode Island 1788
 Tennessee 1796
 Tèxas 1845
 Utah 1896
 Vermònt 1791
 Virgìgna 1788
 Virgìgna Ucidentàla 1863
 Washington 1889
 Wiscònsin 1848
 Wyoming 1890 |
| --- | --- | --- |

## Al sità

La capitàla di *Stat Unî* l'è la sità ad Washington ch'la cònta 608.660 abitànt e ch'la s cata in dal Distrét ad Culùmbia, in dla còsta èst dal paéś.

I dū stat ch'i gh'àṅ dimóndi sità bèli grandi i èṅ la Califòrgna e al Tèxas cun quàtar sità a tèsta in dla clasìfica dal sédas più pupulóśi.

In dal 2008, 'l 83,6% dla gint la vivìva in n'arèa metrupulitàna. Da i an Dumìla a gnir adès, gl'incremènt più grand i gh'èṅ stâ in dal sità dal sud (là i i ciàman *Sun Belt*, *Singi dal Sud*), specialmènt in di dintóran ad Dallas, Houston, Phoenix, Miami, Atlanta, e in dla Califòrgna dal sud in generàł.

Lista dal ssanta sità americàni più grandi (stimi dal 2019)* New York, 8.336.817
* Los Angeles, 3.979.576
* Chicago, 2.693.976
* Houston, 2.320.268
* Phoenix, 1.680.992
* Filadèlfia, 1.584.064
* Sant Antóni, 1.547.253
* San Diego, 1.423.851
* Dallas, 1.343.573
* San Jòśè, 1.021.795
* Austin, 978.908
* Jacksonville, 911.507
* Fort Worth, 909.585
* Culùmbus, 898.553
* Charlotte, 885.708
* San Francisco, 881.549
* Indianàpulis, 876.384
* Seattle, 753.675
* Denver, 727.211
* Washington, 705.749
* Boston, 692.600
* El Paśo, 681.728
* Nashville, 670.820
* Detroit, 670.031
* Oklahoma City, 655.057
* Pòrtland, 654.741
* Las Vegas, 651.319
* Memphis, 651.073
* Louisville, 617.638
* Baltimòra, 593.490
* Milwaukee, 590.157
* Albuquerque, 560.513
* Tùcson, 548.073
* Frèśno, 531.576
* Méśa, 518.012
* Sacramènt, 513.624
* Atlànta, 506.811
* Kànsas City, 495.327
* Culuràdo Springs, 478.221
* Omaha, 478.192
* Raleigh, 474.069
* Miami, 467.963
* Long Beach, 462.628
* Virgìgna Beach, 449.974
* Oakland, 433.031
* Minneapolis, 429.606
* Tulsa, 401.190
* Tampa, 399.700
* Arlington, 398.854
* New Orleans, 390.144
* Wichita, 389.938
* Bakersfield, 384.145
* Cleveland, 381.009
* Auròra, 379.289
* Anaheim, 350.365
* Honolulu, 345.064
* Santa Ana, 332.318
* Riverside, 331.360
* Corpus Christi, 326.586
* Lexington, 323.152

## Pulìtica

I stat cunquistâ da i demucràtic (in blù) e da i republicàṅ (in rós) in dgl'elesiòṅ presidensiài 2008 cun dènt'r i nùmar di grand eletōr
I *Stat Unî* i gh'aṅ un sistéma bipartìtic ch'al garantìs l'alternànsa a 'l putēr di dū partî 'd adès: al Partî Demucràtic Americàṅ (*Democratic National Committee*) ad sèntar-sinìstra (prugresìsta) e 'l Partî Republicàṅ Americàṅ (*Republican National Committee* o anca GOP, *Grand Old Party*) ad sèntar-dèstra (cunservadōr).

In Amerìca i i ciàman anc *Liberals* (quéi ad sinìstra) e *Conservatives* (quéi ad dèstra) o *The Left Wing* e *The Right Wing*.

Cuntrariamènt a quél ch'a sucèd in Itàglia, in di *Stat Unî* i aṅ dâ 'l blù a la sinìstra e 'l rós a la dèstra.

'l àśan, sìmbul dal *Partî Demucràtic Americàṅ*
'l elefànt, sìmbul dal *Partî Republicàṅ Americàṅ*
Dòp òt an ad guèran cunservadōr ad George W. Bush, in gl'elesiòṅ presidesiàli dal 2008 i Americaṅ i an śvultâ da cl'atra banda, vutànd p'r al candidàt demucràtic Barack Obama cónt'r al senadōr republicàṅ John McCain e la sò vice, la casadóra e guvernadōra dl'Alàska Sarah Palin.

In particulàr, dimóndi impurtànti i èṅ stadi 'l vìnsidi in di stat da sèmpar ciàṿ dla Flòrida e d'l Ohio. In Amerìca cal stat chè i al ciàman *bellwether state*, un tèrmin ch'al s riferìs a la tradisiòṅ mediuevàla ad mét'r un campanàs atàc a 'l còl 'd un muntòṅ castrâ par far capìr in antìsip quand al branc ad péguri 'l è drē a rivàr prima ch'al ś véda. Difàti a s sà quél ch'al và a vgnir guardànd quél ch'a sucèd là parchè in dla stòria sōl dū vòlti chi à vins in Ohio 'l à pò pardû gl'elesiòṅ.

*Obama*, prim óm négar dal sò paéś a dvintàr presidènt, pò al gh l'à fata anc a tōr via la Virgìgna da 'l maṅ di republicàṅ ch'i l'ìvan tgnuda strica par 44 an. Śuntànd i sò 13 vōt a i 27 dla Flòrida, a i 20 d'l Ohio e a tut chi àtar, Obama 'l à muciâ sù 365 grand eletōr cónt'r i sōl 173 dal sò cumpetidór.

*Obama*, nâ a Honolulu in dal 1961 ma al gh'à di urìgini dal Kènia e 'l éra stâ al senadōr ad 'l Illinòis, 'l iva batû a 'l primàri dal sò partî la mujér dal vèć presidènt Bill Clinton, l'Hillary Rodham Clinton. Dvintâ 'l 44eśum presidènt di *Stat Unî* c'n al mòt «Yes, we can!» (*«Sè, a psém!»*), *Obama* al l'à pò sarnìda cuma segretàri ad stat (al nòstar *minìstar par 'l èstar*).

Quàt'r an dòp *Obama* 'l à fat cumpàgn anc cóntar Mitt Romney pardénd però la Carulìna dal Nòrd, 'l Indiàna e 'n rapreśentànt in dal Nebràska muciànd sù 332 grand eletōr cóntar 206. In dal 2016 i republicàṅ cun Donald Trump i gh 'l àṅ cavàda invéci a vìnsar gl'elesiòṅ dòp òt an baténd l'Hillary Clinton in Wiscònsin, in dla Pennsylvania e in dal Mìchigan, stat demucràtic da i an Utànta, e purtànd a cà anc la Flòrida e 'l Ohio. In cla manéra chè al *tycoon* al gh 'l à cavàda a pasàr i tarśènt grand eletōr anc s'in dal vōt pupulàr 'l è sóta 'd dū migliòṅ e mèś ad vōt in di cunfrònt dl’*Hillary*.