# Cunèṅ

Miranduléś

|  |
| --- |
|
C'l artìcul chè 'l è scrit in
Miranduléś  |

|  |
| --- |
|  Cunèṅ |
|  un cunèṅ dumèstic |
| **Dominì:** Eukaryota |
| **Rèign:**  Animalia |
| **Ram:**  Bilateria |
| **Phylum:**  Chordata |
| **Clâsa:**  Mammalia |
| **Órdin:**  Lagomorpha |
| **Famija:**  Leporidae |
| **Gènàr:**  Pentalagus • Bunolagus • Nesolagus Romerolagus • Brachylagus • Sylvilagus Oryctolagus • Poelagus • Caprolagus • Pronolagus |
| **Sòrta:**  Oryctolagus cuniculus, *Linnaeus* (1758) |

Un cunèṅ lìb'r in dal prâ
Dū cunèṅ ch'i màgnan
Un cunèṅ négar
Un cunèṅ nâṅ tut bianc
Al **cunèṅ** (*Oryctolagus cuniculus*, **coniglio** in itagliàṅ) 'l è 'n mamìfar ch'al fà part dla famìja di *Leporidae*. I èṅ difarènt da la lévra parchè, péna nâ, i n gh'aṅ minga al pēl, i sò òć i èṅ sarâ e i gh'aṅ da dipéndar dal tut da i sò genitōr. Al dū bèsti i faṅ part d'l órdan di *Lagomorpha*.

I cunèṅ i vìvan da spés in buś fónd scavâ in dla tèra e i gh'aṅ gl'uréci dimóndi lunghi. La fémna dal cunèṅ la s ciàma cunìna.

## Alimentasiòṅ

I cunèṅ ad sòlit i màgnan dl'èrba, fój séchi, raìś e scòrsi. Esénd vegetariàṅ al magna però anc al vardùri cum al sèlar e al caròti.

In di negòsi par bèsti a s pōl catàr di mangìm cunfesiunâ apòsta par lò e ch'i gh'aṅ 'd avér dèntar:

* fibbri > 18% (in fiṅ a 'l 22-25% specialmènt p'r i sugèt vèć, ch'i s móvan pôc o cun al pēl lung)
* pruteìni 12-14% (in fiṅ a 'l 16% p'r i *àngura* durànt al cambi dal pēl)
* gras sóta a 'l 3%
* cals 0,6-1%
* fòsfur 0,4-0,8%

A s créd ch'al paṅ vèć al faga mâl p'r i dènt di cunèṅ, ch'al pòsa frustàr-i, ma 'l è 'n śbali parchè al silìsi preśènt in dl'èrba al parmét a i dènt ad crésar ad cuntìnuṿ e anc ad cunsumàr-as naturalmènt.

Anc s'al cunèṅ al la fà luntéra, a gh'è da dir che l'alimentasiòṅ a baś ad paṅ, féti biscutàdi, farìni ad véna, ròba dólsa e carbuidrâ in gènar (o di mangìm tut al vòlti) i pōlan purtàr-ag dimóndi prubléma. Difàti al stómag dal cunèṅ a n gh la cava minga a digerìr-i bèṅ e la firmentasiòṅ ad chi magnàr lè la pōl purtàr prima a far-i scurśàr e pò a di blòc gastro-intestinài ch'i eṅ fra 'l càuśi più grandi ad mòrt p'r i cunèṅ ad cumpagnìa.

L'alimentasiòṅ parfèta dal cunèṅ la mét insém fêṅ a piaśēr, vardùra frésca e pulìda, 250-300 gram par chilo ad péś dal cunèṅ e àqua sèmpar a dispuśisiòṅ.

'L è impurtànt lasàr cal magnàr lè sèmpar a sò dispuśisiòṅ parchè al stómag dal cunèṅ al digerìs in cuntinuasiòṅ e s'al ristìs dimóndi tèmp sénsa mandàr śò gnint par piò ad dód'ś óri 'l andrév in a risć ad catàr-as dal patulugìi dimóndi gravi ch'i prévan anc masàr-al.

## Cumpurtamènt

Al cunèṅ ad cumpagnìa 'l è in gènar gustōś e pîṅ 'd afèt: anc s'l è difìcil ch'al végna davśèṅ a 'l sò padròṅ par dmandàr dal śnum (cuma i pōlan invéci far i can e i gàt), dimóndi cunèṅ i gh'aṅ però di cumpurtamènt vèrt e dispunìbii a 'l afèt ch'a gh vèṅ dâ.

Quànd i gh'aṅ biśógn ad magnàr, i vîṅ atàc a i pē dal padròṅ par dmandàr-'g-al, tirànd-as sù in sal śampi da drē o tirànd sù al muś.

I cunèṅ i èṅ dimondi chiēt e i n daṅ minga fastìdi, i èṅ pulî e i vìvan in spasi sarnî da lōr e marcâ, anc più dna vòlta, sfargànd-as cun al grugn.

A gh'è pò da dir ch'al cunèṅ 'l è dimóndi puntiglióś in dal sarnìr al magnàr: p'r eśèmpi, s'a s cata davànti a dal sèlar e a dal parsémul, al prév pascàr 'l òṅ o c'l àtar a secónd dal sò gust dal mumènt.

Quànd i vōlan punsàr, i cunèṅ i s dasténdan o i ciàpan na puśisiòṅ a balòṅ.

I cunèṅ i èṅ famóś p'r èsar di fifòṅ, difàti i pōlan spavintàr-as sōl a sintìr un ciuchèṅ, stand sèmpar in s'l atènti, specialmènt s'i n s càtan minga in un pòst cgnusû bèṅ.

## Fat curióś

In dal 1859 Thomas Austin 'l à purtâ in Austràglia vint-quàtar cunèṅ: adès a gh 'n è tarśènt migliòṅ a 'l incìrca!

C'l avenimènt chè, acsè fóra dal cumùn, 'l à ispirâ in dal 1972 un film americàṅ ad William F. Claxton, cun prutagunìsta la Janet Leigh, da 'l tìtul La notte della lunga paura (*La nòt dla lunga paùra*, *Night of the lepus* in uriginàł) in du a gh'è di cunèṅ mutànt a muć ch'i crés'n ad cuntìnuṿ e ch'i tàcan pò a magnàr la gint.

## Culegamènt estéran

* (IT) La sò paśna su 'l sit dla *Treccani*

## Àtar prugèt

Template:Interprogetto/CollegamentoTemplate:Interprogetto/CollegamentoTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametro
* **Wikiquote** contiene citazioni di o su **Cunèṅ **Wikimedia Commons** contiene file multimediali su **Cunèṅ**