Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Antàrtid

Miranduléś

|  |
| --- |
|
C'l artìcul chè 'l è scrit in
Miranduléś  |

La sò bandéra
'L Antàrtid in vérd, vist da sóta
Na fóto dal cuntinènt fata da 'n satèlit

'L **Antàrtid** 'l é 'n cuntinènt ch'al s cata in d'l emisfēr austràł dla Tèra, dintór'n a 'l Pôl Sud, e dagnóra tut a 'l intéran dal sìrcul pulàr antàrtic.

C'n i sò quatórdas migliòṅ ad km² a 'l incìrca, 'l Antàrtid 'l è 'l quàrt cuntinènt più grand dla tèra dòp l'Àśia, l'Amèrica e l'Àfrica. Par 'l Itàglia, ad sōvar al gh'à tut 'd intór'n i tri ucéan dal mónd (Atlàntic, Pasìfic e Indiàṅ) méntar p'r i Stat Unî e par l'Urganiśasiòṅ Idrugràfica Intenasiunàla 'l è bagnâ sōl da 'l ucéan Antàrtic ch'al mét insém gl'àqui a sud di àt'r ucéan.

'L Antàrtid 'l è cunsiderâ 'n deśèrt parchè a n gh piōṿ praticamènt mai, sōl duśènt mm 'l an lung al còsti, dimóndi manc a 'l intéran.

A part soquànt pòst pìcui, 'l è dal tut quaciâ 'd giàs dapartùt (al 98% dal sò teritòri), cun na grusésa mèdia 'd dū chilómetar e cun dal temperadùri ch'i vàn'n in gènar da i −25 °C a −50 °C. A difarènsa d'l Àrtic, ch'ad sōta al n gh'à gnint, 'l Antàrtid al gh'à invéci dla tèra. Al sò còsti i mùcian insém dagnóra daśdòt-mila km e i èṅ fati da 'n 44% ad giàś ch'al galéśa, un 38% ad giàs tacâ a la tèra, un 13% ad fiùm giasâ e 'n 5% ad maśàgni.

Al prim ad Dicémbar dal 1959 sinquànta-siē stat i aṅ firmâ un tratâ, al *Tratâ Antàrtic*, ch'al diś che cal cuntinènt chè al gh'à da èsar destinâ sōl par far dal risérchi sientìfichi e in tut al manéri tgnénd adrē a la paś e sénsa dasfrutàr-'l a livèl ecunòmic. Ad sóta a gh'è dimóndi petròli, a s pénsa un quèl cuma quarànta migliàrd ad barìi, e dal risèrvi 'd carbòṅ, fèr, nìchel, manganéś e uràni.

Soquànt stat i vrévan par lōr di pès dal cuntinènt, a dascurém dla Frància, dla Nurvégia, dal Régn Unî, dal Cîl, dl'Argintìna, dl'Austràglia e dla Śelànda Nóva.

Adès i gh vìnan mila parsòni a 'l incìrca ch'i dvèntan quàtar-mila in di méś 'd Istâ. A part 'l óm, in dal cuntinènt i gh vìvan sōl dal piànti e dal bèsti ch'i s cumpatìsan cal fréd lè spavintós, cuma i pinguîṅ, al fòchi, vint-i-òt spéci 'd funś, alghi, lichèṅ, musć.

## Culegamènt estéran

* (IT) La sò paśna su 'l sit dla *Treccani*
# Austràglia

Miranduléś

|  |
| --- |
|
C'l artìcul chè 'l è scrit in
Miranduléś  |

La bandéra dl'Austràglia
L'Austràglia (in vérd scûr)
Al stéma dl'Austràglia

L’**Austràglia** (*Australia* in Itagliàn, *Australia* in Ingléś, a s lèś /əˈstreɪljə/) l'è 'n stat dl'Uceàgna cun capitàla Canbèrra. I sò abitànt, gl'Austragliàṅ, i èṅ da spés ciamâ anc “Aussie”. Sōl al 2% i èṅ uriginàri dal pòst, difàti p'r al 90% i daśvènan da l'Europa (45,26% britànic, 9,08% irlandéś, 4,29% itagliàṅ e 4,09% tedésc i grup più impurtànt) e par 'l 8% i rìvan da l'Àśia.

La cònta vint-a-tri migliòṅ 'd abitànt a 'l incìrca par na superfìsi ad 7.617.930 km², dagnóra tut deśèrt, ch'la la mét cuma 'l sèst paéś più grand a 'l mónd. L'è furmàda da 'l *Mainland*, l'ìśula più granda, da la Taśmàgna e da di atri ìśuli più pìculi. I sò mâr i èṅ al Mâr ad Tìmor, al Mâr di Arafùra, al Mâr di Curài e al Mâr ad Tàśman. Inóltar la gh'à 'l Ucèan Pasìfic a èst e 'l Ucéan Indiàṅ a òvest.

Al prim minìstar 'l è Tony Abbott méntar la sò munéda l'è al dòlar austragliàṅ. La tōś al nóm da 'l Latîṅ “australis” ch'a vōl dir “meridiunàł”. In dal 1606 'l è 'l navigadōr ulandéś Willem Janszoon a 'duciàr-la par prim in fiṅ tant ch'in dal 1770 al tenènt ad marìna britànic James Cook al la vōl p'r al sò paéś par purtàr-ag di parśunēr. Sōl in dal XX sècul l’*Austràglia* la dvènta 'n stat indipendènt ma sèmpar ligâ a 'l Commonwealth.

Al bèsti più famósi dl’*Austràglia* i èṅ al cangûr e al koala.

## Al sità

Lista ad soquànti dal sità più impurtànti dl'Austràglia
* Sydney
 (abitànt 4.336.374)
* Melbourne
 (abitànt 3.806.092)
* Perth
 (abitànt 1.554.769)
* Adelàide
 (abitànt 1.158.259)
* Brisbane
 (abitànt 957.010)
* Gold Coast
 (abitànt 591.473)
* Canbèrra
 (abitànt 388.072)
* Hobart
 (abitànt 217.973)
* Darwin
 (abitànt 117.395)

## Culegamènt estéran

* (IT) La sò paśna su 'l sit dla *Treccani*

Pajîs d'Uceàgna

 Austràglia •
 Śelànda Nóva •
 Pàpua Guinèa Nóva •
 Figi •
 Ìśuli Salumòṅ •
 Vanuàtu •
 Stat Federâ dla Micrunéśia •
 Kiribàti •
 Ìśuli Marshall •
 Palàu •
 Naùru •
 Samòa •
 Tónga •
 Tuvàlu
# Sghirât

Pramsân

|  |
| --- |
|
C'l artìcul chè 'l è scrit in
Pramsân  |

|  |
| --- |
|  Sghirât |
|  un sghirât ròss |
| **Dominì:** Eukaryota |
| **Rèign:**  Animalia |
| **Phylum:**  |
| **Clâsa:**  Mammalia |
| **Órdin:**  Rodentia |
| **Famija:**  Sciuridae *Fischer de Waldheim* (1817) |
| **Gènàr:**  Myosciurus • Sciurus • Tamias Tamiasciurus • Ratufa • Spermophilus |

Un sghirât nigor ed la bas'Itâlja
Un sghirât volânt ed la Sibéria
Un sghirât grîz américan
Con la paróla **sghirât** a s'inténda ed sòlit al sghirât ròss (*Sciurus vulgaris*) ma pù in generèl a s'pol inténdar tutì il sòrti dal gènòr *Sciurus.*

Tutì il sòrti ed sghirat is polón dividar in trì grùp:

* il sòrti arboricoli ch'i stan prevalentemént in sim'ma'l pianti
* il sòrti'd térà ch'i stan in dil buzi fatì par térà
* il sòrti volânti ch'i gan dil membrani sòtà'l sanfi par planär ed tra méz il pianti tra na bròca e clätra

Tutì i sghirât i magnón dil nózi, dil nozióli, dil giândi, di fôns e dla frûta; ed solit i lóghen da magnèr d'istè e i al spärén par l'invérèn. S'i g'la cäven a ćiapèria i magnón d'insétt e anca un quälc ósél pićén.

## Socuanti sòrti ed sghirât

Al sghirât ca podèmà catär in t'la penisóla italjâna l'è d'la sòrta *Sciurus vulgaris*, conósù pù che ätòr c'me **sghirât evropéo** o mej ancòrà c'me **sghirât ròss**. L'é 'na béstia ed taja meédia, long sù par sò 40 bòr, con'na plisà ròsà carga c'la dvénta bianca in sim'ma al stomégh.

Al sghirât ròss al s'pól catär fin in t'l'Ómbria, pù sò, a partîr da l'Abrùss, al sparizà par lasär al pòst a la râza nigra, che parò al saris sémpór ed la stèsà sòrta: a cambia ätor che al colôr.

Di ätri sòrti ed shirât i pólén isór al sghirât grîz di Amèrichi setantriónäli (*Sciurus carolinensis*) e al shirât volânt sibériàn (*Pteromys volans*).

## Ligamént 'd fora

* (IT) Al Sghirât su la *Treccani*

## Àtor prugèt

Template:Interprogetto/CollegamentoTemplate:Interprogetto/CollegamentoTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametroTemplate:Interprogetto/leggiParametro
* **Wikiquote** contiene citazioni di o su **Sghirât **Wikimedia Commons** contiene file multimediali su **Sghirât**