# Δικαίωμα στην ιδιοκτησία

Το **δικαίωμα στην ιδιοκτησία** ή **στην ιδιωτική περιουσία** συχνά χαρακτηρίζεται ως ανθρώπινο δικαίωμα για τα φυσικά πρόσωπα σχετικά με την περιουσία τους. Μια γενική αναγνώριση του δικαιώματος στην ιδιοκτησία συναντάται σπανιότερα και συνήθως περιορίζεται σε μεγάλο βαθμό στο βαθμό που η ιδιοκτησία ανήκει σε νομικά πρόσωπα (π.χ. εταιρείες) και όπου χρησιμοποιείται για παραγωγή και όχι για κατανάλωση. Η Τέταρτη Τροπολογία του Συντάγματος των Ηνωμένων Πολιτειών πιστώνεται ως σημαντικό προηγούμενο για τη νομική προστασία των ατομικών δικαιωμάτων ιδιοκτησίας.

Το δικαίωμα στην ιδιοκτησία καθορίζεται στο άρθρο 17 της Οικουμενικής Διακήρυξης Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του 1948, αλλά δεν αναγνωρίζεται στο Διεθνές Σύμφωνο για τα Πολιτικά και Πολιτικά Δικαιώματα του 1966 ή στο Διεθνή Σύμφωνο για τα Οικονομικά, Κοινωνικά και Πολιτιστικά Δικαιώματα του 1966. Η Ευρωπαϊκή Σύμβαση για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα του 1950 αναγνωρίζει το δικαίωμα ενός φυσικού ή νομικού προσώπου να «απολαμβάνει ειρηνικά τα υπάρχοντά του», υπό την προϋπόθεση του «γενικού συμφέροντος ή να εξασφαλίσει την πληρωμή φόρων».

## Ορισμός

Το δικαίωμα στην ιδιοκτησία είναι ένα από τα πιο αμφιλεγόμενα ανθρώπινα δικαιώματα, τόσο όσον αφορά την ύπαρξή του όσο και την ερμηνεία του. Η διαμάχη σχετικά με τον ορισμό του δικαιώματος σήμαινε ότι δεν περιλάμβανε το Διεθνές Σύμφωνο για τα Πολιτικά και Πολιτικά Δικαιώματα ή το Διεθνή Σύμφωνο για τα Οικονομικά, Κοινωνικά και Πολιτιστικά Δικαιώματα. Οι διαφορές επικεντρώνονται σε ποιους θεωρείται ότι έχουν προστατευμένα δικαιώματα ιδιοκτησίας (π.χ. άνθρωποι ή εταιρείες), στο είδος του περιουσιακού στοιχείου που προστατεύεται (υποχρησιμοποιείται για σκοπούς κατανάλωσης ή παραγωγής) και στους λόγους για τους οποίους μπορεί να περιοριστεί το περιουσιακό στοιχείο (π.χ. για κανονιστικές, φορολογικές ή εθνικοποιήσεις στο δημόσιο συμφέρον). Σε όλα τα έγγραφα για τα ανθρώπινα δικαιώματα, υπάρχουν είτε έμμεσοι είτε ρητοί περιορισμοί όσον αφορά το βαθμό στην οποία προστατεύεται η ιδιοκτησία. Το άρθρο 17 της Οικουμενικής Διακήρυξης των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων (ΟΔΔΑ) κατοχυρώνει το δικαίωμα ιδιοκτησίας ως εξής:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | (1) Καθένας έχει το δικαίωμα να κατέχει ιδιοκτησία μόνος του καθώς και σε συνεργασία με άλλους.

(2) Κανείς δεν μπορεί να στερηθεί αυθαίρετα την ιδιοκτησία του. | » |

Το αντικείμενο του δικαιώματος ιδιοκτησίας, όπως συνήθως νοείται σήμερα, αποτελείται από περιουσιακά στοιχεία που ήδη ανήκουν ή κατέχονται, ή από περιουσιακά στοιχεία που αποκτήθηκαν ή πρόκειται να αποκτηθούν από ένα πρόσωπο με νόμιμα μέσα. Ορισμένες προτάσεις υπερασπίζονται επίσης ένα καθολικό δικαίωμα στην ιδιοκτησία, με την έννοια του δικαιώματος κάθε ατόμου να λαμβάνει αποτελεσματικά ένα ορισμένο ποσό ιδιοκτησίας, βασισμένο σε μια αξίωση για τους φυσικούς πόρους της Γης ή σε άλλες θεωρίες δικαιοσύνης.

## Ευρώπη

Μετά από αποτυχημένες προσπάθειες να συμπεριληφθεί το δικαίωμα στην προστασία της ιδιοκτησίας στην Ευρωπαϊκή Σύμβαση για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα (ΕΚΔΑ), τα ευρωπαϊκά κράτη καθιέρωσαν το δικαίωμα στην ασφάλεια της ιδιοκτησίας στο άρθρο 1 του πρωτοκόλλου I της ΕΣΑΔ ως το «δικαίωμα στην ειρηνική απόλαυση των περιουσιακών στοιχείων», όπου το δικαίωμα στην προσφυγή της ιδιοκτησία ορίζεται ως τέτοιο:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | (1) Κάθε φυσικό ή νομικό πρόσωπο έχει δικαίωμα στην ειρηνική επικαρπία της περιουσίας του. Κανείς δεν μπορεί να στερηθεί την ιδιοκτησία του παρά μόνο για λόγους δημοσίου συμφέροντος και υπό τις προϋποθέσεις που προβλέπονται από το νόμο και τις γενικές αρχές του διεθνούς δικαίου.
(2) Ωστόσο, οι προηγούμενες διατάξεις δεν θίγουν με κανένα τρόπο το δικαίωμα ενός κράτους να εφαρμόζει τους νόμους που κρίνει αναγκαίους για τον έλεγχο της χρήσης των αγαθών σύμφωνα με το γενικό συμφέρον ή για την εξασφάλιση της καταβολής φόρων ή άλλων εισφορών ή προστίμων. | » |

Επομένως, το ευρωπαϊκό δίκαιο για τα ανθρώπινα δικαιώματα αναγνωρίζει το δικαίωμα ειρηνικής απόλαυσης ιδιοκτησίας, θέτει την στέρηση περιουσίας υπό ορισμένους όρους και αναγνωρίζει ότι τα κράτη μπορούν να ισορροπήσουν το δικαίωμα ειρήνης κατοχής περιουσίας με το δημόσιο συμφέρον. Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων έχει ερμηνεύσει τις ιδιοκτησίες να περιλαμβάνουν όχι μόνο υφιστάμενη περιουσία, αλλά και οικονομικά συμφέροντα, συμβατικές συμφωνίες με οικονομική αξία, αξιώσεις αποζημίωσης κατά του κράτους και δημόσιους νόμους όπως οι συντάξεις. Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων έχει κρίνει ότι το δικαίωμα στην ιδιοκτησία δεν είναι απόλυτο και τα κράτη έχουν ένα ευρύ βαθμό διακριτικής ευχέρειας για τον περιορισμό των δικαιωμάτων. Ως εκ τούτου, το δικαίωμα ιδιοκτησίας θεωρείται πιο ευέλικτο από τα άλλα ανθρώπινα δικαιώματα. Το βαθμό διακριτικής ευχέρειας των κρατών καθορίζεται στην απόφαση *Handyside κατά Ηνωμένου Βασιλείου*, η οποία ακροατήθηκε από το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων το 1976. Σημαντικές περιπτώσεις όπου το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων έχει διαπιστώσει ότι το δικαίωμα στην ιδιοκτησία έχει παραβιαστεί περιλαμβάνουν *Sporrong και Lonnroth κατά Σουηδίας*, που ακροατήθηκε το 1982, όπου το σουηδικό δίκαιο κράτησε την ιδιοκτησία κάτω από την απειλή απαλλοτρίωσης για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα.

## Σύνδεση με άλλα δικαιώματα

Το δικαίωμα στην ιδιοκτησία ήταν μια κρίσιμη απαίτηση στις πρώτες αναζητήσεις για πολιτική ελευθερία και ισότητα και κατά του φεουδαρχικού ελέγχου της ιδιοκτησίας. Η ιδιοκτησία μπορεί να αποτελέσει τη βάση για τα δικαιώματα που εξασφαλίζουν την εκπλήρωση του δικαιώματος σε επαρκή βιοτικό επίπεδο και μόνο στους ιδιοκτήτες της ιδιοκτησίας χορηγήθηκαν αρχικά πολιτικά δικαιώματα, όπως το δικαίωμα ψήφου. Επειδή δεν είναι όλοι ιδιοκτήτες ακινήτων, το δικαίωμα στην εργασία κατοχυρώθηκε για να επιτρέψει σε όλους να επιτύχουν επαρκή βιοτικό επίπεδο. Σήμερα, η διάκριση βάσει της ιδιοκτησίας θεωρείται συνήθως σοβαρή απειλή για την ίση απόλαυση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων από όλους και οι ρήτρες μη διάκρισης στα διεθνή έγγραφα ανθρωπίνων δικαιωμάτων συχνά περιλαμβάνουν την ιδιοκτησία ως βάση της οποίας απαγορεύεται η διάκρισή (βλ. το δικαίωμα στην ισότητα ενώπιον του νόμου). Η προστασία της ιδιωτικής περιουσίας μπορεί να έρχεται σε σύγκρουση με τα οικονομικά, κοινωνικά και πολιτιστικά δικαιώματα και τα πολιτικά δικαιώματα, όπως το δικαίωμα στην ελευθερία της έκφρασης. Για να ελαφρύνει αυτό, το δικαίωμα ιδιοκτησίας περιορίζεται συνήθως στην προστασία του δημόσιου συμφέροντος. Τα δικαιώματα ιδιοκτησίας θεωρούνται συχνά ότι εμποδίζουν την εκπλήρωση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων για όλους, για παράδειγμα μέσω της δουλείας και της εκμετάλλευσης άλλων.

## Ιστορία

Στην Ευρώπη, το Ρωμαϊκό Δίκαιο όριζε την ιδιοκτησία ως «το δικαίωμα χρήσης και του δικού του εντός των ορίων του νόμου» - *jus utendi et abutendi re suâ, guatenus juris ratio patitur*. Δεύτερον, το *Salus populi suprema lex esto*, ή «η ασφάλεια του λαού θα είναι ο ανώτατος νόμος», είχε καθοριστεί ήδη από το νόμο της Δωδεκαδέλτου. Η έννοια της ιδιωτικής περιουσίας και των δικαιωμάτων ιδιοκτησίας αναπτύχθηκε περαιτέρω στην Αναγέννηση, καθώς το διεθνές εμπόριο από εμπόρους δημιούργησε εμποροκρατικές ιδέες. Στην Ευρώπη του 16ου αιώνα, ο Λουθηρανισμός και η Προτεσταντική Μεταρρύθμιση προωθούσαν τα δικαιώματα ιδιοκτησίας χρησιμοποιώντας τη βιβλική ορολογία. Η Προτεσταντική ηθική εργασίας και οι απόψεις για το πεπρωμένο του ανθρώπου κατέληξαν να υπογραμμίζουν τις κοινωνικές απόψεις στις αναδυόμενες καπιταλιστικές οικονομίες στην πρώιμη σύγχρονη Ευρώπη. Το δικαίωμα στην ιδιωτική περιουσία εμφανίστηκε ως ριζοσπαστική απαίτηση για τα ανθρώπινα δικαιώματα έναντι του κράτους στην επαναστατική Ευρώπη του 17ου αιώνα, αλλά κατά τον 18ο και 19ο αιώνα το δικαίωμα στην ιδιοκτησία ως ανθρώπινο δικαίωμα έγινε αντικείμενο έντονων αντιπαραθέσεων.

## Παραπομπές

## Εξωτερικοί σύνδεσμοι

* Πρωτόκολλο I της σύμβασης για την προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και των θεμελιωδών ελευθεριών