# Επιστημονική διαμάχη

Η **επιστημονική διαμάχη** μπορεί να οριστεί ως μια διαμάχη μεταξύ ατόμων ή ομάδων εντός της επιστημονικής κοινότητας ή των παρατηρητών της (επιστημολόγοι, φιλόσοφοι της επιστήμης, κοινωνιολόγοι της επιστήμης, δημοσιογράφοι), σχετικά με μία επιστημονική θεωρία, ή σχετικά με ιστορικές ή φιλοσοφικές προσεγγίσεις που σχετίζονται με αυτήν τη θεωρία. Κάθε επιστημονική διαμάχη είναι εκ φύσεως συγκρουσιακή. Ωστόσο, οι διαμάχες αυτές αντιπροσωπεύουν έναν ιδιαίτερο τύπο σύγκρουσης, καθώς η αντίθεση οριοθετείται θεωρητικά από τις αρχές της επιστημονικής μεθόδου, οι οποίες προϋποθέτουν μια σχετική συναίνεση γύρω από την ανάγκη σεβασμού ενός συστήματος απόδειξης και επιχειρηματολογίας.

Η ιστορία των επιστημών «δεν μπορεί παρά να χαρακτηρίζεται από διαμάχες [επειδή] αυτές συνοδεύουν την πρόοδο της γνώσης [και] είναι είναι εκ φύσεως ικανές να προωθήσουν την έρευνα» . Ως εκ τούτου, χαρακτηρίζεται από αντιπαραθέσεις, μερικές από τις οποίες έχουν γίνει διάσημες, όπως η περίφημη διαμάχη μεταξύ του Μπορ και του Αϊνστάιν σχετικά με την αληθινή φύση της κβαντομηχανικής, την πληρότητά της, τη σύνδεσή της με την πραγματικότητα και την ερμηνεία της.

Ορισμένες επιστημονικές διαμάχες συνδέονται με την «πατρότητα» μιας ανακάλυψης ή εφεύρεσης, όπως συνέβη με την εφεύρεση του διαφορικού λογισμού, μια διαμάχη στην οποία επιδιώκεται να διαπιστωθεί εάν ήταν ο Ισαάκ Νεύτωνας ή ο Γκότφριντ Βίλχελμ Λάιμπνιτς που περιέγραψε και χρησιμοποίησε για πρώτη φορά τον διαφορικό λογισμό. Πρόκειται για μια διαμάχη στην οποία και οι δύο πρωταγωνιστές έπαιξαν σημαντικό ρόλο. Η διαμάχη αυτή ατόνησε στην πορεία της ιστορίας των μαθηματικών, αφού οι ιστορικοί τείνουν να καταλήξουν στο συμπέρασμα ότι οι δύο μαθηματικοί ανέπτυξαν τον διαφορικό λογισμό ανεξάρτητα, σε πολύ διαφορετικά πλαίσια και για πολύ διαφορετικές χρήσεις, ενώ οι απαρχές του διαφορικού λογισμού μπορούν να εντοπιστούν στον Αρχιμήδη (3ος αιώνας π.Χ.) Πιο πρόσφατα, το 1984, υπήρξε η διαμάχη σχετικά με την πατρότητα της ανακάλυψης του ιού HIV που ευθύνεται για το AIDS, η οποία έφερε αντιμέτωπους τον Γάλλο Λυκ Μοντανιέ με τον Αμερικανό Ρόμπερτ Γκάλο, μια διαμάχη η ενισχύθηκε ενισχύθηκε από τη σημασία των οικονομικών διακυβευμάτων της ανακάλυψης.

Στην Ελλάδα, έχει μελετηθεί ιδαίτερα η επιστημονική διαμάχη που αφορά την εγκυρότητα της μεθόδου πρόγνωσης των σεισμών ΒΑΝ που προτάθηκε από τους Καίσαρα Αλεξόπουλο, Παναγιώτη Βαρώτσο και Κωνσταντίνο Νομικό.

## Κοινωνιολογικές προσεγγίσεις στις επιστημονικές διαμάχες

Ο ακόλουθος ορισμός για τις επιστημονικές διαμάχες έχει προταθεί από τον ιστορικό της επιστήμης Dominique Raynaud: «Μια επιστημονική διαμάχη χαρακτηρίζεται από τη διαρκή και δημόσια διάσταση αρκετών μελών μιας επιστημονικής κοινότητας, τα οποία σχηματίζουν συμμαχίες ή όχι, και τα οποία υποστηρίζουν αντιφατικά επιχειρήματα στην ερμηνεία ενός συγκεκριμένου φαινομένου». Σύμφωνα με αυτόν τον ορισμό, μια συζήτηση για την επιστήμη ή την τεχνολογία στη δημόσια σφαίρα δεν αποτελεί επιστημονική διαμάχη εάν δεν αφορά ένα συγκεκριμένο πρόβλημα επιστημονικής φύσης. Η συζήτηση πρέπει να προέρχεται από την επιστημονική κοινότητα για να αποτελέσει επιστημονική διαμάχη με την αυστηρή έννοια.

Υπάρχουν διαμάχες στην επιστήμη, την πολιτική και την ηθική. Θεωρείται ότι οι πρώτες επιλύονται μέσω επικλήσεων στα γεγονότα και μιας συνεκτικής συλλογιστικής σχετικά με αυτά. Οι πολιτικές διαμάχες επιλύονται μέσω διαπραγματεύσεων, ενώ για την επίλυση των ηθικών προβλημάτων χρειάζεται η επίκληση και των δύο παραπάνω διαστάσεων.

Οι περισσότερες επιστημονικές διαμάχες περιλαμβάνουν σε μεγάλο βαθμό ηθικές και κοινωνικοπολιτικές πτυχές, επομένως συχνά συμβαίνει οι τρεις παραπάνω τύποι αντιπαραθέσεων να συνδέονται στενά. Σε αυτήν την περίπτωση, δεν έχουμε να κάνουμε με μια αμιγώς επιστημονική διαμάχη, αλλά με μια υβριδική αντιπαράθεση όπου πολλά επίπεδα ή τομείς συζήτησης συμπλέκονται στην επιστημονική διαμάχη. Χαρακτηριστική περίπτωση τέτοιας διαμάχης θα μπορούσε να χαρακτηριστεί η δίκη του Γαλιλαίου .

## Είδη επιστημονικών διαμαχών

### Καθαρά επιστημονική διαμάχη

Είναι η διαμάχη που φέρνει τους επιστήμονες αντιμέτωπους μεταξύ τους για να καθορίσουν την παραδεκτότητα μιας νέας θεωρίας ή ποια θεωρία πρέπει να διατηρηθεί μεταξύ ανταγωνιστικών θεωριών που έχουν αναδυθεί παράλληλα.

Μια διαμάχη αυτού του τύπου μπορεί να διευθετηθεί με ένα πείραμα στο οποίο και τα δύο μέρη συμφωνούν με τη θεωρητική απόδειξη, αποδεικνύοντας ότι πράγματι τα αποτελέσματα είναι διαφορετικά ανάλογα με το ποια θεωρία είναι σωστή.

### Διαμάχες σχετικά με την ερμηνεία μιας θεωρίας

Σε ορισμένες περιπτώσεις, η ερμηνεία μιας θεωρίας, ιδίως από φιλοσοφική άποψη, είναι αυτή που δημιουργεί τη διαμάχη. Σε αυτήν την περίπτωση, μπορεί να καταστεί αδύνατο να καταλήξουμε σε ένα οριστικό συμπέρασμα.

Η αντίθεση μεταξύ του Άλμπερτ Αϊνστάιν και του Νιλς Μπορ στην κβαντομηχανική είναι ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα. Στην πραγματικότητα, επρόκειτο για μια μικτή διαμάχη, επειδή το παράδοξο EPR επέτρεψε τον εν μέρει διαχωρισμό των πρωταγωνιστών, αλλά ο ρεαλισμός του Αϊνστάιν δεν διαψεύστηκε πλήρως.

### Διαμάχες γύρω από τα πειραματικά ευρήματα

Σύμφωνα με τον Τόμας Κουν, η «κανονική επιστήμη» βασίζεται στην υπόθεση ότι η επιστημονική κοινότητα συμφωνεί στους βασικούς νόμους που διέπουν την δομή και την λειτουργία του επιστημονικού παραδείγματος που έχει επικρατήσει σε ένα επιστημονικό πεδίο.

Μόνο όταν τα ερευνητικά δεδομένα αμφισβητούν ή ακόμη και ακυρώνουν τις βασικές, τις κυρίαρχες συνισταμένες συγκρότησης του ηγεμονικού επιστημονικού παραδείγματος, ξεκινούν οι επιστημονικές επαναστάσεις που οδηγούν σε ένα νέο σύνολο πεποιθήσεων, δηλαδή σε ένα νέο επιστημονικό παράδειγμα.

### Διαμάχες γύρω από την ιστορία της επιστήμης

Οι διαμάχες στην ιστορία της επιστήμης είναι συνήθως διαμάχες σχετικά με το ποιος ανακάλυψε κάτι. Η ιστορία του λογισμού παρέχει ένα παράδειγμα αντίθετων ισχυρισμών από δύο επιστήμονες. Αντίθετα, η διαμάχη σχετικά με το ποιος ανακάλυψε τη σχετικότητα δεν ξεκίνησε από τους ίδιους τους επιστήμονες.

Η σύγχρονη επιστημονική πρακτική, παρά τη διαφάνειά της σε όλα τα επίπεδα (οι εξελίξεις δημοσιεύονται συστηματικά ή τοποθετούνται ως προδημοσίευση), δεν έβαλε τέλος σε αυτές τις αντιπαραθέσεις. Η έρευνα για τις απαρχές της περιγραφής της σκοτεινής ενέργειας αποτελεί παράδειγμα τέτοιας διαμάχης.

Η Νορβηγική Επιτροπή Νόμπελ διαδραματίζει κρίσιμο ρόλο στην κατάληξη των διαμαχών σχετικά με την προέλευση της ανακάλυψης. Πρακτικά, η απονομή βραβείου Νόμπελ για μια ανακάλυψη επικυρώνει την πατρότητά της.

## Επίλυση επιστημονικών διαμαχών

Σύμφωνα με τον φιλόσοφο Tom Beauchamp, οι επιστημονικές διαμάχες μπορούν να διακριθούν από τον τρόπο επίλυσής τους, τον οποίο ονομάζει *κλείσιμο* (closure) :

1. **αποδεκτό επιχείρημα** : μια θέση που αναγνωρίζεται ως σωστή και η αντίθεσή της καθίσταται λανθασμένη.
2. **ομοφωνία**: Μια πλειοψηφική θέση μεταξύ των ειδικών θεωρείται καλύτερη και η αντίθεση σε αυτήν φαίνεται λανθασμένη.
3. **φυσικός θάνατος** : Η διαμάχη εξαφανίζεται από μόνη της (έλλειψη συνάφειας, απώλεια ενδιαφέροντος).
4. **διαπραγμάτευση** : όλα τα εμπλεκόμενα μέρη στη διαμάχη συμφωνούν να βρουν μια λύση αποδεκτή από και για όλους.

## Οι κοινωνικο-τεχνικές διαμάχες

Οι κοινωνικο-τεχνικές διαμάχες (sociotechnical controversies) διαφοροποιούνται από τις επιστημονικές διαμάχες, ως προς το ότι αφορούν ευρείες συζητήσεις στη δημόσια σφαίρα που εμπλέκουν μη σταθεροποιημένες επιστημονικές ή τεχνικές γνώσεις και στις οποίες συνυφαίνονται νομικές, ηθικές, οικονομικές και κοινωνικές παράμετροι. Αυτές οι διαμάχες δεν περιορίζονται στον στενό κύκλο των ειδικών και οφείλουν να βρίσκουν απήχηση στον δημόσιο χώρο. Προϋποθέτουν ωστόσο να τίθενται πάντοτε θέματα που αφορούν γνώσεις επιστημονικού χαρακτήρα.

Παραδείγματα τέτοιων διαμαχών μπορούν να αφορούν παραδείγματος χάριν την πυρηνική ενέργεια, τους γενετικά τροποιημένους οργανισμούς, τα εμβόλια mRNA ή την τεχνητή νοημοσύνη. Πολύ συχνές είναι επίσης οι διαμάχες που αφορούν περιβαλλοντικά έργα, όπως τα υδροηλεκτρικά φράγματα, τα πάρκα αιολικής ενέργειας ή το LNG.

Η ανάλυση των κοινωνικοτεχνικών διαμαχών απαιτεί μια έρευνα που αφορά τα γεγονότα, τους φορείς που εμπλέκονται στη διαμάχη, τα επιχειρήματα και τους μηχανισμούς απόδειξης που επικαλείται η κάθε πλευρά, αλλά και τον ρόλο των ΜΜΕ στην εξέλιξη της διαμάχης.

## Η επιστημονική διαμάχη ως παραγωγή γνώσης

Για τους κοινωνιολόγους της επιστήμης, η μελέτη μιας επιστημονικής διαμάχης μας επιτρέπει να ανοίξουμε το « μαύρο κουτί » στο οποίο τείνει να μετατραπεί κάθε επιστημονικό επίτευγμα μόλις επιτευχθεί και γίνει αποδεκτό.

Οι μεγάλες συζητήσεις που έχουν σημαδέψει την ιστορία της επιστήμης, από τον Γαλιλαίο μέχρι σήμερα, μέσω του Δαρβίνου και του Φρόιντ, έχουν οδηγήσει στην ιδέα ότι η επιστημονική διαμάχη επιτρέπει, μέσω της ανταλλαγής λογικών επιχειρημάτων, να σταθεροποιηθεί μία απάντηση ως η καλύτερη δυνατή.

Η θεωρία του δρόντος-δικτύου (Actor-Network Theory, ANT) δίνει κεντρική σημασία στις επιστημονικές διαμάχες ως διαδικασία συλλογικής κατασκευής της γνώσης. Το ενδιαφέρον της προσέγγισης των κοινωνιολόγων της επιστήμης όπως οι Bruno Latour, Michel Callon, Madeleine Akrich, Pierre Lascoumes, έγκειται στο ότι έχει αναδείξει ότι η διαμάχη δεν πρέπει να γίνεται αντιληπτή ως κάτι αρνητικό, ως μια ανεπιθύμητη εισβολή της πολιτικής σφαίρας στην επιστήμη, αλλά ως μια θετική διαδικασία συλλογικής παραγωγής γνώσης. Η γνώση αυτή μπορεί να οδηγήσει σε θεμελιώδεις επιστημονικές προόδους ή στην ανάδυση παραδειγμάτων που καθιστούν δυνατές αυτές τις προόδους.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η έρευνα που αφορά την κλιματική αλλαγή. Πρόκειται για ένα διεπιστημονικό πεδίο, το δεν περιορίζεται μόνο στο εργαστήριο, αλλά βρίσκεται σε αλληλεπίδραση με κινητοποιήσεις εξωεπιστημονικών φορέων οι οποίοι μπορούν να επηρεάσουν την κατεύθυνση της έρευνας. O κοινωνιολόγος Steven Epstein έχει τεκμηριώσει τον τρόπο με τον οποίον οι διαμάχες που αφορούσαν την επιστημονική έρευνα γύρω από το AIDS επηρέασαν σημαντικά τη βιοϊατρική έρευνα σε αυτόν τον τομέα.

Σε αυτό το πλαίσιο, οι επιστημονικές διαμάχες έχουν προταθεί και ως παιδαγωγικό εργαλείο για την καλύτερη κατανόηση της λειτουργίας της επιστήμης.

## Σημειώσεις και αναφορές

### Βιβλιογραφία

* H. T. Engelhardt· A. L. Caplan (1987). *Scientific controversies* (στα Αγγλικά). Cambridge University Press. ISBN 0-521-27560-1. .
* Bruno Latour, *Science in Action. How to Follow Scientists and Engineers through Society*, Cambridge Mass., Harvard University Press, 1987. Tr. fr., *La science en action. Introduction à la sociologie des sciences*, Paris, La Découverte, 1989.
* Collins, H. M.· Trevor Pinch (2001). *Tout ce que vous devriez savoir sur la science*. Points (στα Γαλλικά). Paris: Éditions du Seuil. σελ. 213. ISBN 978-2-02-043795-0. .
* Callon, Michel· Pierre Lascoumes (2014). *Agir dans un monde incertain essai sur la démocratie technique*. Points (στα Γαλλικά). Paris: Éd. Points. σελ. 734. ISBN 978-2-7578-4105-1. .
* Jürgen Habermas, *Warheit und Rechtfertigung. Philosophische Aufsätze*, 1999, trad. fr., *Vérité et justification*, Paris, Gallimard, 2001.
* Raynaud, Dominique (2018). *Sociologie des controverses scientifiques*. Sciences & philosophie (στα Γαλλικά). Paris: Éditions matériologiques. σελ. 426. ISBN 978-2-37361-135-9. .
* Patrick Schmoll (dir.), *Matières à controverses*, Strasbourg, Néothèque, 2008.
* Collectif La Recherche (2014). *Les grandes controverses scientifiques* (στα Γαλλικά). Paris: Dunod. σελ. 165. ISBN 978-2-10-071033-1. Dunod2014.
* Baudet, Jean-Claude (2015). *Les plus grandes controverses de l'histoire de la science*. Histoire (στα Γαλλικά). Paris: La Boîte à Pandore. σελ. 279. ISBN 978-2-87557-163-2. .
* *La Recherche*, hors-série, *Les plus grandes controverses scientifiques*, no 24, décembre 2017 - janvier 2018.