# Ορθολογισμός

Ο **ορθολογισμός** (ή **ρασιοναλισμός**) είναι η συνολική φιλοσοφική κατεύθυνση που αποδέχεται ως γνώμονα και αφετηρία της γνώσεως τη λογική σκέψη. Σύμφωνα με τους ορθολογιστές φιλοσόφους, η γνώση μας για τον κόσμο προέρχεται κυρίως από τον ίδιο τον ορθό λόγο και τα βασικά του στοιχεία που μπορούν να αναζητηθούν στο νου μας. Από την περίοδο του Διαφωτισμού ο ορθολογισμός συνδέεται συνήθως με την εισαγωγή των μαθηματικών μεθόδων στη φιλοσοφία, αρχικά με το έργο των Ντεκάρτ, Λάιμπνιτς και Σπινόζα.

## Η αντίθεση με τον εμπειρισμό

Ο ορθολογισμός συχνά έρχεται σε αντιπαράθεση με τον εμπειρισμό. Στην πράξη οι απόψεις αυτές δεν αποκλείονται αμοιβαία, αφού για παράδειγμα η φιλοσοφία της επιστήμης είναι και ορθολογιστική και εμπειρική.

Αν τραβηχτεί στα άκρα, ο εμπειρισμός θεωρεί ότι όλες οι ιδέες προέρχονται από την εμπειρία, είτε μέσω των πέντε εξωτερικών αισθήσεων, είτε μέσω των εσωτερικών αισθήσεων όπως ο πόνος και η ευχαρίστηση, και επομένως ότι η γνώση βασίζεται ουσιαστικά στην εμπειρία.

### Ο κλασικός ορθολογισμός: Ντεκάρτ, Σπινόζα, Λάιμπνιτς (17ος αιώνας)

Ο Ντεκάρτ υπήρξε ο θεμελιωτής του σύγχρονου ορθολογισμού: έθεσε κεντρικά επιστημολογικά και μεταφυσικά ερωτήματα για τη φύση και τα όρια της γνώσης, τα οποία αποτέλεσαν το έναυσμα για τις μεταγενέστερες ορθολογιστικές συστηματοποιήσεις.

Κάποιες εκδοχές ορθολογισμού υποστηρίζουν ότι, ξεκινώντας με βασικές θεμελιώδεις αρχές — κάποιες εκ των οποίων είναι μεταφυσικές, δηλαδή μη πειραματοποιήσιμες (βλ. μεταφυσική της επιστήμης
) — όπως τα αξιώματα της γεωμετρίας, θα μπορούσε κανείς να αντλήσει επαγωγικά το σύνολο ολόκληρης της δυνατής γνώσης. Οι φιλόσοφοι που υποστήριζαν περισσότερο την άποψη αυτή ήταν ο Σπινόζα και ο Λάιμπνιτς, οι προσπάθειες των οποίων να αντιμετωπίσουν τα επιστημολογικά και μεταφυσικά προβλήματα που έθεσε ο Ντεκάρτ οδήγησαν στην ανάπτυξη μιας θεμελιοκρατικής προσέγγισης του ορθολογισμού.

Τόσο ο Σπινόζα όσο και ο Λάιμπνιτς υποστήριζαν ότι *κατ' αρχήν τουλάχιστον* όλες οι γνώσεις, συμπεριλαμβανομένων των επιστημονικών γνώσεων, μπορούν να αποκτηθούν με τη χρήση του ορθού λόγου (νέα ελληνικά: σωστή λογική) και μόνο. Αν και οι δύο παραδέχονταν ότι αυτό δεν είναι δυνατό στην πράξη για τον άνθρωπο, παρά μόνο σε συγκεκριμένες περιοχές της επιστήμης, όπως είναι τα μαθηματικά.

Ο γνήσιος θεμελιωτισμός (αγγλ. *foundationalism*) — στην κλασική του έκφραση όπως τη διατύπωσε ο Σπινόζα — θεωρεί ότι αυθυπάρχουν στατικά και αμετάβλητα ιδανικά και αλήθειες ως θεμέλιο κάθε γνώσης.

### Σύγχρονες εξελίξεις: Νέος ορθολογισμός (20ός–21ος αιώνας)

Στη σύγχρονη φιλοσοφία και επιστήμη ο ορθολογισμός δεν καταργήθηκε, αλλά αναπτύχθηκαν εντός του νέες και διαφορετικές ιδέες που έχουν πλέον κυρίαρχη θέση στον φιλοσοφικό και επιστημονικό διάλογο (μεταφυσική της επιστήμης). Ένα μεταγενέστερο ορθολογικό αντώνυμο του θεμελιωτισμού είναι ο **διεργαστισμός** ή **διαδικαστισμός** ή **συγκειμενισμός** (αγγλ. *proceduralism* / *processism* / *contextualism*), σύμφωνα με τον οποίο δεν υπάρχει καταληκτικός, απόλυτος και πρωταρχικός πυρήνας οντολογικής θεμελίωσης· υπάρχει πάντα κάποια λογική πλαισιότητα και διεργασίες — χωρίς ποτέ η μία να αποτελεί τη μοναδική απόλυτη αλήθεια (βλ. logical pluralism) — οι οποίες αυθυπάρχουν σε ένα φυσικό οντολογικό συνεχές.

Παραδείγματα τέτοιων φυσικών οντολογικών συνεχών που συνάδουν με τη διεργαστική προσέγγιση είναι:

* ο **κυματοσυναρτισμός** (θεωρία πολλαπλών κόσμων),
* η **κβαντική κυκλική κοσμολογία** (μελλοντική θεωρητική εξέλιξη· διότι η βαρύτητα και η κβαντομηχανική δεν συμφωνούν άμεσα και πλήρως στην τωρινή φυσική),
* το **εντροπικά διαστελλόμενο Σύμπαν** — και η κυκλική κοσμολογία είναι εντροπική, εννοώντας ότι κάθε κύκλος διευρύνει το Σύμπαν και δεν το επαναφέρει στο ίδιο προ-της-Μεγάλης-Έκρηξης μέγεθος.

Υπάρχουν επίσης και μεικτές θεωρήσεις που συνδυάζουν στοιχεία τόσο του θεμελιωτισμού όσο και του διεργαστισμού.

## Δείτε επίσης

* Εμπειρισμός