# Σχέσεις Ευρωπαϊκής Ένωσης-ΝΑΤΟ

**Σχέσεις Ευρωπαϊκής Ένωσης-ΝΑΤΟ** |  |
|  |  |
|  |  |

Ο τότε Γενικός Γραμματέας του ΝΑΤΟ Γενς Στόλτενμπεργκ συναντήθηκε με τον τότε Πρόεδρο του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Σαρλ Μισέλ στις Βρυξέλλες, 29 Ιουνίου 2023
Ο Γενικός Γραμματέας του ΝΑΤΟ Μαρκ Ρούτε με την Πρόεδρο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν στις Βρυξέλλες, 29 Οκτωβρίου 2024
Οι **σχέσεις Ευρωπαϊκής Ένωσης–ΝΑΤΟ** αποτελούν μια από τις σημαντικότερες στρατηγικές εταιρικές σχέσεις στον τομέα της διεθνούς ασφάλειας, βασιζόμενες σε κοινές αξίες, στρατηγικά συμφέροντα και μεγάλο αριθμό κοινών κρατών-μελών. Οι δύο οργανισμοί διαδραματίζουν συμπληρωματικούς και αλληλοενισχυόμενους ρόλους στη στήριξη της διεθνούς ειρήνης και ασφάλειας στον ευρωατλαντικό χώρο.

## Ιστορικό

### Ψυχρός Πόλεμος και πρώιμες εξελίξεις

Από την ίδρυση του ΝΑΤΟ το 1949, υπήρχε μια βαθύτερη τάση αντιδικίας ανάμεσα στο ερώτημα αν το ΝΑΤΟ ή οι ευρωπαϊκοί θεσμοί θα έπρεπε να καθοδηγούν την ατζέντα ασφαλείας στην Ευρώπη. Κατά τον Ψυχρό Πόλεμο, η δυτικοευρωπαϊκή αμυντική συνεργασία εντάχθηκε σε ένα ευρύτερο πλαίσιο που περιελάμβανε τόσο τις ΗΠΑ όσο και τον Καναδά, με το ΝΑΤΟ να αποτελεί τον πυρήνα της συλλογικής άμυνας.

Μια πρώιμη απόπειρα αυτόνομης ευρωπαϊκής άμυνας, η πρόταση για Ευρωπαϊκή Αμυντική Κοινότητα υπό γαλλική πρωτοβουλία, απέτυχε το 1954. Στη θέση της, συστάθηκε η Δυτικοευρωπαϊκή Ένωση (ΔΕΕ), η οποία έθεσε τις βάσεις για μεταγενέστερη συνεργασία μεταξύ ευρωπαϊκών δομών και ΝΑΤΟ.

Κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1990, λήφθηκαν σημαντικά βήματα για την ανάπτυξη μεγαλύτερης ευρωπαϊκής ευθύνης σε αμυντικά ζητήματα, μέσω της συνεργασίας ΝΑΤΟ–ΔΕΕ.

### Θεσμοθέτηση της συνεργασίας (2000–2010)

Οι σχέσεις ΕΕ–ΝΑΤΟ θεσμοποιήθηκαν επίσημα στις αρχές της δεκαετίας του 2000. Ορόσημο αποτέλεσε η **Συμφωνία Berlin Plus** του 2002–2003, ένα ολοκληρωμένο πακέτο ρυθμίσεων που επιτρέπει στην ΕΕ να χρησιμοποιεί τα μέσα και τις ικανότητες του ΝΑΤΟ για επιχειρήσεις διαχείρισης κρίσεων υπό ευρωπαϊκή ηγεσία, όταν η Συμμαχία ως σύνολο δεν εμπλέκεται. Βάσει αυτής της συμφωνίας πραγματοποιήθηκαν επιχειρήσεις όπως η Επιχείρηση Concordia στη Βόρεια Μακεδονία (2003) και η EUFOR Althea στη Βοσνία-Ερζεγοβίνη (από το 2004).

### Κοινές Διακηρύξεις (2016–2023)

Η συνεργασία ΕΕ–ΝΑΤΟ επεκτάθηκε σημαντικά μέσα από τρεις κοινές διακηρύξεις:

* **2016 (Σύνοδος Βαρσοβίας)**: Η πρώτη Κοινή Διακήρυξη, που υπογράφηκε τον Ιούλιο του 2016, εστίασε σε εφτά στρατηγικούς τομείς συνεργασίας: υβριδικές απειλές, επιχειρησιακή συνεργασία (συμπεριλαμβανομένης της θαλάσσιας διάστασης), ασφάλεια στον κυβερνοχώρο, αμυντικές ικανότητες, αμυντική βιομηχανία και έρευνα, κοινές ασκήσεις, και ανάπτυξη αμυντικών ικανοτήτων εταίρων. Τον Δεκέμβριο του 2016 ενεκρίθηκαν 42 συγκεκριμένα μέτρα εφαρμογής, τα οποία το 2017 συμπληρώθηκαν από 32 επιπλέον, φθάνοντας τα 74 συνολικά.
* **2018**: Η δεύτερη Κοινή Διακήρυξη κάλεσε σε ταχεία και απτή πρόοδο στην υλοποίηση των κοινών δράσεων.
* **2023**: Η τρίτη Κοινή Διακήρυξη, που υπογράφηκε στις 10 Ιανουαρίου 2023, διεύρυνε τη συνεργασία ώστε να καλύψει νέες προκλήσεις, όπως ο γεωστρατηγικός ανταγωνισμός, η προστασία κρίσιμων υποδομών, οι αναδυόμενες τεχνολογίες, ο διαστημικός τομέας και οι επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής στην ασφάλεια.

## Θεσμικό πλαίσιο

### Κοινά κράτη-μέλη

Από τα 27 κράτη-μέλη της ΕΕ, τα 23 είναι επίσης μέλη του ΝΑΤΟ, γεγονός που αποτελεί ισχυρή βάση για τη συνεργασία των δύο οργανισμών. Τα τέσσερα κράτη-μέλη της ΕΕ που δεν ανήκουν στο ΝΑΤΟ είναι η Αυστρία, η Κύπρος, η Μάλτα και η Ιρλανδία.

### Πολιτικός διάλογος

Ο πολιτικός διάλογος ΕΕ–ΝΑΤΟ πραγματοποιείται σε πολλαπλά επίπεδα: μεταξύ του Γενικού Γραμματέα του ΝΑΤΟ και των αντίστοιχων ηγετών της ΕΕ, σε επίπεδο υπουργών και πρεσβευτών, καθώς και σε τεχνικό/επιτελικό επίπεδο. Το Βορειοατλαντικό Συμβούλιο (NAC) και η Επιτροπή Πολιτικής και Ασφάλειας της ΕΕ (PSC) συναντώνται τακτικά για την ανταλλαγή απόψεων.

### PESCO και Ευρωπαϊκό Αμυντικό Ταμείο

Η Μόνιμη Διαρθρωμένη Συνεργασία (PESCO, 2017) και το Ευρωπαϊκό Αμυντικό Ταμείο (EDF) αποτελούν ευρωπαϊκές πρωτοβουλίες που ενισχύουν τις αμυντικές ικανότητες εντός ΕΕ και συνδέονται με τον σχεδιασμό ικανοτήτων του ΝΑΤΟ. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το PESCO έργο για τη **Στρατιωτική Κινητικότητα**, το οποίο ανοίχτηκε και σε χώρες εκτός ΕΕ που είναι μέλη του ΝΑΤΟ, όπως οι ΗΠΑ, ο Καναδάς και η Νορβηγία.

## Τομείς συνεργασίας

### Διαχείριση κρίσεων

Η ΕΕ και το ΝΑΤΟ συνεργάζονται στενά για την ανάπτυξη ολοκληρωμένης προσέγγισης στη διαχείριση κρίσεων, συνδυάζοντας στρατιωτικά και πολιτικά μέσα. Παράδειγμα μακροχρόνιας συνεργασίας αποτελεί η επιχείρηση EUFOR Althea στη Βοσνία-Ερζεγοβίνη, στην οποία η ΕΕ ανέλαβε τη διοίκηση από το ΝΑΤΟ το 2004 χρησιμοποιώντας πλαίσιο «Berlin Plus».

### Υβριδικές απειλές και κυβερνοασφάλεια

Η ΕΕ και το ΝΑΤΟ αναπτύσσουν από κοινού επίγνωση καταστάσεων για υβριδικές απειλές και τρομοκρατικές απειλές, ενισχύοντας την ανθεκτικότητά τους σε μελλοντικές κρίσεις. Στον τομέα της κυβερνοασφάλειας, οι δύο οργανισμοί ανταλλάσσουν πληροφορίες και βέλτιστες πρακτικές, ιδίως μετά την κλιμάκωση των ρωσικών επιθέσεων στον κυβερνοχώρο.

### Στρατιωτική κινητικότητα

Η στρατιωτική κινητικότητα αποτελεί έναν από τους πλέον απτούς τομείς συνεργασίας, με στόχο τη διευκόλυνση της ταχείας διακίνησης στρατευμάτων, εξοπλισμού και μέσων εντός και εκτός ΕΕ. Η ανάγκη αυτή κατέστη επιτακτική μετά τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία το 2022.

### Θαλάσσια ασφάλεια

Η ΕΕ και το ΝΑΤΟ διενεργούν κοινές ανταλλαγές πληροφοριών και επιχειρησιακή συνεργασία στη θαλάσσια ασφάλεια, ιδίως στη Μεσόγειο και στη Βόρεια Θάλασσα.

### Αμυντικές ικανότητες και βιομηχανία

Οι δύο οργανισμοί συντονίζουν τις διαδικασίες ανάπτυξης αμυντικών ικανοτήτων, αποφεύγοντας την άσκοπη επικάλυψη και μεγιστοποιώντας την αποδοτικότητα των αμυντικών δαπανών. Σημαντικό στοιχείο αποτελεί η αρχή του «ενιαίου συνόλου δυνάμεων».

## Η ουκρανική κρίση και η νέα εποχή (2022 και εξής)

Η πλήρης κλίμακα εισβολής της Ρωσίας στην Ουκρανία τον Φεβρουάριο του 2022 σηματοδότησε νέα εποχή για τις σχέσεις ΕΕ–ΝΑΤΟ. Οι δύο οργανισμοί εξέδωσαν κοινές καταδίκες της ρωσικής επίθεσης και συντόνισαν τη στήριξή τους στην Ουκρανία. Η ΕΕ ανέπτυξε σημαντική αμυντική βοήθεια, ενώ το ΝΑΤΟ ανέλαβε τον ρόλο του συλλογικού αμυντικού εγγυητή.

Τον Μάρτιο 2022 εγκρίθηκε η **Στρατηγική Πυξίδα** (*Strategic Compass*) της ΕΕ, η οποία ανέδειξε τη σχέση με το ΝΑΤΟ ως πυλώνα ευρωπαϊκής ασφάλειας και όρισε πάνω από 80 συγκεκριμένες δράσεις. Αντίστοιχα, το **Στρατηγικό Δόγμα** του ΝΑΤΟ του 2022 χαρακτήρισε την ΕΕ «μοναδικό και απαραίτητο εταίρο».

Τον Οκτώβριο 2024, ΕΕ και ΝΑΤΟ συμφώνησαν στη δημιουργία νέας υψηλού επιπέδου ομάδας εργασίας για την ενίσχυση της συνεργασίας τους.

## Εμπόδια και προκλήσεις

### Το «πρόβλημα συμμετοχής»: Κύπρος και Τουρκία

Κεντρικό εμπόδιο στην συνεργασία ΕΕ–ΝΑΤΟ αποτελεί η διένεξη μεταξύ Κύπρου (μέλος ΕΕ αλλά όχι ΝΑΤΟ) και Τουρκίας (μέλος ΝΑΤΟ αλλά όχι ΕΕ). Το ΝΑΤΟ απαιτεί κάθε χώρα με την οποία μοιράζεται διαβαθμισμένες πληροφορίες να συμμετέχει στο πρόγραμμα Σύμπραξη για την Ειρήνη (PfP), η ένταξη στο οποίο απαιτεί ομόφωνη έγκριση. Η Τουρκία, η οποία δεν αναγνωρίζει την Κυπριακή Δημοκρατία, απέκλεισε την προσχώρησή της στο PfP, με αποτέλεσμα να δημιουργηθεί το λεγόμενο «πρόβλημα συμμετοχής». Αυτό ουσιαστικά εμποδίζει πλήρεις επίσημες συναντήσεις μεταξύ των αρμόδιων επιτροπών ΕΕ και ΝΑΤΟ από το 2004.

### Αλληλοεπικάλυψη και ανταγωνισμός θεσμών

Διαχρονικά, η ΕΕ και το ΝΑΤΟ έχουν αντιμετωπίσει θεσμικές και εθνικές αντιπαλότητες γύρω από το ποιος οργανισμός ηγείται της ευρωπαϊκής αμυντικής ατζέντας. Η ανάπτυξη της Κοινής Πολιτικής Ασφάλειας και Άμυνας (CSDP/ΚΠΑΑ) της ΕΕ έχει ορισμένες φορές προκαλέσει ανησυχίες για επικάλυψη με τις αρμοδιότητες του ΝΑΤΟ, παρόλο που οι δύο οργανισμοί έχουν δεσμευθεί στην αρχή ότι δεν θα υπάρξει ανεπιθύμητη διπλασιασμός.

### Αποκλίνουσες προτεραιότητες

Διαφορετικές γεωγραφικές προτεραιότητες (π.χ. εστίαση της ΕΕ στη Νότια γειτονιά και τη διαχείριση μεταναστευτικών ροών έναντι της ανατολικής πτέρυγας του ΝΑΤΟ), καθώς και η αβεβαιότητα για τον βαθμό δέσμευσης των ΗΠΑ στην Ευρώπη, επηρεάζουν τη δυνατότητα ευθυγράμμισης των δύο οργανισμών.

## Αξιολόγηση

Παρά τις τρεις Κοινές Διακηρύξεις και τη σαφή βούληση και των δύο οργανισμών για βαθύτερη συνεργασία, ορισμένοι αναλυτές επισημαίνουν ότι η πρακτική συνεργασία παραμένει περιορισμένη σε σχέση με τις προσδοκίες. Ωστόσο, η ρωσική επίθεση στην Ουκρανία έδωσε νέα ώθηση και κατεύθυνση στη συνεργασία, καθιστώντας την περισσότερο επιτακτική από ποτέ.

## Δείτε επίσης

* Κοινή Πολιτική Ασφάλειας και Άμυνας
* Βορειοατλαντική Συμμαχία
* Ευρωπαϊκή Ένωση
* Μόνιμη Διαρθρωμένη Συνεργασία
* Ευρωπαϊκό Αμυντικό Ταμείο
* Συμφωνία Berlin Plus
* EUFOR Althea
* Στρατηγική Πυξίδα (ΕΕ)

## Παραπομπές

## Εξωτερικοί σύνδεσμοι

* Σχέσεις ΝΑΤΟ–ΕΕ (nato.int)
* Συνεργασία ΕΕ–ΝΑΤΟ (consilium.europa.eu)
* Φύλλα δεδομένων ΕΕ–ΝΑΤΟ (eeas.europa.eu)