# Ισπανική Ιερά Εξέταση

| Δικαστήριο της Ιεράς Εξέτασης Tribunal del Santo Oficio de la Inquisición |
| --- |
| Σφραγίδα του Δικαστηρίου στην Ισπανία Τον σταυρό πλαισιώνει ένα σπαθί, που συμβολίζει την τιμωρία των αιρετικών, και ένα κλαδί ελιάς, που συμβολίζει τη συμφιλίωση με τους μετανοημένους. Στα λατινικά, η επιγραφή «Exurge Domine et judica causam tuam. Ψαλμός 73». («ἀνάστα, ὁ Θεός, δίκασον τὴν δίκην σου») |
| Είδος |
| Τύπος | Δικαστήριο υπό την ισπανική μοναρχία για την υποστήριξη της θρησκευτικής ορθοδοξίας στο βασίλειο |
| Ιστορία |
| Σύσταση | 1 Νοεμβρίου 1478 |
| Κατάργηση | 15 Ιουλίου 1834 |
| Έδρες | Αποτελούνταν από έναν Μέγα Ιεροεξεταστή, επικεφαλής του Συμβουλίου της Ανώτατης και Γενικής Ιεράς Εξέτασης, που αποτελούνταν από έξι μέλη. Υπήρχαν 21 μικρότερα δικαστήρια στην αυτοκρατορία. |
| Εκλογές |
| Εκλογικό σύστημα | Ο Μέγας Ιεροεξεταστής οριζόταν από το στέμμα |
| Τόπος συνεδριάσεων |
| Ισπανική Αυτοκρατορία |
| Υποσημειώσεις |
| Δείτε επίσης:
* Μεσαιωνική Ιερά Εξέταση
* Μεξικανική Ιερά Εξέταση
* Περουβιανή Ιερά Εξέταση
* Πορτογαλική Ιερά Εξέταση
* Ρωμαϊκή Ιερά Εξέταση
 |

Το **Δικαστήριο της Ιεράς Εξέτασης** (ισπανικά: *Tribunal del Santo Oficio de la Inquisición*) ιδρύθηκε το 1478 από τους Καθολικούς Μονάρχες, τον Βασιλιά Φερδινάνδο Β΄ της Αραγωνίας και τη Βασίλισσα Ισαβέλλα Α΄ της Καστίλης και διήρκεσε μέχρι το 1834. Ξεκίνησε προς το τέλος της *Επανάκτησης* και στόχευε στη διατήρηση της Καθολικής Ορθοδοξίας και στην αντικατάσταση της Μεσαιωνικής Ιεράς Εξέτασης, η οποία βρισκόταν υπό παπικό έλεγχο. Μαζί με τη Ρωμαϊκή και την Πορτογαλική Ιερά Εξέταση, έγινε η πιο ουσιαστική των τριών διαφορετικών εκδηλώσεων της ευρύτερης Καθολικής Ιεράς Εξέτασης.

Η Ιερά Εξέταση αρχικά είχε ως κύριο στόχο τον εντοπισμό αιρετικών μεταξύ όσων ασπάζονταν τον Ιουδαϊσμό και το Ισλάμ στον Καθολικισμό. Η ρύθμιση της πίστης των νέων προσήλυτων Καθολικών εντάθηκε μετά από βασιλικά διατάγματα, που εκδόθηκαν το 1492 και το 1502, τα οποία διέταζαν Εβραίους και Μουσουλμάνους είτε να ασπαστούν τον Καθολικισμό είτε να εγκαταλείψουν την Καστίλη είτε να θανατωθούν. Ακολούθησαν εκατοντάδες χιλιάδες βίαιες μεταστροφές, βασανιστήρια και εκτελέσεις, διωγμοί *κονβέρσο* και *μορίσκο*, καθώς και μαζικές απελάσεις Εβραίων και Μουσουλμάνων από την Ισπανία. Η Ιερά Εξέταση επεκτάθηκε και σε άλλες περιοχές υπό το Ισπανικό Στέμμα, συμπεριλαμβανομένης της Νότιας Ιταλίας και της Αμερικής, ενώ παράλληλα στόχευε όσα άτομα θεωρούνταν *πεφωτισμένα* και όσα άτομα κατηγορούνταν για προτεσταντισμό, μαγεία, βλασφημία, διγαμία, σοδομία, Τεκτονισμό κ.λπ.

Ένα βασικό χαρακτηριστικό ήταν οι *πράξεις πίστης (auto-da-fe)*, όπου παρέλαυναν οι κατηγορούμενοι, διαβάζονταν οι ποινές και γίνονταν ομολογίες, μετά τις οποίες οι ένοχοι παραδίδονταν στις πολιτικές Αρχές για την εκτέλεση των ποινών. Σύμφωνα με ορισμένες σύγχρονες εκτιμήσεις, περίπου 150.000 άνθρωποι διώχθηκαν για διάφορα αδικήματα κατά τη διάρκεια της περιόδου, εκ των οποίων 3.000-5.000 εκτελέστηκαν, κυρίως με καύση στην πυρά. Άλλες τιμωρίες περιλάμβαναν μετάνοια και δημόσιο μαστίγωμα, εξορία, υποδούλωση σε γαλέρες και ποινές φυλάκισης από χρόνια έως ισόβια, μαζί με δήμευση όλης της περιουσίας. Υπολογίζεται ότι 40.000 έως 100.000 Εβραίοι εκδιώχθηκαν το 1492. Οι *Κονβέρσο* υποβλήθηκαν σε νόμους περί καθαρότητας αίματος (*limpieza de sangre)*, οι οποίοι θέσπισαν διακρίσεις και αντισημιτισμό βάσει φυλής και διήρκεσαν μέχρι τον 19ο και 20ό αιώνα.

Η Ισπανική Ιερά Εξέταση καταργήθηκε το 1834 κατά τη διάρκεια της βασιλείας της Ισαβέλλας Β΄ μετά από μακρά περίοδο φθίνουσας επιρροής. Το τελευταίο άτομο που εκτελέστηκε για αίρεση ήταν ο Καγιετάνο Ριπόλ το 1826, επειδή δίδασκε Ντεϊσμό στους μαθητές του.

## Υπόβαθρο

Η Παναγία των Καθολικών Μοναρχών, 1491–1493. Ο Ιεροεξεταστής, Τορκεμάδα, βρίσκεται πίσω από τον βασιλιά Φερδινάνδο (αριστερά).
Ο Ρωμαίος αυτοκράτορας Κωνσταντίνος νομιμοποίησε τον Χριστιανισμό το 312. Διωκόμενη από προηγούμενους αυτοκράτορες, η νέα θρησκεία δίωκε τις ετερόδοξες πεποιθήσεις: Αρειανισμό, Μανιχαϊσμό, Γνωστικισμό, Αδαμίτες, Δονατιστές, Πελαγιανούς και Πρισκιλιανιστές. Το 380, ο αυτοκράτορας Θεοδόσιος Α' καθιέρωσε τον Χριστιανισμό της Νίκαιας ως την κρατική εκκλησία της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Καταδίκασε άλλα χριστιανικά δόγματα ως αιρέσεις και ενέκρινε την καταστολή τους. Το 438, υπό τον αυτοκράτορα Θεοδόσιο Β', *ο Θεοδοσιανός Κώδικας* προέβλεπε δήμευση περιουσίας και εκτέλεση για τους αιρετικούς.

Μετά τη μεταστροφή της βασιλικής οικογένειας των Βησιγότθων της Ισπανίας στον Καθολικισμό το 587, η κατάσταση για τους Εβραίους επιδεινώθηκε, καθώς η μοναρχία και η εκκλησία ευθυγραμμίστηκαν για να εδραιώσουν το βασίλειο υπό τη νέα θρησκεία. Τα Εκκλησιαστικά Συμβούλια του Τολέδο επέβαλαν περιορισμούς, συμπεριλαμβανομένων απαγορεύσεων μεικτών γάμων και κατοχής αξιωμάτων. Οι περιορισμοί κορυφώθηκαν με το διάταγμα του βασιλιά Σισεβούτου το 613, το οποίο απαιτούσε μεταστροφή ή απέλαση, κάτι που οδήγησε στη φυγή ή μεταστροφή πολλών Εβραίων. Παρά τις σύντομες περιόδους ανοχής, οι επόμενοι ηγεμόνες και τα εκκλησιαστικά συμβούλια ενέτειναν τους διωγμούς με απαγόρευση κάθε εβραϊκής τελετουργίας, επιβολή βαπτίσεων, κατάσχεση περιουσιών, υποδούλωση Εβραίων (μετά από κατηγορίες για συνωμοσία το 694), αρπαγή παιδιών από Εβραίους γονείς και επιβολή σημαντικών οικονομικών δυσκολιών. Αυτή η καταπίεση αποξένωσε τον εβραϊκό πληθυσμό αναγκάζοντας ποσοστό εξ αυτών να καλωσορίσουν την μουσουλμανική εισβολή το 711.

Ενώ οι Μουσουλμάνοι στους Αγίους Τόπους ήταν οι κύριοι στόχοι των Σταυροφοριών, σύντομα έγιναν στόχοι άλλοι «εχθροί» του Χριστιανισμού. Το 1184, ο Πάπας Λούκιος Γ΄ δημιούργησε την Επισκοπική Ιερά Εξέταση για την καταπολέμηση του Καθαρισμού στη νότια Γαλλία. Οι αιρετικοί παραδίδονταν στις κοσμικές Αρχές για τιμωρία, κατάσχονταν οι περιουσίες τους και αφορίζονταν. Όταν αυτό δεν κατάφερε να σταματήσει την αίρεση, ο Πάπας Ιννοκέντιος Γ΄ κήρυξε την Αλβιγηνική Σταυροφορία. Οι Σταυροφόροι σκότωσαν 200.000 έως 1.000.000 Καθαρούς, διέπραξαν σφαγές (π.χ. στο Μπεζιέ) και έκαψαν εκατοντάδες στην πυρά. Ήταν η αρχή μιας συγκέντρωσης στον αγώνα κατά της αίρεσης. Ιδρύθηκε το Τάγμα των Δομινικανών για να κηρύξει κατά της αίρεσης, αργότερα υπηρετώντας ως ιεροεξεταστής σε όλη την Ευρώπη. Το 1252, ο Πάπας Ιννοκέντιος Δ΄ εξέδωσε τη βούλα *Ad extirpanda,* η οποία εξουσιοδοτούσε τους ιεροεξεταστές να χρησιμοποιούν βασανιστήρια κατά των αιρετικών.

Οι Ευρωπαίοι Εβραίοι έγιναν στόχοι. Πραγματοποιήθηκαν σφαγές και απελάσεις. Ενώ οι παπικές βούλες προσπαθούσαν να προστατεύσουν τους Εβραίους από τη βία, ξεκινώντας από τον 12ο αιώνα οι παπικές βούλες απαγόρευαν επίσης στους Εβραίους να κατέχουν δημόσια αξιώματα, απαιτούσαν από αυτούς να φορούν διακριτικά σήματα, διέταζαν καύση του Ταλμούδ, περιόριζαν την απασχόλησή τους, περιόριζαν τους Εβραίους σε γκέτο και τους απέλαυναν από τα Παπικά Κράτη, μαζί με άλλους περιορισμούς που στόχευαν στην υποδούλωσή τους.

Το 1231 ο Πάπας Γρηγόριος Θ΄ επέκτεινε την Παπική Ιερά Εξέταση στην Αραγονία. Καθαροί, Εβραίοι προσήλυτοι και άλλοι θεωρούμενοι αιρετικοί στοχοποιήθηκαν με δίκες, φυλακίσεις και εκτελέσεις. Βιβλία Ισπανών μοναχών επιτίθεντο σε Εβραίους και Μουσουλμάνους. Στην Καστίλη, η Εκκλησιαστική Σύνοδος της Ζαμόρα διαμαρτυρήθηκε για δικαιώματα, που είχαν παραχωρηθεί στους Εβραίους από τον βασιλιά. Εκκλήσεις για περιορισμούς στους Ισπανούς Εβραίους έγιναν από Πάπες και *Κόρτες* (συνελεύσεις της Εκκλησίας, ευγενών και πόλεων). Μερικοί βασιλιάδες προστάτευαν τους Εβραίους, καθώς επωφελούνταν από τους φόρους των Εβραίων, και τους Εβραίους που υπηρετούσαν ως αυλικοί και φοροεισπράκτορες. Άλλοι, όπως ο Αλφόνσος Ι΄, ο Σάντσο Δ΄ και ο Ερρίκος Β΄, περιόρισαν την είσοδο Εβραίων και εκμεταλλεύτηκαν το αντιεβραϊκό αίσθημα για πολιτικό όφελος.

Η Σταυροφορία των Ποιμένων του 1320, η οποία άρχισε να βοηθά στην ανακατάληψη της Ισπανίας από τους Μουσουλμάνους, σκότωσε εκατοντάδες Εβραίους στη Γαλλία και την Ισπανία. Το 1328, όχλοι εξοργισμένοι από τα κηρύγματα του Φραγκισκανού ιεροκήρυκα Πέδρο Ολιγόγιεν, σφαγίασαν αρκετές εβραϊκές κοινότητες στη Ναβάρα. Χρόνια σφοδρών αντιεβραϊκών κηρυγμάτων του Φερράν Μαρτίνεθ, Αρχιδιάκονου της Έθιχα, κορυφώθηκαν με τις σφαγές του 1391, όταν ξέσπασαν ταραχές στη Σεβίλλη, τη Βαρκελώνη, τη Βαλένθια, το Τολέδο, τη Μαγιόρκα και αλλού, σκοτώνοντας χιλιάδες Εβραίους. Για να σωθούν, κάποιοι κατέφυγαν κυρίως στη Βόρεια Αφρική, ενώ περίπου 100.000, ή οι μισοί από όλους τους Ισπανούς Εβραίους, ασπάστηκαν τον Καθολικισμό. Μετά τις αντιεβραϊκές ταραχές το 1435 στη Μαγιόρκα, ο Παπικός Ιεροεξεταστής Αντόνιο Μούρτα έπαιξε βασικό ρόλο στις αναγκαστικές μεταστροφές ντόπιων Εβραίων. Οι προσήλυτοι ονομάζονταν *conversos.* Ενώ ήταν ως επί το πλείστον φτωχοί ή με μέτρια μέσα, ορισμένοι κονβέρσο πέτυχαν στην κυβέρνηση και το εμπόριο προκαλώντας δυσαρέσκεια. Υποπτεύονταν επίσης τους κονβέρσο ότι συνέχιζαν να ασκούν τον Ιουδαϊσμό κρυφά. Περίοδοι έντασης, έλλειψης τροφίμων, πανώλης και πληθωρισμού οδήγησαν σε επιθέσεις εναντίον τους: το 1449 στο Τολέδο, όπου κονβέρσο βασανίστηκαν και κάηκαν ζωντανοί, το 1462 στην Καρμόνα, ξανά στο Τολέδο το 1467, κ.λπ. Στην Κόρδοβα το 1473, όχλοι σκότωσαν κονβέρσο ανεξαρτήτως φύλου και ηλικίας καίγοντας και λεηλατώντας τα σπίτια τους.

## Δραστηριότητα της Ιεράς Εξέτασης

### Έναρξη της Ιεράς Εξέτασης εναντίον των Εβραίων *κονβέρσο*

Ο Τορκεμάδα είναι θαμμένος στο μοναστήρι του Αγίου Θωμά στην Άβιλα και άφησε τη δική του επιτύμβια επιγραφή: *«Pestem Fugat Haereticam* » δηλαδή «έδιωξε τον λοιμό της αίρεσης».
Η Βασίλισσα Ισαβέλλα ήταν πεπεισμένη για την ύπαρξη Κρυπτοϊουδαϊσμού μεταξύ των Ανδαλουσιανών *conversos* κατά τη διάρκεια της παραμονής της στη Σεβίλλη μεταξύ 1477 και 1478. Μια έκθεση, που συντάχθηκε από τον Πέδρο Γκονζάλες ντε Μεντόζα, Αρχιεπίσκοπο της Σεβίλλης, και από τον Δομινικανό Τομάς ντε Τορκεμάδα, εξομολόγο του Φερδινάνδου και της Ισαβέλλας, επιβεβαίωσε αυτόν τον ισχυρισμό. Οι Καθολικοί μονάρχες ζήτησαν μια παπική βούλα για την καθιέρωση μιας Ιεράς Εξέτασης στην Ισπανία. Το 1478, ο Πάπας Σίξτος Δ΄ ενέκρινε τη βούλα *Exigit sincerae devotionis affectus* για όσα άτομα είχαν βαπτιστεί, αλλά *«είχαν επιστρέψει στις τελετές και τα έθιμα των Εβραίων και διατηρήσει τα δόγματα και τις αρχές της εβραϊκής δεισιδαιμονίας και προδοσίας... Όχι μόνο οι ίδιοι επιμένουν στην τύφλωσή τους, αλλά και κάποιοι που γεννιούνται από αυτούς και κάποιοι που συνδέονται μαζί τους δηλητηριάζονται από την προδοσία τους»*. Για να «*εκδιώξει αυτή την απιστία»,* *«να προσηλυτίσει τους άπιστους στην ορθή πίστη»* και να τιμωρήσει όλους όσοι *«είναι ένοχοι τέτοιων εγκλημάτων μαζί με τους οπαδούς τους»,* η βούλα επέτρεπε στους μονάρχες να επιλέγουν και να διορίζουν τρεις επισκόπους ή ιερείς για να ενεργούν ως ιεροεξεταστές.

Οι δύο πρώτοι ιεροεξεταστές, οι Δομινικανοί Μιγκέλ ντε Μορίγιο και Χουάν ντε Σαν Μαρτίν, διορίστηκαν δύο χρόνια αργότερα, στις 27 Σεπτεμβρίου 1480. Η πρώτη εκτέλεση *auto da fé* πραγματοποιήθηκε στη Σεβίλλη στις 6 Φεβρουαρίου 1481: έξι άνθρωποι κάηκαν ζωντανοί. Χιλιάδες κονβέρσο έφυγαν τρομοκρατημένοι ερημώνοντας μεγάλα τμήματα της χώρας, βλάπτοντας το εμπόριο. Τα κρατικά έσοδα μειώθηκαν, αλλά η Βασίλισσα ενδιαφερόταν για «την καθαρότητα των εδαφών της» δηλώνοντας, σύμφωνα με τον χρονικογράφο Ερνάντο ντελ Πούλγκαρ: «Το ουσιώδες ήταν να καθαριστεί η χώρα από την αμαρτία της αίρεσης».

Η κλίμακα των επιχειρήσεων απαιτούσε περισσότερους πόρους. Συνεπώς, τον Φεβρουάριο του 1481, ο Πάπας Σίξτος Δ΄ διόρισε επτά ακόμη ιεροεξεταστές, όλοι τους Δομινικανοί μοναχοί. Ένας από αυτούς ήταν ο Τομάς ντε Τορκεμάδα. Η Ιερά Εξέταση αναπτύχθηκε ραγδαία στο Βασίλειο της Καστίλης. Μέχρι το 1492, υπήρχαν δικαστήρια σε οκτώ πόλεις της Καστίλης: Άβιλα, Κόρδοβα, Χαέν, Μεδίνα ντελ Κάμπο, Σεγκόβια, Σιγκουέντσα, Τολέδο και Βαγιαδολίδ. Το 1482, ο Φερδινάνδος προσπάθησε να αναλάβει την υπάρχουσα Παπική Ιερά Εξέταση στην Αραγονία, κάτι που οδήγησε σε αντίσταση, καθώς παραβίαζε τα τοπικά δικαιώματα. Συγγενείς και άλλοι παραπονέθηκαν για τη βιαιότητα στον Πάπα, ο οποίος ήθελε να διατηρήσει τον έλεγχο της Ιεράς Εξέτασης. Στις 18 Απριλίου 1482, ο Πάπας Σίξτος Δ΄ δημοσίευσε αυτό που ο ιστορικός Χένρι Τσαρλς Λι ονόμασε «την πιο εξαιρετική βούλα στην ιστορία της Ιεράς Εξέτασης», επιβεβαιώνοντας ότι:

> ... στην Αραγονία, τη Βαλένθια, τη Μαγιόρκα και την Καταλονία, η Ιερά Εξέταση εδώ και καιρό δεν κινείται από ζήλο για την πίστη και τη σωτηρία των ψυχών, αλλά από την επιθυμία για πλούτο, και πολλοί αληθινοί και πιστοί Χριστιανοί, με μαρτυρία εχθρών, αντιπάλων, σκλάβων και άλλων κατώτερων και ακόμη λιγότερο κατάλληλων προσώπων, έχουν χωρίς καμία νόμιμη απόδειξη ριχτεί σε κοσμικές φυλακές, βασανιστεί και καταδικαστεί ως υποτροπιάζοντες αιρετικοί, στερήθηκαν τα αγαθά και την περιουσία τους και παραδόθηκαν στον κοσμικό βραχίονα για εκτέλεση, σε κίνδυνο των ψυχών, θέτοντας ένα ολέθριο παράδειγμα και προκαλώντας αηδία σε πολλούς.
>
>
>

Ο ιστορικός Χένρι Τσαρλς Λι έγραψε ότι ο Πάπας προσπάθησε να αντιμετωπίσει την αίρεση όπως και άλλα εγκλήματα. Σύμφωνα με *το βιβλίο «Ιστορία του Εβραϊκού Λαού»:*

> Το 1482, ο Πάπας προσπαθούσε ακόμη να διατηρήσει τον έλεγχο της Ιεράς Εξέτασης και να κερδίσει την αποδοχή της δικής του στάσης απέναντι στους Νέους Χριστιανούς, η οποία ήταν γενικά πιο μετριοπαθής από αυτή της Ιεράς Εξέτασης και των τοπικών ηγεμόνων.
>
>
>

Εξοργισμένος, ο Φερδινάνδος έδειξε ότι αμφιβάλλει για την αυθεντικότητα της βούλας υποστηρίζοντας ότι κανένας λογικός πάπας δεν θα είχε δημοσιεύσει ένα τέτοιο έγγραφο. Έγραψε στον πάπα στις 13 Μαΐου 1482 λέγοντας: «Προσέξτε λοιπόν να μην προχωρήσει περισσότερο το θέμα και ανακαλέστε τυχόν παραχωρήσεις και εμπιστευτείτε μας τη φροντίδα αυτού του ζητήματος». Ο Πάπας ανέστειλε τη βούλα και στη συνέχεια πέρασε σε πλήρη συνεργασία εκδίδοντας μια νέα βούλα στις 17 Οκτωβρίου 1483, με την οποία διόρισε τον Τορκεμάδα Γενικό Ιεροεξεταστή της Αραγωνίας, της Καταλονίας και της Βαλένθια, ενώνοντας έτσι όλη την ισπανική δραστηριότητα υπό έναν μόνο ηγέτη. Ξεκινώντας αμέσως τη δουλειά, έκαψαν τους πρώτους κονβέρσο στην πυρά στην Αραγονία το 1484. Η αντιπολίτευση συνεχίστηκε στην Αραγονία και την Καταλονία, οι οποίες επιδίωκαν να διατηρήσουν τον τοπικό έλεγχο. Ο Πάπας Ιννοκέντιος Η΄ έλυσε στη συνέχεια το ζήτημα αποσύροντας όλους τους παπικούς ιεροεξεταστές από την Αραγονία και την Καταλονία παραχωρώντας έτσι τον πλήρη έλεγχο στον Τορκεμάδα, διευκρινίζοντας ότι όλες οι εκκλήσεις θα εξετάζονταν από τον Τορκεμάδα.

Η Ισπανική Ιερά Εξέταση επεκτάθηκε σε άλλες περιοχές υπό το Ισπανικό Στέμμα: τη Νότια Ιταλία, συμπεριλαμβανομένης της Σικελίας και της Σαρδηνίας, και την Κεντρική και Νότια Αμερική, με δικαστήρια στη Λίμα, το Περού, την Πόλη του Μεξικού και την Καρταχένα (σημερινή Κολομβία).

### Δίκες

Καύση αιρετικών σε πασσάλους (*auto-da-fé*) σε αγορά κατά τη διάρκεια της Ισπανικής Ιεράς Εξέτασης.
Ο Τόμας ντε Τορκεμάδα καθιέρωσε τις διαδικασίες της Ιεράς Εξέτασης το 1484 δημιουργώντας έναν κώδικα 28 άρθρων, την *Compilación de las instrucciones del oficio de la Santa Inquisición*, βασισμένο στο *Directorium Inquisitorum* του Νικόλαου Άιμεριχ. Αυτός ο κώδικας παρέμεινε σε μεγάλο βαθμό αμετάβλητος για πάνω από τρεις αιώνες. Η Εκκλησία θεωρούσε την αίρεση προδοσία, τιμωρούμενη με θάνατο. Τα δικαστήρια ανακοίνωσαν μια περίοδο χάριτος 30 ημερών για αυτοομολογήσεις και αποκηρύξεις απαιτώντας από τα άτομα να αναφέρουν τον εαυτό τους και άλλους, συμπεριλαμβανομένων συγγενών και φίλων, που παρευρίσκονταν σε εβραϊκές προσευχητικές συναντήσεις. Οι Ιεροεξεταστές συνέλεγαν κατηγορίες από γείτονες. Ενδείξεις κρυπτοϊουδαϊσμού περιελάμβαναν το να μην καπνίζουν καμινάδες τα Σάββατα, την αγορά πολλών λαχανικών πριν από το Πάσχα ή την αγορά κρέατος από έναν προσήλυτο χασάπη. Τα δικαστήρια θεωρούσαν τους κατηγορούμενους ένοχους αποκρύπτοντας την ταυτότητα των κατηγόρων. Οι δίκες στόχευαν στην απόσπαση ομολογιών συχνά χρησιμοποιώντας βασανιστήρια με νερό, δέσιμο σε σχάρες ή κρεμώντας άτομα από τους καρπούς τους με βάρη δεμένα στα πόδια τους, ανεβάζοντάς τα και ρίχνοντάς τα επανειλημμένα.

Οι ομολογίες γίνονταν δημόσια στις *auto-da-fé* (πράξεις πίστης). Ο νομικός εμπειρογνώμονας Φρανσίσκο Πένια δήλωσε το 1578 ότι οι δίκες και οι εκτελέσεις στόχευαν στη διασφάλιση του δημόσιου συμφέροντος και στην ενστάλαξη φόβου απαιτώντας δημόσια καταδίκη «για εκπαίδευση και για τρόμο». Αυτές οι τελετές ανταγωνίζονταν σε δημοτικότητα τις ταυρομαχίες. Το 1680, ο βασιλιάς Κάρολος Β' τίμησε τον γάμο του με ένα *auto-da-fé* στη Μαδρίτη προσελκύοντας 50.000 θεατές και καταδικάζοντας 118 άτομα, κυρίως Εβραίους κονβέρσο, σε αυστηρές ποινές, συμπεριλαμβανομένης της εκτέλεσης στην πυρά. Τα άτομα, που είχαν ομολογήσει, αντιμετώπιζαν τιμωρίες όπως μετάνοια, δημόσιο μαστίγωμα, εξορία ή δουλεία ως σκλάβοι σε γαλέρες, κάτι συνηθισμένο τον 16ο αιώνα. Άλλοι έλαβαν ποινές φυλάκισης, από χρόνια έως ισόβια, με σχεδόν καθολική δήμευση περιουσίας, ακόμη και για μετανοημένους αιρετικούς.

Μεταξύ 1536 και 1543, οκτώ δικαστήρια κατάσχεσαν 87 εκατομμύρια μαραβέντι από τα θύματα. Τα άτομα, που είχαν ομολογήσει, δεν μπορούσαν να κατέχουν δημόσιες ή εκκλησιαστικές θέσεις ούτε να εργάζονται ως φοροεισπράκτορες, φαρμακοποιοί ή γιατροί, με περιορισμούς που επεκτείνονταν και στους απογόνους τους. Όσα άτομα δεν ομολογούσαν ή είχαν υποτροπιάσει αντιμετώπιζαν τον θάνατο .

Η Ιερά Εξέταση κορυφώθηκε από το 1480 έως το 1530, με εκτιμήσεις για 2.000 εκτελέσεις, κυρίως Εβραίων κονβέρσο. Στη Βαλένθια, το 91,6% όσων κρίθηκαν μεταξύ 1484 και 1530 ήταν εβραϊκής καταγωγής και το 99,3% στη Βαρκελώνη από το 1484 έως το 1505. Από το 1531 έως το 1560, οι δίκες των κονβέρσο μειώθηκαν στο 3%. Οι διώξεις αυξήθηκαν ξανά μετά την ανακάλυψη κρυπτοεβραίων το 1588 και οι καταγγελίες αυξήθηκαν τη δεκαετία του 1590.

Στις αρχές του 17ου αιώνα, ορισμένοι κονβέρσο επέστρεψαν από την Πορτογαλία διαφεύγοντας της Ιεράς Εξέτασης εκεί. Ο Ισπανός Αρχιεροεξεταστής Αντόνιο Ζαπάτα και άλλοι ανέφεραν «ισχυρά στοιχεία Ιουδαϊσμού» κι έτσι πραγματοποιήθηκαν περισσότερες δίκες, συμπεριλαμβανομένων και δικών χρηματιστών και τεχνιτών. Το 1680, η *auto-da-fé* της Μαδρίτης καταδίκασε 118 άτομα και εκτελέστηκαν 21 άτομα, κυρίως μετανάστες Εβραίοι κονβέρσο. Το κήρυγμα του Δομινικανού Τομάς Ναβάρο κατηγόρησε τους Εβραίους ότι αρνούνταν τον Χριστό. Στο κήρυγμα χρησιμοποίησε μεσαιωνικά αντιεβραϊκά επιχειρήματα και ρατσιστικούς όρους όπως «πεισματάρικο έθνος» και «άπιστο», που συνδέονται με έννοιες καθαρότητας αίματος.

Το 1691, οι *πράξεις πίστης* της Μαγιόρκα έκαψαν ζωντανούς 37 τσουέτα. Οι κατηγορίες για κονβέρσο μειώθηκαν τον 18ο αιώνα. Ο Μανουέλ Σαντιάγο Βιβάρ, που δικάστηκε στην Κόρδοβα το 1818, ήταν ο τελευταίος που διώχθηκε για κρυπτοϊουδαϊσμό.

### Αίρεση

#### Απέλαση Εβραίων και Εβραίων *κονβέρσοο*

Η Ισπανική Ιερά Εξέταση είχε ως στόχο να αποτρέψει τους προσήλυτους Εβραίους από την άσκηση του Ιουδαϊσμού. Ο Τορκεμάδα έπεισε τους μονάρχες ότι οι αβάπτιστοι Εβραίοι παρέμεναν απειλή, γεγονός που οδήγησε στο Διάταγμα της Αλάμπρα του 1492, το οποίο απέλαυνε όλους τους Εβραίους. Το διάταγμα ανέφερε ότι οι αλληλεπιδράσεις μεταξύ Χριστιανών και Εβραίων προκαλούσαν «μεγάλη βλάβη» στους Χριστιανούς μέσω της επαφής και της επικοινωνίας. Διέταζε όλους τους Εβραίους ανεξαρτήτως ηλικίας να εγκαταλείψουν το βασίλειο και να μην επιστρέψουν ποτέ, υπό την ποινή του θανάτου και της δήμευσης περιουσίας. Η βοήθεια ή η παροχή καταφυγίου σε Εβραίους επέσυρε σοβαρές κυρώσεις, συμπεριλαμβανομένης της απώλειας περιουσίας και τίτλων.

Οι εκτιμήσεις για τους εκδιωγμένους Εβραίους ποικίλουν. Οι πρώτες αναφορές του Χουάν ντε Μαριάνα κάνουν λόγο για 800.000 άτομα και ο Δον Ισαάκ Αμπραβανέλ ισχυριζόταν 300.000 άτομα, ενώ οι σύγχρονες εκτιμήσεις, βασισμένες σε φορολογικές δηλώσεις και πληθυσμιακά στοιχεία, υποδηλώνουν ότι 80.000 Εβραίοι και 200.000 κονβέρσο ζούσαν στην Ισπανία, με περίπου 40.000 να μεταναστεύουν. Ο Ο Ζόζεφ Πέρεζ εκτιμά ότι εκδιώχθηκαν 50.000 έως 100.000 άτομα.

Οι εκδιωγμένοι Εβραίοι, γνωστοί ως Σεφαραδίτες, από την Καστίλη κατέφυγαν κυρίως στην Πορτογαλία, όπου έγινε αναγκαστική μεταστροφή το 1497, ακολουθούμενη από απελάσεις υπό την Πορτογαλική Ιερά Εξέταση. Άλλοι, που ονομάζονταν *Μεγορασίμ* («εκδιωγμένοι» στα εβραϊκά), μετανάστευσαν στο Μαρόκο και τη Βόρεια Αφρική. Οι Εβραίοι από την Αραγονία συχνά πήγαιναν στην Ιταλία, όχι σε μουσουλμανικές χώρες. Η Σικελία, υπό ισπανική κυριαρχία, με 25.000–37.000 Εβραίους αντιμετώπισε επίσης απελάσεις το 1492. Μετά την προσάρτηση της Νάπολης, της Απουλίας και της Καλαβρίας από την Ισπανία (1510–1535), οι Εβραίοι εκεί εκδιώχθηκαν. Πολλοί εγκαταστάθηκαν στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, ιδιαίτερα στη Θεσσαλονίκη, όπου οι εκδιωγμένοι έχτισαν συναγωγές, που πήραν το όνομά τους από την Καστίλη, την Αραγονία και την Καταλονία το 1492–1493, με τρεις ακόμη να προστίθενται μέχρι το 1502 για όσους εκδιώχθηκαν από την ισπανικά ελεγχόμενη Σικελία, την Απουλία και την Καλαβρία.

Οι περισσότεροι κονβέρσο αφομοιώθηκαν στην καθολική κουλτούρα, αλλά μια μειονότητα ασκούσε κρυφά τον Ιουδαϊσμό μεταναστεύοντας σταδιακά στην Ευρώπη, τη Βόρεια Αφρική και την Οθωμανική Αυτοκρατορία, συχνά εντασσόμενοι σε υπάρχουσες σεφαραδίτικες κοινότητες. Οι διωγμοί των κονβέρσο κορυφώθηκαν το 1530, ακολουθούμενοι από νόμους περί καθαρότητας αίματος, εισάγοντας φυλετικές διακρίσεις και αντισημιτισμό, που συνεχίστηκαν τον 19ο και 20ό αιώνα. Οι Εβραίοι μπορούσαν να επιστρέψουν στην Ισπανία το 1868 υπό μια νέα συνταγματική μοναρχία, η οποία επέτρεπε τη θρησκευτική ποικιλομορφία, αλλά το διάταγμα απέλασης παρέμεινε μέχρι το 1968 περιορίζοντας την κοινοτική εβραϊκή πρακτική.

#### Απέλαση Μουσουλμάνων *κονβέρσο*

Η Ιερά Εξέταση στοχοποίησε τους Μορίσκο, προσήλυτους από το Ισλάμ, για ύποπτη μυστική άσκηση της προηγούμενης πίστης τους. Διάταγμα στις 14 Φεβρουαρίου 1502 ανάγκαζε τους Μουσουλμάνους στη Γρανάδα να ασπαστούν τον Χριστιανισμό ή να αντιμετωπίσουν κι αυτοί απέλαση. Στο Στέμμα της Αραγωνίας, οι περισσότεροι Μουσουλμάνοι αντιμετώπισαν αυτή την επιλογή μετά την Εξέγερση των Αδελφοτήτων (1519–1523). Οι Μορίσκο ήταν ύποπτοι για βοήθεια προς Βερβερίνους πειρατές, οι οποίοι υποστηρίζονταν από τον εχθρό της Ισπανίας, την Οθωμανική Αυτοκρατορία, και έκαναν τακτικές επιδρομές στις ακτές.

Ο Πόλεμος των Αλπουχάρας (1568–1571), μια εξέγερση Μουσουλμάνων και Μορίσκο στη Γρανάδα που προσδοκούσε την οθωμανική υποστήριξη, οδήγησε στην αναγκαστική διασπορά περίπου των μισών Μορίσκο της περιοχής σε όλη την Καστίλη και την Ανδαλουσία, εντείνοντας τις υποψίες των ισπανικών Αρχών. Πολλοί Μορίσκο προστάτευαν την ιδιωτική τους ζωή τροφοδοτώντας υποψίες για μυστικές ισλαμικές πρακτικές. Σε αντίθεση με τους κρυπτοεβραίους, οι Μορίσκο αντιμετώπισαν αρχικά κήρυγμα και όχι σκληρό διωγμό. Ελλείψει αρχείων, η Ιερά Εξέταση έκρινε όλους τους βαπτισμένους Μαυριτανούς, άρα τους Μορίσκο, υποκείμενους στην εξουσία της. Ένα διάταγμα του 1526 επέτρεπε 40 χρόνια θρησκευτικής εκπαίδευσης πριν από τη δίωξη. Πενήντα Μορίσκο εκτελέστηκαν πριν από την αποσαφήνιση. Οι Μορίσκο, συχνά φτωχοί αραβόφωνοι εργάτες, έλαβαν περιορισμένες προσπάθειες εκκλησιαστικής εκπαίδευσης. Στη Βαλένθια και την Αραγονία, η δικαιοδοσία των ευγενών προστάτευε πολλούς Μορίσκο, καθώς οι διώξεις απειλούσαν την οικονομία.

Στα τέλη της βασιλείας του Φιλίππου Β΄, οι εντάσεις κλιμακώθηκαν. Η Εξέγερση των Μορίσκο στη Γρανάδα (1568–1570) αντιμετώπισε σκληρή καταστολή και η Ιερά Εξέταση ενέτεινε την προσοχή της στους Μορίσκο. Από το 1560 έως το 1571, οι Μορίσκο αποτελούσαν το 82% των υποθέσεων των δικαστηρίων της Γρανάδας κυριαρχώντας στα δικαστήρια της Σαραγόσα και της Βαλένθια. Αντιμετώπισαν λιγότερο αυστηρή μεταχείριση από τους ιουδαΐζοντες κονβέρσο ή τους Προτεστάντες, με λιγότερες εκτελέσεις. Το 1609, ο βασιλιάς Φίλιππος Γ΄, με τη συμβουλή του Δούκα της Λέρμα και του Αρχιεπισκόπου Χουάν ντε Ριμπέρα, διέταξε την απέλαση των Μορίσκο. Ο Ριμπέρα επικαλέστηκε κείμενα της Παλαιάς Διαθήκης, που προέτρεπαν την καταστροφή των εχθρών του Θεού, προκειμένου να δικαιολογήσει το διάταγμα. Το διάταγμα επέβαλλε την αποχώρηση των Μορίσκο υπό την ποινή του θανάτου και της δήμευσης. Μπορούσαν να πάρουν μόνο ό,τι κατάφερναν να μεταφέρουν, εξαιρουμένων χρημάτων, ράβδων χρυσού, κοσμημάτων ή χαρτονομισμάτων. Οι εκτιμήσεις δείχνουν ότι 300.000 Μορίσκο, ή το 4% του πληθυσμού της Ισπανίας, εκδιώχθηκαν, αν και ο Τρέβορ Τζ. Ντάντσον υποστηρίζει ότι οι επιπτώσεις ήταν λιγότερο σοβαρές σε πολλές περιοχές. Η Βαλένθια, με έντονες εθνοτικές εντάσεις, υπέστη οικονομική κατάρρευση και μείωση πληθυσμού.

Οι περισσότεροι απελαθέντες Μορίσκο εγκαταστάθηκαν στο Μαγκρέμπ ή στις ακτές των Βερβέρων. Όσοι απέφευγαν την απέλαση ή επέστρεφαν αφομοιώνονταν στην κυρίαρχη κουλτούρα. Το 1621, ο Φίλιππος Δ΄ διέταξε την παύση των σκληρών μέτρων κατά των Μορίσκο. Το 1628, το Συμβούλιο της Ανώτατης Ιεράς Εξέτασης έδωσε εντολή στους ιεροεξεταστές της Σεβίλλης να διώκουν τους απελαθέντες Μορίσκο μόνο για σημαντικές διαταράξεις. Η τελευταία σημαντική δίωξη για κρυπτοϊσλαμικές πρακτικές έλαβε χώρα στη Γρανάδα το 1727, με τους περισσότερους να λαμβάνουν ελαφρές ποινές. Μέχρι τα τέλη του 18ου αιώνα, οι ντόπιες ισλαμικές πρακτικές είχαν σταματήσει στην Ισπανία.

#### Χριστιανοί αιρετικοί

##### Προτεσταντισμός

Η καύση ενός Ολλανδού Αναβαπτιστή, του Άνκεν Χέντρικς, ο οποίος κατηγορήθηκε για αίρεση στο Άμστερνταμ (1571)
Η Ισπανική Ιερά Εξέταση σπάνια στοχοποιούσε τους Προτεστάντες λόγω της περιορισμένης παρουσίας τους. Χαρακτήριζε όποιον προσέβαλε την Εκκλησία ως «Λουθηρανό». Οι πρώτες δίκες επικεντρώθηκαν στους Alumbrados (Πεφωτισμένους), μια μυστικιστική αίρεση στη Γκουανταλαχάρα και τη Βαγιαδολίδ, οδηγώντας σε μακροχρόνιες ποινές φυλάκισης, αλλά όχι σε εκτελέσεις. Αυτές οι υποθέσεις ώθησαν την Ιερά Εξέταση να διώξει διανοούμενους και κληρικούς, οι οποίοι είχαν επηρεαστεί από τις ιδέες του Έρασμου, οι οποίες απέκλιναν από την ορθοδοξία. Ο Κάρολος Α΄ και ο Φίλιππος Β΄ θαύμαζαν τον Έρασμο.

Από το 1558 έως το 1562, υπό τον Φίλιππο Β΄, η Ιερά Εξέταση δίωξε προτεσταντικές κοινότητες στο Βαγιαδολίδ και τη Σεβίλλη, συνολικά περίπου 120 άτομα. Εκείνη η περίοδος χαρακτηρίστηκε από αυξημένη δραστηριότητα της Ιεράς Εξέτασης, με αρκετές *πράξεις πίστης,* σε μερικές από τις οποίες παρευρέθηκαν μέλη της βασιλικής οικογένειας, με αποτέλεσμα περίπου 100 εκτελέσεις. Από το 1559 έως το 1566, η Ισπανία εκτέλεσε περίπου 100 άτομα για αίρεση, σε σύγκριση με διπλάσια άτομα στην Αγγλία υπό τη Μαρία Τυδώρ, τρεις φορές περισσότερα στη Γαλλία και δέκα φορές περισσότερα στις Κάτω Χώρες. Αυτές οι *πράξεις πίστης* των μέσων του αιώνα σχεδόν εξάλειψαν τον ισπανικό Προτεσταντισμό, ένα μικρό κίνημα αρχικά.

Μετά το 1562, η καταστολή μειώθηκε, αν και οι δίκες συνεχίστηκαν. Στα τέλη του 16ου αιώνα, περίπου 200 Ισπανοί αντιμετώπισαν κατηγορίες για Προτεσταντισμό. Οι περισσότεροι δεν ήταν πραγματικοί Προτεστάντες. Ιεροεξεταστές και κατήγοροι χαρακτήριζαν ως «λουθηρανικά» διάφορα αντικληρικά σχόλια, άθρησκες πράξεις ή εμπαιγμούς σε κατάσταση μέθης. Αίρεση επίσης υποδήλωνε η ασέβεια προς τις εκκλησιαστικές εικόνες ή η κατανάλωση κρέατος σε απαγορευμένες ημέρες. Περίπου δώδεκα Ισπανοί κάηκαν για Προτεσταντισμό τότε.

Η Ιερά Εξέταση συχνά αντιμετώπιζε τον Προτεσταντισμό ως ένδειξη ξένης επιρροής ή πολιτικής απιστίας και όχι ως θρησκευτικό ζήτημα.

##### Ορθόδοξος Χριστιανισμός

Παρόλο που η Ιερά Εξέταση είχε θεωρητικά άδεια να διερευνά τους Ορθόδοξους σχισματικούς, σπάνια το έκανε. Δεν υπήρξε μεγάλος πόλεμος μεταξύ της Ισπανίας και οποιασδήποτε ορθόδοξης χώρας ελλείψει λόγων για να γίνει κάτι τέτοιο. Ένα θύμα βασανίστηκε από «Ιησουίτες» (αν και πιθανότατα Φραγκισκανούς ), που διηύθυναν την Ισπανική Ιερά Εξέταση στη Βόρεια Αμερική, σύμφωνα με αυθεντίες εντός της Ανατολικής Ορθόδοξης Εκκλησίας: τον Άγιο Πέτρο τον Αλεούτη. Ακόμη και αυτή η μοναδική αναφορά έχει διάφορες ανακρίβειες που την καθιστούν προβληματική.

##### Ελευθεροτεκτονισμός

Η Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία θεωρεί τον Τεκτονισμό αιρετικό από το 1738 περίπου. Η *υποψία* περί Τεκτονισμού ήταν δυνητικά θανατική ποινή. Τα αρχεία της Ισπανικής Ιεράς Εξέτασης αποκαλύπτουν δύο διώξεις στην Ισπανία και μόνο μερικές ακόμη σε όλη την Ισπανική Αυτοκρατορία. Το 1815, ο Φρανθίσκο Χαβιέρ ντε Μίερ ι Καμπίγιο, Γενικός Ιεροεξεταστής της Ισπανικής Ιεράς Εξέτασης και Επίσκοπος της Αλμερίας, κατέστειλε τον Τεκτονισμό και κατήγγειλε τις στοές ως «κοινωνίες που οδηγούν στον αθεϊσμό, στην ανταρσία και σε όλα τα λάθη και τα εγκλήματα». Στη συνέχεια, εισήγαγε μια εκκαθάριση, κατά την οποία οι Ισπανοί μπορούσαν να συλληφθούν με την κατηγορία ότι ήταν «ύποπτοι για Τεκτονισμό».

### Καθαρότητα αίματος

Κατά τη διάρκεια της Ισπανικής Ιεράς Εξέτασης, οι νόμοι περί καθαρότητας αίματος στόχευαν τους Εβραίους και Μουσουλμάνους προσήλυτους στον Χριστιανισμό εισάγοντας διακρίσεις βάσει φυλής και αντισημιτισμό. Το Τολέδο θέσπισε τον πρώτο νόμο το 1449 μετά από ταραχές και δολοφονίες κατά των κονβέρσο. Αυτός ο νόμος απαγόρευε στους κονβέρσο ή σε εκείνους με γονείς ή παππούδες προσήλυτους να κατέχουν δημόσια ή ιδιωτικά αξιώματα ή να καταθέτουν σε δικαστήριο. Το 1496, ο Πάπας Αλέξανδρος ΣΤ΄ ενέκρινε νόμο περί καθαρότητας για τους Ιερωνυμίτες. Θρησκευτικά και στρατιωτικά τάγματα, συντεχνίες και άλλες ομάδες πρόσθεσαν κανονισμούς, που απαιτούσαν απόδειξη «καθαρού αίματος». Οι οικογένειες κονβέρσο αντιμετώπιζαν διακρίσεις ή κατέφευγαν σε δωροδοκία αξιωματούχων και πλαστογράφηση εγγράφων για να ισχυριστούν χριστιανική καταγωγή.

Μέχρι το 1530, τα δικαστήρια της Ιεράς Εξέτασης απαιτούσαν από τις πόλεις να διατηρούν γενεαλογικά μητρώα χαρακτηρίζοντας τους παντρεμένους άνδρες και τις οικογένειές τους ως Παλαιοχριστιανούς ή κονβέρσο, χαρακτηρίζοντάς τους ως «καθαρούς» ή «ακάθαρτους». Ακολουθούσαν έρευνες και δίκες, εάν τα άτομα δεν είχαν αποδείξεις καθαρής καταγωγής ή αν υπήρχε υποψία ότι ψεύδονται. Μέχρι τον 16ο αιώνα, αυτά τα νομοθετήματα απέκλειαν συστηματικά τους κονβέρσο από τους ρόλους της Εκκλησίας και του κράτους καλλιεργώντας φόβο, εχθρικούς μάρτυρες και ψευδορκία. Ένας μόνο Εβραίος πρόγονος θα μπορούσε να κοστίσει τα πάντα σε μια οικογένεια θέτοντας τις βάσεις για αντισημιτισμό βάσει φυλής.

Αυτά τα νομοθετήματα εμπόδιζαν τους Ισπανούς να μεταναστεύσουν στην Αμερική, καθώς για το ταξίδι στην Ισπανική Αυτοκρατορία απαιτούνταν απόδειξη μη πρόσφατης μουσουλμανικής ή εβραϊκής καταγωγής. Το 1593, οι Ιησουίτες υιοθέτησαν το *Γενικό Διάταγμα* απαγορεύοντας σε όσους είχαν οποιαδήποτε εβραϊκή ή μουσουλμανική καταγωγή, όσο μακρινή κι αν ήταν, να ενταχθούν στην Εταιρεία του Ιησού, εφαρμόζοντας παγκοσμίως την αρχή της καθαρότητας του αίματος της Ισπανίας. Οι εξετάσεις καθαρότητας αίματος μειώθηκαν τον 18ο αιώνα, αλλά παρέμειναν μέχρι τον 19ο αιώνα σε ορισμένες περιοχές. Στη Μαγιόρκα, κανένας ιερέας Τσουέτα (απόγονος Εβραίων κονβέρσο της Μαγιόρκα) δεν μπορούσε να τελέσει Λειτουργία σε καθεδρικό ναό μέχρι τη δεκαετία του '60.

### Λογοκρισία

Στο πλαίσιο της Αντιμεταρρύθμισης, η Ισπανική Ιερά Εξέταση εξέδωσε «Καταλόγους» απαγορευμένων βιβλίων για να περιορίσει τις αιρετικές ιδέες. Άλλα μέρη στην Ευρώπη είχαν παρόμοιους καταλόγους μια δεκαετία πριν, εκδοθείσα το 1551 από την Ιερά Εξέταση, μια ανατύπωση του Ευρετηρίου του Πανεπιστημίου του Λέουβεν του 1550. Περαιτέρω Ισπανικοί Κατάλογοι εμφανίστηκαν το 1559, το 1583, το 1612, το 1632 και το 1640. Ο Κατάλογος του 1559 εκτεινόταν σε 72 σελίδες, ενώ το *Novus Index Prohibitorum et Expurgatorum* του 1667 έφτασε τις 1300 σελίδες. Το *Index Librorum Prohibitorum* της Καθολικής Εκκλησίας απαγόρευσε χιλιάδες βιβλία από το 1560 έως το 1966.

Μερικά αξιοσημείωτα ισπανικά λογοτεχνικά έργα, κυρίως θεατρικά έργα και θρησκευτικά κείμενα, εμφανίστηκαν στους Καταλόγους. Αρκετοί θρησκευτικοί συγγραφείς, που τώρα θεωρούνται άγιοι, είχαν έργα καταγεγραμμένα στα ευρετήρια. Στην πρώιμη σύγχρονη Ισπανία, τα βιβλία απαιτούσαν έγκριση προδημοσίευσης από κοσμικές και θρησκευτικές Αρχές, μερικές φορές με τροποποιήσεις. Ακόμη και τα εγκεκριμένα κείμενα αντιμετώπισαν αργότερα λογοκρισία, περιστασιακά δεκαετίες μετά τη δημοσίευση. Καθώς η καθολική θεολογία εξελίχθηκε, ορισμένα κείμενα αφαιρέθηκαν. Αρχικά, η συμπερίληψη σήμαινε πλήρη απαγόρευση, αλλά αυτό αποδείχθηκε μη πρακτικό και αντιπαραγωγικό για την εκπαίδευση του κλήρου. Οι αξιωματούχοι της Ιεράς Εξέτασης άρχισαν να απαλλάσσουν κείμενα σβήνοντας συγκεκριμένες λέξεις ή αποσπάσματα, επιτρέποντας την κυκλοφορία αυτών των εκδοχών. Μερικοί ιστορικοί υποστηρίζουν ότι ο αυστηρός έλεγχος ήταν ανεφάρμοστος επιτρέποντας μεγαλύτερη πολιτιστική ελευθερία από ό,τι συνήθως πιστεύεται. Έργα όπως ο *Αμαδίς της Γαλατίας* έφτασαν στον Νέο Κόσμο παρά τις βασιλικές απαγορεύσεις, με την έγκριση της Ιεράς Εξέτασης. Τον 18ο αιώνα, η Εποχή του Διαφωτισμού οδήγησε σε περισσότερες άδειες για την κατοχή απαγορευμένων κειμένων.

Η λογοκρισία της Ιεράς Εξέτασης δεν σταμάτησε την Ισπανική Χρυσή Εποχή, αν και πολλοί σημαντικοί συγγραφείς, όπως ο Μπαρτολομέ Τόρες Ναχάρο, ο Χουάν ντελ Ενζίνα, ο Χόρχε ντε Μοντεμαγιόρ, ο Χουάν ντε Βαλδές, ο Λόπε δε Βέγα, ο ανώνυμος *Λαθαρίγιο ντε Τόρμες* και ο Χερνάντο δελ Καστίγιο, εμφανίστηκαν στο Ευρετήριο των Απαγορευμένων. Η *Celestina* αντιμετώπισε εκκένωση το 1632 και πλήρη απαγόρευση το 1790. Μη Ισπανοί συγγραφείς όπως ο Οβίδιος, ο Δάντης Αλιγκέρι, ο Φρανσουά Ραμπελαί, ο Λουντοβίκο Αριόστο, ο Νικολό Μακιαβέλι, ο Έρασμος, ο Ζαν Μποντέν, ο Βάλεντιν Νάμποτ και ο Τόμας Μορ είχαν απαγορευτεί. Μια εξέχουσα υπόθεση αφορούσε τον Λουίς ντε Λεόν, έναν κονβέρσο ουμανιστή και θρησκευτικό συγγραφέα, που φυλακίστηκε από το 1572 έως το 1576, επειδή μετέφρασε το Άσμα Ασμάτων από τα εβραϊκά.

Η Ιερά Εξέταση κατέπνιξε την ελεύθερη και επιστημονική σκέψη. Ένας εξόριστος Ισπανός θρήνησε: «Η χώρα μας είναι μια χώρα υπερηφάνειας και φθόνου... βαρβαρότητας· δεν μπορεί κανείς να παράγει πολιτισμό χωρίς υποψίες για αίρεση, σφάλμα και Ιουδαϊσμό».

Η λογοκρισία αποδείχθηκε αναποτελεσματική, καθώς τα απαγορευμένα βιβλία κυκλοφορούσαν ευρέως. Η Ιερά Εξέταση σπάνια στόχευε επιστήμονες και λίγα επιστημονικά έργα εμφανίζονταν στον Κατάλογο. Η Ισπανία απολάμβανε μεγαλύτερη πολιτική ελευθερία από άλλες απόλυτες μοναρχίες από τον 16ο έως τον 18ο αιώνα, επηρεασμένη από ερμητιστικές θρησκευτικές ιδέες και την πρώιμη πεφωτισμένη δεσποτεία. Ο Κατάλογος στόχευε στην προστασία των λαϊκών από την παρερμηνεία συμβολικών ή σύνθετων κειμένων, όχι στην άμεση καταδίκη των έργων. Οι μελετητές συχνά είχαν ελεύθερη πρόσβαση σε αυτά τα βιβλία και τα περισσότερα απαγορευμένα κείμενα, που συλλέχθηκαν προσεκτικά από τον Φίλιππο Β΄ και τον Φίλιππο Γ΄, παραμένουν στη βιβλιοθήκη Εσκοριάλ, στην οποία είχαν πρόσβαση οι διανοούμενοι και ο κλήρος μετά τον θάνατο του Φιλίππου Β΄. Η Ιερά Εξέταση σπάνια παρενέβαινε, αν και περιστασιακά παρότρυνε τον βασιλιά να περιορίσει τη συλλογή γριμουαρίων ή κειμένων σχετικών με τη μαγεία.

### Αδικήματα

Στην Ισπανία του 15ου αιώνα, δεν υπήρχε διάκριση μεταξύ θρησκευτικού και αστικού δικαίου. Η παραβίαση ενός θρησκευτικού νόμου ισοδυναμούσε με παραβίαση των φορολογικών νόμων: η Ιερά Εξέταση δεν τα διέκρινε. Διώκονταν ποινικά εγκλήματα, που συχνά περνούσαν απαρατήρητα από το κοινό, συμπεριλαμβανομένων ενδοοικογενειακών αδικημάτων, εγκλημάτων κατά ευάλωτων ομάδων, διοικητικών παραβάσεων, πλαστογραφιών, οργανωμένου εγκλήματος και αδικημάτων κατά του Στέμματος.

Αυτά τα εγκλήματα περιλάμβαναν σεξουαλικά και οικογενειακά αδικήματα, συμπεριλαμβανομένου του βιασμού και της σεξουαλικής βίας, τα οποία η Ιερά Εξέταση δίωκε σε εθνικό επίπεδο, κτηνοβασία, παιδοφιλία (συχνά επικαλυπτόμενη με σοδομισμό), αιμομιξία, κακοποίηση παιδιών, παραμέληση και διγαμία. Τα μη θρησκευτικά αδικήματα περιλάμβαναν προμήθεια (όχι πορνεία), εμπορία ανθρώπων, λαθρεμπόριο, πλαστογραφία νομισμάτων, εγγράφων ή υπογραφών, φορολογική απάτη, παράνομα όπλα, απάτες, ασέβεια προς το Στέμμα ή τους θεσμούς του (συμπεριλαμβανομένης της Ιεράς Εξέτασης, της εκκλησίας, της φρουράς και των βασιλέων), κατασκοπεία, συνωμοσία και προδοσία.

Τα μη θρησκευτικά εγκλήματα αποτελούσαν σημαντικό μέρος των ερευνών της Ιεράς Εξέτασης, αν και η διάκρισή τους από τα θρησκευτικά εγκλήματα στα αρχεία είναι δύσκολη, καθώς δεν υπήρχε επίσημος διαχωρισμός. Πολλά εγκλήματα εμπίπτουν στο ίδιο νομικό άρθρο. Για παράδειγμα, η «σοδομία» περιλάμβανε την παιδοφιλία ως υποτύπο, με ορισμένα δεδομένα σχετικά με τις διώξεις για ανδρική ομοφυλοφιλία να αντικατοπτρίζουν στην πραγματικότητα τις καταδίκες για παιδοφιλία. Τα θρησκευτικά και τα μη θρησκευτικά εγκλήματα, αν και διακριτά, συχνά αντιμετωπίζονταν ισοδύναμα. Η δημόσια βλασφημία και η απάτη στο δρόμο, που θεωρούνταν αμφότερες ως παραπλάνηση του κοινού, τιμωρούνταν με παρόμοιες ποινές. Ομοίως, η παραχάραξη νομισμάτων και ο αιρετικός προσηλυτισμός, που θεωρούνταν ως διάδοση πλαστογραφήσεων, αντιμετώπιζαν θανατικές ποινές και παρόμοιες υποδιαιρέσεις. Η αίρεση και οι πλαστογραφήσεις υλικών αντιμετωπίζονταν συγκρίσιμα, γεγονός που υποδηλώνει ισοδυναμία κατά την άποψη της Ιεράς Εξέτασης. Οι δίκες περιπλέκονταν από μάρτυρες ή θύματα, που προσέθεταν κατηγορίες, ιδίως μαγεία.Τέτοιες κατηγορίες συνήθως απορρίπτονταν, αλλά συχνά εμφανίζονταν στα στατιστικά στοιχεία των ερευνών.

#### Μαγεία και δεισιδαιμονία

Η Ισπανική Ιερά Εξέταση δίωκε τη μαγεία λιγότερο έντονα από τη Γαλλία, τη Σκωτία ή τη Γερμανία. Μια αξιοσημείωτη υπόθεση αφορούσε τις «μάγισσες» του Ζουγκαραμούρντι στη Ναβάρα, οι οποίες διώχθηκαν κατά τη διάρκεια των δικών μαγισσών του Λογκρόνιο. Μια *πράξη πίστης* στο Λογκρόνιο στις 7-8 Νοεμβρίου 1610 έκαψε έξι άτομα και άλλα πέντε σε ομοίωμα. Ο ρόλος της Ιεράς Εξέτασης σε υποθέσεις μαγείας ήταν περιορισμένος, με τις κοσμικές Αρχές να διατηρούν τη δικαιοδοσία τους για τη μαγεία πολύ μετά την ίδρυση της Ιεράς Εξέτασης. Η Ιερά Εξέταση θεωρούσε γενικά τη μαγεία ως αβάσιμη δεισιδαιμονία. Μετά τις δίκες του Λογκρόνιο, ο Αλόνσο ντε Σαλαζάρ Φρίας, ο οποίος επέδωσε το Διάταγμα της Πίστης σε όλη τη Ναβάρα, ανέφερε στον Ανώτατο Εκπρόσωπο ότι «ούτε μάγισσες ούτε μαγεμένοι υπήρχαν σε ένα χωριό μέχρι να συζητηθεί ή να γραφτεί κάτι γι' αυτές».

#### Βλασφημία

Η Ιερά Εξέταση δίωκε ποινικά τα λεκτικά αδικήματα ως «αιρετικές προτάσεις», συμπεριλαμβανομένης της απροκάλυπτης βλασφημίας, αμφισβητήσιμων δηλώσεων σχετικά με τις θρησκευτικές πεποιθήσεις, τη σεξουαλική ηθική ή την κακή διαγωγή των κληρικών. Πολλοί αντιμετώπισαν δίκες, επειδή ισχυρίστηκαν ότι η πορνεία δεν ήταν αμαρτωλή ή επειδή μφισβήτησαν πτυχές της χριστιανικής πίστης, όπως η Μεταμόρφωση ή η παρθενία της Παναγίας. Ο κλήρος περιστασιακά αντιμετώπιζε κατηγορίες για τέτοια αδικήματα. Αυτές οι περιπτώσεις σπάνια οδηγούσαν σε αυστηρές ποινές.

#### Σοδομισμός

Το 1524, ο Πάπας Κλήμης Ζ΄ παραχώρησε στην Ιερά Εξέταση στην Αραγονία δικαιοδοσία για τον σοδομισμό μετά από αίτηση του δικαστηρίου της Σαραγόσα. Η Ιερά Εξέταση της Καστίλης απέρριψε παρόμοια εξουσία δημιουργώντας μια σημαντική περιφερειακή ανισότητα. Εντός της Αραγονίας, η δίωξη διέφερε ανάλογα με την τοπική νομοθεσία, με το δικαστήριο της Σαραγόσα να είναι αξιοσημείωτα αυστηρό.

Το 1541, η Ιερά Εξέταση εκτέλεσε τον ιερέα Σαλβαδόρ Βιδάλ για σοδομία σηματοδοτώντας την πρώτη γνωστή υπόθεση. Οι καταδικασμένοι αντιμετώπιζαν ποινές όπως πρόστιμα, καύση ομοιώματος, δημόσιο μαστίγωμα ή υπηρεσία σε γαλέρες. Η Βαλένθια κατέγραψε την πρώτη καταδίκη στην πυρά για σοδομία το 1572.

Ο όρος «σοδομία» περιλάμβανε μη αναπαραγωγικές σεξουαλικές πράξεις, που καταδικάζονταν από την Εκκλησία, συμπεριλαμβανομένης της διακοπτόμενης συνουσίας, του αυνανισμού, της πεολειχίας και της πρωκτικής συνουσίας, είτε ετεροφυλοφιλικής είτε ομοφυλοφιλικής φύσης. Μια απόφαση του 1560 απέκλειε από τη δίωξη το λεσβιακό σεξ χωρίς υποβοηθήματα, αλλά η κτηνοβασία αντιμετώπιζε συνήθεις κατηγορίες, ειδικά στη Σαραγόσα κατά τη δεκαετία του 1570. Οι σύζυγοι αντιμετώπιζαν επίσης κατηγορίες για ετεροφυλόφιλη σοδομία με τις συζύγους τους.

Σχεδόν όλες οι περίπου 500 υποθέσεις αφορούσαν σχέσεις μεταξύ μεγαλύτερου άνδρα και εφήβου, συχνά καταναγκαστικές, με λίγες να αφορούν συναινετικούς ομοφυλόφιλους ενήλικες. Περίπου 100 υποθέσεις αφορούσαν κακοποίηση παιδιών. Οι έφηβοι, ειδικά εκείνοι κάτω των δώδεκα ετών ή θύματα βιασμού, συνήθως τιμωρούνταν ελαφρύτερα ή καθόλου.

Οι διώξεις μειώθηκαν, αφότου περιορίστηκε η δημοσιότητά τους. Μετά το 1579, η δημόσια *πράξη πίστης* απέκλειε τους καταδίκους για σοδομισμό, εκτός εάν καταδικάζονταν σε θάνατο. Μετά το 1610, ακόμη και οι θανατικές ποινές απέφευγαν τη δημόσια ανακοίνωση. Το 1589, η Αραγονία όρισε την ελάχιστη ηλικία για εκτελέσεις σοδομισμού στα 25 έτη και μέχρι το 1633, τέτοιες εκτελέσεις σταμάτησαν σε μεγάλο βαθμό.

#### Διγαμία

Η Ιερά Εξέταση δίωκε ποινικά εγκλήματα κατά της ηθικής και της κοινωνικής τάξης, συχνά συγκρουόμενη με τα αστικά δικαστήρια. Συχνά εκδίκαζε τη διγαμία, κάτι συνηθισμένο σε μια κοινωνία, που επέτρεπε το διαζύγιο μόνο σε ακραίες περιπτώσεις. Οι καταδικασμένοι άνδρες αντιμετώπιζαν 200 μαστιγώματα και πέντε έως δέκα χρόνια «υπηρεσίας στο Στέμμα», συνήθως πέντε χρόνια ως κωπηλάτες σε γαλέρα για ανειδίκευτα άτομα, πιθανή θανατική ποινή λόγω σκληρών συνθηκών, ή δέκα χρόνια άμισθης εργασίας σε νοσοκομείο ή φιλανθρωπικό ίδρυμα για ειδικευμένους εργαζόμενους όπως γιατρούς ή δικηγόρους. Στην Πορτογαλία, η ποινή ήταν πέντε έως επτά χρόνια ως κωπηλάτης σε γαλέρα.

#### Αφύσικος γάμος

Η Ιερά Εξέταση κατέτασσε τους γάμους μεταξύ ατόμων που δεν μπορούσαν να τεκνοποιήσουν ως «αφύσικους». Η Καθολική Εκκλησία, ιδιαίτερα στην Ισπανία που μαστιζόταν από τον πόλεμο, έδινε προτεραιότητα στην αναπαραγωγή στον γάμο .

Η πολιτική ίσχυε εξίσου για όλους, θεωρώντας τους μη αναπαραγωγικούς γάμους αφύσικους και τους αναπαραγωγικούς γάμους φυσικούς, ανεξαρτήτως φύλου. Η ανδρική στειρότητα, που προκαλούνταν από ευνουχισμό, τραυματισμούς πολέμου (*capón*) ή γενετικές παθήσεις που εμπόδιζαν την εφηβεία (*lampiño*), καθιστούσαν έναν γάμο αφύσικο. Η γυναικεία στειρότητα, αν και πιο δύσκολο να αποδειχθεί, επίσης πληρούσε τις προϋποθέσεις. Μια αξιοσημείωτη υπόθεση που αφορούσε τον γάμο και το φύλο ήταν η δίκη του Έλενο ντε Σέσπεδες.

## Οργάνωση

Πέρα από τον ρόλο της στις θρησκευτικές υποθέσεις, η Ιερά Εξέταση ήταν ένας θεσμός στην υπηρεσία της μοναρχίας. Ο Γενικός Ιεροεξεταστής διοριζόταν από το στέμμα. Ήταν το μόνο δημόσιο αξίωμα, του οποίου η εξουσία εκτεινόταν σε όλα τα μέρη της ισπανικής αυτοκρατορίας (συμπεριλαμβανομένων των αμερικανικών αντιβασιλείων), εκτός από μια σύντομη περίοδο (1507–1518), κατά την οποία ένας Γενικός Ιεροεξεταστής διαχειριζόταν το βασίλειο της Καστίλης και ένας άλλος την Αραγονία.

### Γενικός Ιεροεξεταστής

*Auto de fe*, Plaza Mayor στη Λίμα, Αντιβασιλεία του Περού (17ος αιώνας)
Ο Γενικός Ιεροεξεταστής προήδρευε του Συμβουλίου της Υπέρτατης και Γενικής Ιεράς Εξέτασης, το οποίο ιδρύθηκε το 1483 και το οποίο γενικά είχε έξι μέλη (αλλά έως και δέκα), που διορίζονταν από το στέμμα. Με την πάροδο του χρόνου, η εξουσία του Συμβουλίου αυξήθηκε εις βάρος του Γενικού Ιεροεξεταστή.

### Το Συμβούλιο της Καστίλης και το Συμβούλιο της Ανώτατης και Γενικής Ιεράς Εξέτασης

Μέχρι τον 17ο αιώνα, δύο σύμβουλοι από το Βασιλικό Συμβούλιο της Καστίλης έπαιξαν βασικό ρόλο στην επίβλεψη του Συμβουλίου της Ισπανικής Ιεράς Εξέτασης, συμβουλεύοντας τη μοναρχία σε νομικά και θρησκευτικά ζητήματα. Εκείνη την εποχή, η Ισπανική Ιερά Εξέταση αποτελούνταν από έξι κύριους συμβούλους, δύο μέλη απογευματινής εκλογής από το Βασιλικό Συμβούλιο της Καστίλης και μια μόνιμη έδρα Δομινικανών. Επιπλέον, ο *οικονομικός* (εισαγγελέας) ήταν υπεύθυνος για τη διαχείριση των ανακριτικών δικών και των νομικών διαδικασιών. Με βασιλική έγκριση, το Συμβούλιο προσάρμοσε τη δομή του για να βελτιώσει την αποτελεσματικότητά του, συμπεριλαμβανομένων τμημάτων επιμελητηρίων για την διεκπεραίωση υποθέσεων. Στα αξιοσημείωτα μέλη περιλαμβάνονταν:

* Ζόζεφ Γκονζάλεθ, Γενικός Επίτροπος της Σταυροφορίας, Σύμβουλος της Καστίλης
* Χουάν Μαρτίνεθ, Δομινικανός μοναχός
* Ντιέγο Σαρμιέντο ντε Βαγιαδάρες
* Γκαμπριέλ ντε λα Κάλε ι Ερέδια
* Μπερναντίνο ντε Λεόν ντε λα Ρόσα
* Φρανθίσκο ντε Λάρα
* Μαρτίν ντε Καστεχόν
* Δρ. Γκασπάρ ντε Μεδράνο, ο δεύτερος σε ιεραρχία Σύμβουλος της Καστίλης

Το Βασιλικό Συμβούλιο και η Ιερά Εξέταση παρέμειναν βαθιά αλληλένδετα επιβάλλοντας θρησκευτική συμμόρφωση, ενώ παράλληλα λειτουργούσαν ως όργανο μοναρχικού ελέγχου.

### Πρόγραμμα

Το Ανώτατο Συμβούλιο συναντιόταν κάθε πρωί, εκτός από τις αργίες, και για δύο ώρες το απόγευμα τις Τρίτες, τις Πέμπτες και τα Σάββατα. Οι πρωινές συνεδρίες ήταν αφιερωμένες σε ζητήματα πίστης, ενώ τα απογεύματα ήταν αφιερωμένα σε «μικρές αιρέσεις», περιπτώσεις απαράδεκτης σεξουαλικής συμπεριφοράς, διγαμίας, μαγείας κ.λπ.

### Δικαστήρια

Υπό το Ανώτατο Δικαστήριο υπήρχαν διάφορα δικαστήρια με αποστολή την καταπολέμηση των αιρέσεων, αρχικά περιοδεύοντα, αλλά αργότερα με συγκεκριμένη έδρα.

Στην Καστίλη, ιδρύθηκαν μόνιμα δικαστήρια της Ιεράς Εξέτασης:

* 1482 Στη Σεβίλλη και στην Κόρδοβα
* 1485 Στο Τολέδο και στη Γιερένα
* 1488 Στο Βαγιαδολίδ και στη Μούρθια
* 1489 Στην Κουένκα
* 1505 Στο Λας Πάλμας ( Κανάριοι Νήσοι )
* 1512 Στο Λογκρόνιο
* 1526 Στη Γρανάδα
* 1574 Στο Σαντιάγο ντε Κομποστέλα

Τα τέσσερα δικαστήρια στο βασίλειο της Αραγωνίας ήταν: Σαραγόσα και Βαλένθια (1482), Βαρκελώνη (1484) και Μαγιόρκα (1488). Ο Φερδινάνδος ο Καθολικός ίδρυσε δικαστήριο στη Σικελία (1513) με έδρα το Παλέρμο και στη Σαρδηνία στην πόλη Σάσσαρι. Στη Σικελία, η Ιερά Εξέταση λειτούργησε ως τις 30 Μαρτίου 1782, όταν καταργήθηκε από τον Φερδινάνδο Δ' της Νάπολης. Υπολογίζεται ότι 200 άτομα εκτελέστηκαν κατά τη διάρκεια εκείνης της περιόδου.

Στην Αμερική, δικαστήρια ιδρύθηκαν στη Λίμα και στην Πόλη του Μεξικού (1569) και το 1610 στην Καρθαγένα (σημερινή Κολομβία).

## Σύνθεση των δικαστηρίων

Δομή της Ισπανικής Ιεράς Εξέτασης
Κάθε δικαστήριο αρχικά αποτελούνταν από δύο ιεροεξεταστές, *τους calificadores* (θεολόγους), έναν *alguacil* (δικαστικό επιμελητή) και έναν *οικονομικό* (εισαγγελέα). Προσθέτονταν και άλλοι ρόλοι, καθώς εξελισσόταν ο θεσμός. Οι ιεροεξεταστές ήταν κατά προτίμηση νομικοί παρά θεολόγοι. Το 1608, ο Φίλιππος Γ΄ απαιτούσε από όλους τους ιεροεξεταστές να έχουν νομικό υπόβαθρο. Συνήθως υπηρετούσαν βραχυπρόθεσμα, κατά μέσο όρο περίπου δύο χρόνια στην Αυλή της Βαλένθια, για παράδειγμα. Οι περισσότεροι ανήκαν στον κοσμικό κλήρο και κατείχαν πανεπιστημιακά πτυχία.

Ο *οικονομικός* παρουσίαζε κατηγορίες, διερευνούσε καταγγελίες και ανέκρινε μάρτυρες συχνά χρησιμοποιώντας σωματικά ή ψυχικά βασανιστήρια. Οι *Calificadores*, συνήθως θεολόγοι, αποφάσιζαν εάν η συμπεριφορά ενός κατηγορουμένου συνιστούσε έγκλημα κατά της πίστης. Έμπειροι νομικοί σύμβουλοι συμβούλευαν σε διαδικαστικά θέματα. Το δικαστήριο απασχολούσε τρεις γραμματείς: τον *notario de secuestros* (Συμβολαιογράφο Περιουσίας), ο οποίος κατέγραφε τα περιουσιακά στοιχεία του κατηγορουμένου κατά την κράτησή του, τον *notario del secreto* (Συμβολαιογράφο του Μυστικού), ο οποίος κατέγραφε μαρτυρίες, και τον *Escribano General* (Γενικό Γραμματέα), ο οποίος υπηρετούσε ως γραμματέας του δικαστηρίου. Ο *alguacil* κρατούσε, φυλάκιζε και βασάνιζε τους κατηγορούμενους. Άλλο προσωπικό περιλάμβανε τον *nuncio*, ο οποίος ανακοίνωνε τις δικαστικές κλήσεις, και τον *alcaide*, ο οποίος διαχειριζόταν τη φροντίδα των κρατουμένων.

Δύο βοηθητικοί ρόλοι ήταν υποστηρικτικοί: *οι familiares* και οι *comissarios*. *Οι Familiares*, λαϊκοί συνεργάτες, υπηρετούσαν μόνιμα και ο ρόλος τους ήταν τιμητικός με προνόμια, υποδηλώνοντας *limpieza de sangre* (καθαρότητα αίματος, άρα και φύση Παλαιών Χριστιανών). Οι περισσότεροι ήταν κοινοί άνθρωποι, αν και μερικοί ήταν ευγενείς. Οι *Commissarios* ήταν μέλη θρησκευτικών ταγμάτων, που βοηθούσαν περιστασιακά.

Μία από τις πιο εντυπωσιακές πτυχές της οργάνωσης ήταν η μορφή χρηματοδότησής της: χωρίς καθορισμένο προϋπολογισμό, η Ιερά Εξέταση εξαρτιόταν σχεδόν αποκλειστικά από την κατάσχεση των αγαθών των καταγγελλόμενων. Πολλοί από τους διωκόμενους ήταν πλούσιοι άνδρες. Η κατάσταση ήταν ανοιχτή σε καταχρήσεις, όπως αποδεικνύεται από ένα υπόμνημα, που απηύθυνε ένας *κονβέρσο* από το Τολέδο στον Κάρολο Α΄ :

> Η Μεγαλειότητά Σας πρέπει να μεριμνήσει, πριν απ' όλα, ώστε τα έξοδα της Ιεράς Εξέτασης να μην προέρχονται από την περιουσία των καταδικασμένων, διότι, αν αυτό συμβαίνει, αν δεν κάψουν, δεν τρώνε.
>
>

## Τρόπος λειτουργίας

### Κατηγορία

Μόλις έφτανε σε μια πόλη, η Ιερά Εξέταση εξέδιδε το Διάταγμα Χάριτος. Μετά την Κυριακάτικη Λειτουργία, ο ιεροεξεταστής διάβαζε το διάταγμα περιγράφοντας πιθανές αιρέσεις και παροτρύνοντας το εκκλησίασμα να ομολογήσει στα δικαστήρια για να «ηρεμήσει η συνείδησή τους». Αυτά τα διατάγματα, που πήραν το όνομά τους από την περίοδο χάριτος που δινόταν (συνήθως 30-40 ημέρες), επέτρεπαν σε αυτοκατηγορούμενα άτομα να συμφιλιωθούν με την Εκκλησία χωρίς σκληρές κυρώσεις. Η υπόσχεση της επιείκειας ωθούσε πολλά άτομα να εμφανιστούν οικειοθελώς, συχνά ενθαρρυμμένα να καταγγείλουν τρίτους, καθιστώντας τους πληροφοριοδότες την κύρια πηγή πληροφοριών της Ιεράς Εξέτασης. Μετά από περίπου το 1500, τα Διατάγματα Πίστης αντικατέστησαν τα Διατάγματα Χάριτος παραλείποντας την περίοδο χάριτος και προωθώντας την καταγγελία των ενόχων.

Οι καταγγελίες ήταν ανώνυμες, με αποτέλεσμα οι κατηγορούμενοι να μην γνωρίζουν την ταυτότητα των κατηγόρων τους, μια πρακτική που επικρίθηκε έντονα από τους αντιπάλους. Οι ψευδείς κατηγορίες ήταν συχνές, υποκινούμενες από κίνητρα πέρα από την πραγματική ανησυχία, όπως η στοχοποίηση των αντισυμβατικών, η βλάβη των γειτόνων ή η εξάλειψη των αντιπάλων.

Αυτό το σύστημα μετέτρεψε τον καθένα σε πιθανό πληροφοριοδότη αναβαθμίζοντας την καταγγελία σε θρησκευτικό καθήκον. Γέμισε το έθνος με κατασκόπους καθιστώντας τα άτομα αντικείμενα υποψίας για τους γείτονες, την οικογένεια και τους ξένους.

### Κράτηση

Ο Ντιέγκο Ματέο Λόπεζ Ζαπάτα στο κελί του πριν από τη δίκη του από το Ιερό Δικαστήριο της Κουένκα (χαραγμένο από τον Φρανθίσκο Γκόγια )
Μετά από μια καταγγελία, *οι calificadores* αξιολογούσαν εάν υπήρχε αίρεση και στη συνέχεια προέβλεπαν την κράτηση του κατηγορουμένου. Συχνά, τα άτομα αντιμετώπιζαν προληπτική κράτηση, με ορισμένα να αντιμετωπίζουν ποινή φυλάκισης έως και δύο ετών πριν από την εξέταση. Για παράδειγμα, στο δικαστήριο του Βαγιαδολίδ το 1699, ύποπτοι, συμπεριλαμβανομένου ενός εννιάχρονου κοριτσιού και ενός δεκατετράχρονου αγοριού, φυλακίστηκαν για έως και δύο χρόνια χωρίς αξιολόγηση των κατηγοριών τους.

Η Ιερά Εξέταση προχωρούσε σε κατάσχεση της περιουσίας των κατηγορουμένων κατά την κράτησή τους για να καλύψει τα έξοδά της και τη συντήρησή τους, αφήνοντας συχνά τους συγγενείς σε συνθήκες φτώχειας. Οδηγίες που εκδόθηκαν το 1561 στόχευαν στην αντιμετώπιση αυτού του ζητήματος, αλλά ο Γιορέντε δεν βρήκε στοιχεία για διατάξεις για τα παιδιά των καταδικασμένων αιρετικών.

Ο απολογητής Γουίλιαμ Τόμας Γουόλς σημείωσε ότι η διαδικασία διατηρούσε αυστηρή μυστικότητα αποκρύπτοντας τις κατηγορίες τόσο από το κοινό όσο και από τους κατηγορούμενους, οι οποίοι μπορεί να περίμεναν μήνες ή χρόνια για να μάθουν τις κατηγορίες. Οι κρατούμενοι παρέμεναν απομονωμένοι, χωρίς να τους επιτρέπεται να παρακολουθούν τη Θεία Λειτουργία ή να λαμβάνουν μέρος στα Θεία Μυστήρια. Οι φυλακές της Ιεράς Εξέτασης ήταν συγκρίσιμες με τις κοσμικές, με ορισμένες αναφορές να υποδηλώνουν ότι ήταν περιστασιακά καλύτερες. Ο Γουόλς υποστήριξε ότι τα βάσανα των Εβραίων προέρχονταν από την «απόρριψη του Ιησού Χριστού» παρά από το μίσος των άλλων.

### Δίκη

Δύο ιερείς και ένας ύποπτος για αίρεση σε θάλαμο ανακρίσεων της Ισπανικής Ιεράς Εξέτασης (γκραβούρα του Μπεράρ Πικάρ, 1722). Σε αντίθεση με την πολυθρόνα του Ιεροεξεταστή, το εγχειρίδιο του Έιμερικ ανέφερε ο κατηγορούμενος να κάθεται σε χαμηλό έδρανο.
Στις ακροάσεις, οι κατήγοροι και ο κατηγορούμενος κατέθεταν ξεχωριστά. Το δικαστήριο όριζε έναν συνήγορο υπεράσπισης, έναν δικηγόρο, για να συμβουλεύει τον κατηγορούμενο και να ενθαρρύνει την ειλικρινή κατάθεση. Ο συνήγορος αναγκαζόταν να εγκαταλείψει την υπεράσπιση, μόλις συνειδητοποιούσε την ενοχή του πελάτη.

Ο *οικονομικός* ηγούνταν της δίωξης. Ο *γραμματέας* κατέγραφε τα λόγια του κατηγορουμένου κατά τη διάρκεια της ανάκρισης. Τα αρχεία της Ιεράς Εξέτασης ξεχωρίζουν για την εμπεριστατωμένη τεκμηρίωσή τους σε σύγκριση με άλλα δικαστικά συστήματα της εποχής.

Οι κατηγορούμενοι μπορούσαν να υπερασπιστούν τον εαυτό τους μέσω *abonos* (εξασφάλισης ευνοϊκών μαρτύρων για την υπόστασή τους) ή *tachas* (απόδειξης ότι οι μάρτυρες των κατηγόρων, των οποίων η ταυτότητα παρέμενε άγνωστη, ήταν αναξιόπιστοι ή προσωπικοί εχθροί).

Η δομή των δικαστικών διαδικασιών έμοιαζε με μεταγενέστερες δίκες και, όπως ισχυρίζονται οι απολογητές, προσέφερε προηγμένη δικαιοσύνη για την εποχή. Η Ιερά Εξέταση, επαγγελματική και αποτελεσματική, βασιζόταν στην πολιτική εξουσία του Βασιλιά, χωρίς διάκριση εξουσιών. Οι απολογητές υποστηρίζουν ότι τα Δικαστήρια της Ιεράς Εξέτασης ήταν από τα πιο δίκαια στην πρώιμη σύγχρονη Ευρώπη για δίκες λαϊκών. Μαρτυρίες πρώην κρατουμένων υποδηλώνουν ότι η δικαιοσύνη κλονιζόταν, όταν διακυβεύονταν εθνικά ή πολιτικά συμφέροντα. Ο ιστορικός Γουόλτερ Ούλμαν ισχυρίστηκε, αντίθετα: «Σχεδόν καμία πτυχή της Ιεράς Εξεταστικής διαδικασίας δεν ευθυγραμμίζεται με τη δικαιοσύνη. Κάθε στοιχείο την αρνείται ή την γελοιοποιεί [...]. Οι αρχές της απορρίπτουν ακόμη και τις πιο βασικές έννοιες της φυσικής δικαιοσύνης [...]. Αυτή η διαδικασία δεν μοιάζει με καμία δικαστική δίκη, αλλά την διαστρεβλώνει συστηματικά».

Μια χαρακτική μιας φανταστικής φυλακής της Ιεράς Εξέτασης, που απεικονίζει έναν ιερέα να επιβλέπει έναν γραμματέα, καθώς οι κρατούμενοι βασανίζονται σε τροχαλίες, σχάρες ή με δάδες (άγνωστη ημερομηνία)
Η Ιερά Εξέταση χρησιμοποιούσε βασανιστήρια για να αποσπάσει ομολογίες ή πληροφορίες. Η συχνότητά τους κατά την περίοδο αυτή αμφισβητείται.

Τα βασανιστήρια εφαρμόζονταν όταν η αίρεση ήταν «μισοαποδεδειγμένη» και μπορούσε να επαναληφθεί, σύμφωνα με το Άρθρο ΙΕ' των οδηγιών του Τορκεμάδα. Ο Χένρι Λι εκτίμησε ότι το δικαστήριο του Τολέδο βασάνισε περίπου το 33,3% όσων δικάστηκαν για προτεσταντική αίρεση μεταξύ 1575 και 1610. Το δικαστήριο της Λίμα πιθανότατα βασάνισε σχεδόν όλους τους κατηγορούμενους σε υποθέσεις από το 1635 έως το 1639. Η έκθεση του δικαστηρίου του Βαγιαδολίδ του 1624 δείχνει βασανιστήρια σε έντεκα εβραϊκές υποθέσεις και μία προτεσταντική υπόθεση. Το 1655, και οι εννέα εβραϊκές υποθέσεις περιλάμβαναν βασανιστήρια.

Τα Αρχεία του Βατικανού υποδεικνύουν χαμηλότερους αριθμούς. Ο απολογητής Τόμας Μάντεν ισχυρίστηκε: «Η Ιερά Εξέταση έφερε τάξη, δικαιοσύνη και συμπόνια για να αντιμετωπίσει τις εκτεταμένες κοσμικές και λαϊκές διώξεις των αιρετικών». Κατέληγε: «Ο ισπανικός λαός αγαπούσε την Ιερά Εξέτασή του. Αυτό εξηγεί τη μακροζωία της».

### Βασανιστήρια

Μουσείο Βασανιστηρίων στο Τολέδο της Ισπανίας
Μια χαραγμένη απεικόνιση βασανιστηρίων με νερό (1556)
Στα βασανιστήρια *με strappado:* τα χέρια του θύματος δένονται πίσω από την πλάτη του και το σώμα κρέμεται από τους καρπούς, με αποτέλεσμα οι ώμοι να εξαρθρώνονται. Μπορεί να προστεθούν βάρη στα πόδια (γκραβούρα, 1768)
Τα βασανιστήρια εφαρμόζονταν σε όλες τις ευρωπαϊκές αστικές και θρησκευτικές δίκες. Η Ισπανική Ιερά Εξέταση τα εφάρμοσε πιο περιοριστικά από άλλα δικαστήρια, με αυστηρούς κανονισμούς σχετικά με το χρονοδιάγραμμα, τις μεθόδους, τους στόχους, τη συχνότητα, τη διάρκεια και την εποπτεία. Ο Χάλιτσερ και άλλοι ισχυρίζονται ότι η Ιερά Εξέταση βασάνιζε λιγότερο συχνά και πιο προσεκτικά από τα κοσμικά δικαστήρια .

Ο Κάμεν και άλλοι επικαλέστηκαν περιορισμένα στοιχεία για βασανιστήρια, βασισμένα σε πρόσφατα ανοιγμένα αρχεία της Ιεράς Εξέτασης. Οι ισχυρισμοί για εκτεταμένα βασανιστήρια υποστηρίχθηκε ότι προέρχονται από προτεσταντική προπαγάνδα και λαϊκές παρανοήσεις.

* Πότε: Τα βασανιστήρια εφαρμόζονταν, όταν η ενοχή ήταν «μισοαποδεδειγμένη» ή τεκμαιρόμενη, σύμφωνα με το Άρθρο ΙΕ' των οδηγιών του Τορκεμάδα και του Έιμερικ. Ο τελευταίος σημείωσε πως οι ομολογίες κατόπιν βασανιστηρίων ήταν αναξιόπιστες και θα έπρεπε να αποτελούν την έσχατη λύση.
* Τι: Η Ιερά Εξέταση δεν μπορούσε να «ακρωτηριάσει, να προξενήσει αιμορραγία ή να προκαλέσει μόνιμη βλάβη». Ο εκκλησιαστικός νόμος απαγόρευε στα εκκλησιαστικά δικαστήρια να χύνουν αίμα. Ωστόσο, τα βασανιστήρια συχνά προκαλούσαν κατάγματα άκρων, προβλήματα υγείας ή θάνατο.
* Επίβλεψη: Συνήθως παρευρισκόταν γιατρός, που έπρεπε να πιστοποιήσει την υγεία του κρατουμένου πριν από τα βασανιστήρια, αν και παρόλα αυτά υπήρχε βλάβη κατόπιν.
* Επιτρεπόμενες μέθοδοι βασανιστηρίων: *garrucha*, *toca* και *potro*, που χρησιμοποιούνταν επίσης σε κοσμικά και εκκλησιαστικά δικαστήρια. Η *garrucha* (ή strappado) περιελάμβανε την ανάρτηση των θυμάτων από τους καρπούς τους, δεμένα πίσω από την πλάτη τους, μερικές φορές με βάρη στα πόδια τους, προκαλώντας βίαια τράβηγμα και εξαρθρώσεις κατά τις ανυψώσεις και τις πτώσεις.

Η *toca* ή ανάκριση με νερό (τώρα εικονικός πνιγμός), ανάγκαζε τα θύματα να καταπίνουν νερό, που χυνόταν από ένα βάζο, προσομοιώνοντας πνιγμό. Το *potro* τέντωνε τα άκρα και ήταν πιθανότατα η πιο κοινή μέθοδος. Οι ομολογίες θεωρούνταν «αληθινές, όχι εξαναγκασμένες με βασανιστήρια», αν και η ανάκληση διακινδύνευε περαιτέρω βασανιστήρια. Ο Μέρφι ισχυρίστηκε ότι υπό βασανιστήρια, οι άνθρωποι ομολογούν τα πάντα. Ο Μπερνάρ Ντελισιέ, ένας Φραγκισκανός μοναχός που βασανίστηκε από την Ιερά Εξέταση, πέθανε στη φυλακή και ισχυρίστηκε ότι οι τακτικές της θα μπορούσαν να έχουν χαρακτηρίσει τους Αγίους Πέτρο και Παύλο αιρετικούς.

Μετά τη δίκη, οι ιεροεξεταστής, ένας εκπρόσωπος του *επισκόπου* και *οι σύμβουλοι* (ειδικοί στη θεολογία ή το Κανονικό Δίκαιο) συναντούνταν για να ψηφίσουν ομόφωνα την ποινή.

### Επιβολή ποινής

Τα αποτελέσματα της δίκης περιελάμβαναν τα ακόλουθα:

* Η αθώωση, αν και σπάνια, είχε αρνητικό αντίκτυπο στους ανακριτές. Η ετυμηγορία για την αθωότητα, εάν επιδιδόταν, λαμβανόταν σε ιδιωτική συνεδρίαση.
* Η αναστολή επέτρεπε στον κατηγορούμενο να αφεθεί ελεύθερος, με πιθανότητα επανέναρξης της υπόθεσης αργότερα.
* Η μετάνοια απαιτούσε από τους ενόχους να αποκηρύξουν δημόσια τα εγκλήματά τους *—de levi* για μικρά αδικήματα, *de vehementi* για σοβαρά— και να αντιμετωπίσουν τιμωρίες όπως χρήση σαμπενίτο (χιτώνα που αναγκάζονταν να φορούν καταδικασμένα άτομα), υποχρεωτική παρακολούθηση της Θείας Λειτουργίας, εξορία, μαστίγωμα, πρόστιμα ή υπηρεσία ως κωπηλάτης σε γαλέρα.
* Η συμφιλίωση περιελάμβανε μια δημόσια τελετή για την επανένταξη στην Καθολική Εκκλησία, μαζί με αυστηρότερες ποινές όπως μακροχρόνιες ποινές φυλάκισης ή σε γαλέρα, δήμευση περιουσίας και σωματικές τιμωρίες όπως μαστίγωμα. Τα άτομα αυτά αντιμετώπιζαν απαγορεύσεις σε επαγγέλματα όπως η δικηγορία, η φαρμακευτική ή η ιατρική, και περιορισμούς στην οπλοφορία, τη χρήση κοσμημάτων ή χρυσού και την ιππασία. Αυτοί οι περιορισμοί ίσχυαν και για τους απογόνους τους.
* Η παράδοση στην κοσμική εξουσία, δηλαδή η καύση στην πυρά, στόχευε αμετανόητους ή υποτροπιάζοντες αιρετικούς. Οι δημόσιες εκτελέσεις επέτρεπαν τη μετάνοια πριν από την καύση. Διαφορετικά, καίγονταν ζωντανοί. Οι κοσμικές Αρχές, αποκλεισμένες από τις λεπτομέρειες της δίκης, επέβαλαν ποινές υπό την απειλή κατηγοριών για αίρεση .

Οι υποθέσεις συχνά εκδικάζονταν *ερήμην*. Εάν ο κατηγορούμενος πέθαινε πριν από την ολοκλήρωση της δίκης, καιγόταν σε ομοίωμα. Οι ιεροεξεταστικές διαδικασίες συνεχίζονταν ακόμη και δεκαετίες μετά τον θάνατο. Τα πτώματά των αποδεδειγμένα αιρετικών υφίσταντο εκταφή και καύση, η περιουσία τους κατασχόταν και οι κληρονόμοι αποκληρώνονταν .

Η συχνότητα των ποινών ποικίλλει με την πάροδο του χρόνου. Ο Γκαρθία Κάρθελ σημειώνει ότι το δικαστήριο της Βαλένθια επέβαλε την ποινή του θανάτου στο 40% των περιπτώσεων πριν από το 1530 μειώνοντας το ποσοστό στο 3% αργότερα.

### *Auto-da-fe*

Ο πίνακας του Ρίζι του 1683 που απεικονίζει την *πράξη πίστης* του 1680, στην Πλατεία Μαγιόρ στη Μαδρίτη.
Μια καταδικαστική ποινή απαιτούσε από τον καταδικασμένο να συμμετάσχει σε μια *τελετή auto de fe*, μια τελετή που επισημοποιούσε την επιστροφή του στην Εκκλησία ή την τιμωρία του ως αμετανόητου αιρετικού. Αυτές μπορούσαν να είναι δημόσιες ή ιδιωτικές.

Αρχικά, οι δημόσιες *πράξεις πίστης* δεν διέθεταν μεγαλοπρέπεια ή μεγάλα πλήθη, αλλά εξελίχθηκαν σε περίτεχνες, δαπανηρές τελετές, που επιδείκνυαν την εξουσία της Εκκλησίας και του Κράτους προσελκύοντας κοινό. Η *πράξη πίστης* έγινε ένα μπαρόκ θέαμα, που σκηνοθετούνταν για μέγιστη απήχηση σε μεγάλες πλατείες πόλεων, συχνά σε αργίες. Οι τελετουργίες ξεκινούσαν τη νύχτα με την «πομπή του Πράσινου Σταυρού» και μπορούσαν να διαρκέσουν ολόκληρη την επόμενη μέρα .

Καλλιτέχνες συχνά απεικόνιζαν *πράξεις πίστης*. Ένα αξιοσημείωτο παράδειγμα είναι ο πίνακας του Φρανθίσκο Ρίζι του 1683, που φυλάσσεται στο Μουσείο Πράδο στη Μαδρίτη και απεικονίζει την *πράξη πίστης* στην Πλάθα Μαγιόρ στις 30 Ιουνίου 1680.

Εκτέλεση της Μαριάνα ντε Καραμπαχάλ, μιας προσήλυτης Εβραίας, στην Πόλη του Μεξικού, 1601
Η *πράξη πίστης* περιελάμβανε Καθολική Λειτουργία, προσευχές, δημόσια πομπή των καταδικασμένων και ανάγνωση των ποινών τους. Αυτές οι εκδηλώσεις, που πραγματοποιούνταν σε δημόσιες πλατείες, διαρκούσαν ώρες με την παρουσία εκκλησιαστικών και πολιτικών Αρχών. Οι καλλιτεχνικές απεικονίσεις συχνά δείχνουν βασανιστήρια ή καύση στην πυρά, αλλά αυτά συνέβαιναν ξεχωριστά, καθώς επρόκειτο για θρησκευτική πράξη. Τα βασανιστήρια ακολουθούσαν τις δίκες και οι εκτελέσεις γίνονταν στη συνέχεια, αν και οι παρατηρητές και οι καταδικασμένοι μπορεί να είχαν αντιληφθεί μικρή διαφορά.

Το πρώτο καταγεγραμμένο *auto de fe* έλαβε χώρα στο Παρίσι το 1242 υπό τον Λουδοβίκο Θ΄. Στην Ισπανία, το πρώτο έλαβε χώρα στη Σεβίλλη το 1481, με έξι συμμετέχοντες να καίγονται ζωντανοί αργότερα.

## Μετασχηματισμός στον Διαφωτισμό

Ο Διαφωτισμός στην Ισπανία μείωσε την ιεροεξεταστική δραστηριότητα. Στις αρχές του 18ου αιώνα, τα δικαστήρια καταδίκασαν 111 άτομα σε καύση αυτοπροσώπως και 117 σε ομοίωμα. Κατά τη διάρκεια της βασιλείας του Φιλίππου Ε΄, σημειώθηκαν 125 *auto-de-fe*, αλλά μόνο 44 έλαβαν χώρα υπό τον Καρόλο Γ΄ και τον Καρόλο Δ΄.

*Auto-da-fé* στην Αντιβασιλεία της Νέας Ισπανίας, 18ος αιώνας
Τον 18ο αιώνα, οι ιδέες του Διαφωτισμού έγιναν η κύρια αναστάτωση. Κορυφαίες προσωπικότητες του Ισπανικού Διαφωτισμού, συμπεριλαμβανομένων των Ολαβίδε (1776), Ιριάρτε (1779) και Χοβελάνος (1796), αντιμετώπισαν δίκες της Ιεράς Εξέτασης. Ο Χοβελάνος επέκρινε την αναποτελεσματικότητα των δικαστηρίων και την άγνοια των χειριστών τους, περιγράφοντάς τους ως «μοναχούς που παίρνουν [τη θέση] μόνο για να συλλέγουν κουτσομπολιά και να αποφεύγουν τα καθήκοντα της χορωδίας· αγνοούντες ξένες γλώσσες, γνωρίζοντας μόνο λίγη σχολαστική θεολογία».

Η Ιερά Εξέταση στράφηκε στη λογοκρισία των εκδόσεων, αλλά αντιμετώπισε δυσκολίες, καθώς ο Κάρολος Γ΄ εκκοσμίκευσε τη λογοκρισία, συχνά ευνοώντας τη λιγότερο άκαμπτη στάση του Συμβουλίου της Καστίλης. Ως κρατικός βραχίονας εντός του Συμβουλίου, η Ιερά Εξέταση έχασε την επιρροή της. Εξέχοντες ευγενείς και κυβερνητικοί αξιωματούχοι, οι οποίοι έλαβαν ειδικές άδειες για την εισαγωγή ξένων κειμένων του Διαφωτισμού, όπως η Εγκυκλοπαίδεια του Ντιντερό, μείωσαν περαιτέρω τον έλεγχό της.

Μετά τη Γαλλική Επανάσταση, το Συμβούλιο της Καστίλης, φοβούμενο επαναστατικές ιδέες, επανενεργοποίησε την Ιερά Εξέταση για να στοχεύσει γαλλικά έργα. Ένα διάταγμα του Δεκεμβρίου 1789, υποστηριζόμενο από τον Κάρολο Δ΄ και τον Φλοριδαμπλάνκα, απαγόρευσε 39 γαλλικά κείμενα για την προώθηση «ενός θεωρητικού και πρακτικού κώδικα ανεξαρτησίας από νόμιμες εξουσίες... καταστρέφοντας την πολιτική και κοινωνική τάξη», επί ποινή προστίμων.

Η αντίθεση στην Ιερά Εξέταση παρέμεινε επαναστατική. Κείμενα που επαινούσαν τον Βολταίρο και τον Μοντεσκιέ εμφανίστηκαν το 1759. Μετά την άρση της λογοκρισίας πριν από τη δημοσίευση από τη Σύνοδο της Καστίλης το 1785, δημοσιεύτηκαν ορθολογιστικές κριτικές για το Ιερό Δικαστήριο. *Το Espíritu de los Mejores Diarios* του Βαλεντίν ντε Φορόντα υποστήριζε την ελευθερία της έκφρασης. Ομοίως, προωθήθηκε η ανοχή στις *εφημερίδες El Censor*, *El Correo de los Ciegos* και *El Diario de Madrid*.

## Τέλος της Ιεράς Εξέτασης

Η Περουβιανή Ιερά Εξέταση, με έδρα τη Λίμα, έληξε το 1820
Κατά τη διάρκεια της βασιλείας του Καρόλου Δ΄ (1788–1808), παρά τους φόβους που πυροδότησε η Γαλλική Επανάσταση, αρκετοί παράγοντες επιτάχυναν την παρακμή της Ιεράς Εξέτασης. Το κράτος μετατόπισε την εστίαση από την κοινωνική οργάνωση στην δημόσια πρόνοια, αμφισβητώντας τις τεράστιες γαιοκτημονίες της Εκκλησίας σε περιοχές όπως η Καστίλη και η Λεόν, η Εξτρεμαδούρα και η Ανδαλουσία . Αυτές οι ιδιοκτησίες, συμπεριλαμβανομένων εκείνων του Ιερού Δικαστηρίου, μισθώνονταν σε αγρότες ή κοινότητες με περιοριστικούς φεουδαρχικούς όρους, με το ενοίκιο να καταβάλλεται συχνά σε μετρητά. Η αυξανόμενη δύναμη του θρόνου προσέφερε σε στοχαστές του Διαφωτισμού, όπως ο Μανουέλ Γοδόι και ο Αντόνιο Αλκαλά Γκαλιάνο, καλύτερη προστασία για τις ιδέες τους. Αντιτάχθηκαν στην Ιερά Εξέταση, η οποία πλέον είχε περιοριστεί σε λογοκρισία και αποτελούσε έμβλημα του Μαύρου Θρύλου, καθώς συγκρούστηκε με τα σύγχρονα πολιτικά συμφέροντα:

> Η Ιερά Εξέταση; Η παλιά της δύναμη δεν υπάρχει πια: η φρικτή εξουσία που ασκούσε αυτό το αιμοδιψές δικαστήριο σε άλλες εποχές είχε μειωθεί... το Ιερό Δικαστήριο είχε γίνει ένα είδος επιτροπής λογοκρισίας βιβλίων, τίποτα περισσότερο...
>
>

Η Ιερά Εξέταση καταργήθηκε κατά τη διάρκεια της διακυβέρνησης του Ναπολέοντα υπό τον Ιωσήφ Βοναπάρτη (1808–1812). Το 1813, το φιλελεύθερο Κοινοβούλιο του Κάντιθ εξασφάλισε επίσης την κατάργησή της, κυρίως λόγω της καταδίκης της εξέγερσης κατά της γαλλικής εισβολής από το Ιερό Δικαστήριο.

Ωστόσο, ο Φερδινάνδος Ζ΄ το επανέφερε την 1η Ιουλίου 1814. Ο Χουάν Αντόνιο Γιορέντε, γενικός γραμματέας της Ιεράς Εξέτασης το 1789, έγινε Βοναπαρτιστής και δημοσίευσε ένα κριτικό ιστορικό έργο το 1817 από τη γαλλική εξορία αξιοποιώντας την πρόσβασή του στα αρχεία της.

Η Ιερά Εξέταση καταργήθηκε ξανά κατά τα έτη 1820–1823, αλλά παρέμεινε ανεπίσημα κατά τη διάρκεια της Δυσοίωνης Δεκαετίας μέσω της Εκκλησίας των Συναντήσεων της Πίστης (*Juntas da Fé*), που ιδρύθηκε στις επισκοπές από τον Φερδινάνδο Ζ΄. Η τελευταία εκτέλεση του δασκάλου Καγιετάνο Ριπόλ, επειδή δίδασκε αρχές του ντεϊσμού, έλαβε χώρα στις 26 Ιουλίου 1826 στη Βαλένθια πυροδοτώντας ένα πανευρωπαϊκό σκάνδαλο σχετικά με τις δεσποτικές πρακτικές της Ισπανίας.

Στις 15 Ιουλίου 1834, η αντιβασιλέας Μαρία Χριστίνα των Δύο Σικελιών, φιλελεύθερη χήρα του Φερδινάνδου Ζ΄, κατάργησε την Ιερά Εξέταση με Βασιλικό Διάταγμα όσο ήταν ανήλικη η Ισαβέλλα Β΄, με την έγκριση του Προέδρου του Υπουργικού Συμβουλίου Φρανθίσκο Μαρτίνεθ ντε λα Ρόσα.

Το Διάταγμα της Αλάμπρα ανακλήθηκε στις 16 Δεκεμβρίου 1968 από τον Φρανθίσκο Φράνκο, μετά την απόρριψη της θεοκτονίας των Εβραίων από τη Δεύτερη Βατικανή Σύνοδο.

## Αποτελέσματα

### Κατασχέσεις

Το ποσό του κατασχεμένου πλούτου παραμένει ασαφές. Σε ένα χρόνο, κατασχέσεις στη μικρή πόλη της Γουαδελούπης χρηματοδότησαν μια βασιλική κατοικία. Πολλοί Ισπανοί ισχυρίστηκαν ότι η Ιερά Εξέταση είχε απλώς ως στόχο την κατάσχεση περιουσίας. Ένας κάτοικος της Κουένκα ισχυρίστηκε: «Καίγονταν μόνο για τα χρήματά τους», ενώ ένας άλλος είπε: «Καίνε μόνο τους εύπορους». Το 1504, ένας κατηγορούμενος δήλωσε: «Καίγονταν μόνο οι πλούσιοι». Το 1484, η Καταλίνα ντε Ζαμόρα υποστήριξε: «Οι πατέρες διεξάγουν αυτήν την Ιερά Εξέταση και για να πάρουν περιουσία από τους κονβέρσο και για να υπερασπιστούν την πίστη. Τα αγαθά είναι οι αιρετικοί». Αυτή η φράση έγινε κοινή στην Ισπανία. Το 1524, ένας ταμίας ανέφερε στον Κάρολο Ε΄ ότι ο προκάτοχός του συγκέντρωσε δέκα εκατομμύρια δουκάτα από τους κονβέρσο (μη επαληθευμένο). Το 1592, ένας ιεροεξεταστής σημείωσε ότι οι περισσότερες από τις πενήντα γυναίκες που συνέλαβε ήταν πλούσιες. Το 1676, το Δικαστήριο έλαβε πάνω από 700.000 δουκάτα για το βασιλικό θησαυροφυλάκιο, αφού κάλυπτε τον δικό του προϋπολογισμό, ο οποίος σε μια περίπτωση ήταν μόλις το 5% του ποσού που κατασχέθηκε. Η κατασχεμένη περιουσία της Μαγιόρκα το 1678 ξεπέρασε τα 2.500.000 δουκάτα.

### Αριθμός θανάτων και καταδικασθέντων

Σύγχρονη απεικόνιση *auto de fe* στο Βαγιαδολίδ, όπου δεκατέσσερις Προτεστάντες κάηκαν για την πίστη τους, 21 Μαΐου 1559
Ο Κάρθελ εκτίμησε συνολικά 150.000 διώξεις σε όλη την ιστορία της Ιεράς Εξέτασης. Χρησιμοποιώντας ένα ποσοστό εκτελέσεων 2% από τις δίκες 1560-1700, περίπου 3.000 θανατώθηκαν. Μερικοί μελετητές, επικαλούμενοι τα δεδομένα των Ντεντιέ και Κάρθελ για το Τολέδο και τη Βαλένθια, υποστηρίζουν ότι έγιναν 3.000-5.000 εκτελέσεις. Άλλοι εκτιμούν ένα ποσοστό θνησιμότητας 1-5%, συμπεριλαμβανομένων θρησκευτικών και μη θρησκευτικών υποθέσεων, ανάλογα με την περίοδο. Αυτό παραμένει χαμηλότερο από τους 40.000-60.000 που εκτελέστηκαν για μαγεία στην Ευρώπη κατά τη διάρκεια παρόμοιας περιόδου. Τα αρχεία του Ανώτατου Δικαστηρίου, που φυλάσσονται στο Εθνικό Ιστορικό Αρχείο της Ισπανίας, καταγράφουν 44.674 δικαστικές αποφάσεις από το 1540 ως το 1700, συμπεριλαμβανομένων 826 εκτελέσεων *αυτοπροσώπως* και 778 *με ομοίωμα*. Αυτά τα αρχεία είναι ελλιπή παραλείποντας δικαστήρια όπως της Κουένκα και παρουσιάζοντας κενά για άλλα, όπως του Βαγιαδολίδ. Πρόσθετες υποθέσεις, που δεν έχουν αναφερθεί στο Ανώτατο Δικαστήριο, εμφανίζονται σε άλλες πηγές, αλλά εξαιρούνται από τα στατιστικά στοιχεία Κοντρέρας-Χένινγκσεν για μεθοδολογικούς λόγους. Ο Μοντέρ εκτιμά 1.000 εκτελέσεις από το 1530 ως το 1630 και 250 από το 1630 ως το 1730.

Τα δεδομένα πριν από το 1560 βασίζονται σε τοπικά αρχεία δικαστηρίων, πολλά από τα οποία έχουν χαθεί λόγω του χρόνου ή των γεγονότων. Τα σωζόμενα αρχεία από το Τολέδο (12.000 αποφάσεις που σχετίζονται με αιρέσεις, κυρίως μικρές «βλασφημίες») και τη Βαλένθια δείχνουν ότι η Ιερά Εξέταση ήταν πιο δραστήρια από το 1480 έως το 1530, με υψηλότερο ποσοστό εκτελέσεων τότε. Οι σύγχρονες εκτιμήσεις υποδηλώνουν περίπου 2.000 εκτελέσεις *αυτοπροσώπως* στην Ισπανία έως το 1530.

#### Στατιστικά στοιχεία για το 1540–1700

Τα στατιστικά στοιχεία των Κοντρέρας-Χένινγκσεν βασίζονται εξ ολοκλήρου σε *σχέσεις αιτιών (relaciones de causas)*. Ο αριθμός των ετών για τα οποία καταγράφονται οι υποθέσεις ποικίλλει ανάλογα με το δικαστήριο. Τα δεδομένα για τη Γραμματεία της Αραγωνίας είναι πιθανώς πλήρη, τα κενά μπορεί να αφορούν μόνο τη Βαλένθια και πιθανώς τη Σαρδηνία και την Καρταχένα, αλλά οι αριθμοί για τη Γραμματεία της Καστίλης —εκτός από τις Κανάριες Νήσους και τη Γαλικία— θεωρούνται ελάχιστοι λόγω κενών στην τεκμηρίωση. Σε ορισμένες περιπτώσεις, ο αριθμός δεν αφορά ολόκληρη την περίοδο 1540–1700.

| Δικαστήριο | Καταγραφές Κοντρέρας-Χένινγκσεν | Εκτιμώμενο σύνολο |
| --- | --- | --- |
| Καταγεγραμμένα έτη | Αριθμός υποθέσεων | Εκτελέσεις | Δίκες | Εκτελέσεις αυτοπροσώπως |
| *αυτοπροσώπως* | *σε ομοίωμα* |
| Βαρκελώνη | 94 | 3.047 | 37 | 27 | ~5.000 | 53 |
| Ναβάρρα | 130 | 4.296 | 85 | 59 | ~5.200 | 90 |
| Μαγιόρκα | 96 | 1.260 | 37 | 25 | ~2.100 | 38 |
| Σαρδηνία | 49 | 767 | 8 | 2 | ~2.700 | Τουλάχιστον 8 |
| Σαραγόσα | 126 | 5.967 | 200 | 19 | ~7.600 | 250 |
| Σικελία | 101 | 3.188 | 25 | 25 | ~6.400 | 52 |
| Βαλένθια | 128 | 4.540 | 78 | 75 | ~5.700 | Τουλάχιστον 93 |
| Καρταχένα (ιδρ. 1610) | 62 | 699 | 3 | 1 | ~1.100 | Τουλάχιστον 3 |
| Λίμα (ιδρ. 1570) | 92 | 1.176 | 30 | 16 | ~2.200 | 31 |
| Μεξικό (ιδρ. 1570) | 52 | 950 | 17 | 42 | ~2.400 | 47 |
| Γραμματεία της Αραγονίας (σύνολο) |  | 25.890 | 520 | 291 | ~40.000 | Τουλάχιστον 665 |
| Κανάριες Νήσοι | 66 | 695 | 1 | 78 | ~1.500 | 3 |
| Κόρδοβα | 28 | 883 | 8 | 26 | ~5.000 | Τουλάχιστον 27 |
| Κουένκα | 0 | 0 | 0 | 0 | 5.202 | Τουλάχιστον 34 |
| Γαλικία (ιδρ. 1560) | 83 | 2.203 | 19 | 44 | ~2.700 | 17 |
| Γρανάδα | 79 | 4.157 | 33 | 102 | ~8.100 | Τουλάχιστον 72 |
| Γιερένα | 84 | 2.851 | 47 | 89 | ~5.200 | Τουλάχιστον 47 |
| Μούρθια | 66 | 1.735 | 56 | 20 | ~4.300 | Τουλάχιστον 190 |
| Σεβίλλη | 58 | 1.962 | 96 | 67 | ~6.700 | Τουλάχιστον 128 |
| Τολέδο (περιλ. Μαδρίτη) | 108 | 3.740 | 40 | 53 | ~5.500 | Τουλάχιστον 66 |
| Βαγιαδολίδ | 29 | 558 | 6 | 8 | ~3.000 | Τουλάχιστον 54 |
| Γραμματεία της Καστίλης (σύνολο) |  | 18.784 | 306 | 487 | ~47.000 | Τουλάχιστον 638 |
| Σύνολο |  | 44.674 | 826 | 778 | ~87.000 | Τουλάχιστον 1303 |

#### *Πράξεις πίστης* μεταξύ 1701 και 1746

Πίνακας ποινών στις δημόσιες *πράξεις πίστης* στην Ισπανία (εξαιρουμένων των δικαστηρίων στη Σικελία, τη Σαρδηνία και τη Λατινική Αμερική) μεταξύ 1701 και 1746:

| Δικαστήριο | Αριθμός *auto-de-fe* | Εκτελέσεις *αυτοπροσώπως* | Εκτελέσεις *με ομοίωμα* | Μετανοημένα άτομα | Σύνολο |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Βαρκελώνη | 4 | 1 | 1 | 15 | 17 |
| Λογρόνιο | 1 | 1 | 0 | 0; | 1; |
| Πάλμα ντε Μαγιόρκα | 3 | 0 | 0 | 11 | 11 |
| Σαραγόσα | 1 | 0 | 0 | 3 | 3 |
| Βαλένθια | 4 | 2 | 0 | 49 | 51 |
| Λας Πάλμας | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 |
| Κόρδοβα | 13 | 17 | 19 | 125 | 161 |
| Κουένκα | 7 | 7 | 10 | 35 | 52 |
| Σαντιάγο ντε Κομποστέλα | 4 | 0 | 0 | 13 | 13 |
| Γρανάδα | 15 | 36 | 47 | 369 | 452 |
| Γιερένα | 5 | 1 | 0 | 45 | 46 |
| Μαδρίτη | 4 | 11 | 13 | 46 | 70 |
| Μούρθια | 6 | 4 | 1 | 106 | 111 |
| Σεβίλλη | 15 | 16 | 10 | 220 | 246 |
| Τολέδο | 33 | 6 | 14 | 128 | 148 |
| Βαγιαδολίδ | 10 | 9 | 2 | 70 | 81 |
| **Σύνολο** | **125** | **111** | **117** | **1.235** | **1.463** |

### Κατάχρηση εξουσίας

Σύμφωνα με τον Τόμπι Γκριν, η ανεξέλεγκτη εξουσία που δόθηκε στους ιεροεξεταστές τους άφηνε «ευρέως θεωρούμενους ως υπεράνω του νόμου». Μερικές φορές είχαν κίνητρα, που δεν είχαν καμία σχέση με την τιμωρία της θρησκευτικής ασυμφωνίας. Ο Γκριν παραθέτει μια καταγγελία του ιστορικού Μανουέλ Μπαριός σχετικά με έναν Ιεροεξεταστή, τον Ντιέγο Ροντρίγκεθ Λουθέρο, ο οποίος στην Κόρδοβα το 1506 έκαψε ζωντανούς τους συζύγους δύο γυναικών. Στη συνέχεια, είχε τις γυναίκες ως ερωμένες. Σύμφωνα με τον Μπαριός:

> ...η κόρη του Ντιέγο Θελεμίν ήταν εξαιρετικά όμορφη, οι γονείς της και ο σύζυγός της δεν ήθελαν να τη δώσουν στον [Λουσέρο] και έτσι ο Λουσέρο τους έκαψε και τους τρεις και τώρα έχει ένα παιδί μαζί της και την έχει κρατήσει για πολύ καιρό στο Αλκαζάρ ως ερωμένη.
>
>

Μερικοί συγγραφείς διαφωνούν με τον Γκριν. Αυτοί οι συγγραφείς δεν αρνούνται απαραίτητα τις καταχρήσεις εξουσίας, αλλά τις χαρακτηρίζουν ως πολιτικά υποκινούμενες και συγκρίσιμες με εκείνες οποιουδήποτε άλλου φορέα επιβολής του νόμου της περιόδου. Οι κριτικές, συνήθως έμμεσες, περιλαμβάνουν ύποπτη σεξουαλική χροιά ή ομοιότητες με άσχετες παλαιότερες αντισημιτικές αφηγήσεις απαγωγών και βασανιστηρίων και αποδείξεις ελέγχου που είχε ο βασιλιάς επί του θεσμού, στις πηγές που χρησιμοποίησε ο Γκριν ή απλώς καταλήγοντας σε εντελώς διαφορετικά συμπεράσματα.

### Μακροπρόθεσμες οικονομικές επιπτώσεις

Σύμφωνα με μελέτη του 2021, «δήμοι της Ισπανίας με ιστορικό ισχυρότερης ιεροεξεταστικής παρουσίας παρουσιάζουν σήμερα χαμηλότερες οικονομικές επιδόσεις, χαμηλότερο μορφωτικό επίπεδο και χαμηλότερο επίπεδο εμπιστοσύνης».

### Επίδραση στην επιστημονική έρευνα

Μελέτη του 2025 διαπίστωσε ότι η Ισπανική Ιερά Εξέταση «είχε σημαντικές ανασταλτικές επιπτώσεις μειώνοντας την προθυμία των ακαδημαϊκών να αλληλεπιδρούν με άλλους και ωθώντας τους να εκτρέψουν τις προσπάθειές τους μακριά από τους τομείς Επιστήμης, Τεχνολογίας, Μηχανικής και Μαθηματικών (ή να τους ακολουθήσουν εκτός Ισπανίας)». Οδήγησε σε «ανατροπές στις προηγούμενες ανοδικές τάσεις στην πανεπιστημιακή φοίτηση και την παραγωγή βιβλίων σε αυτούς τους τομείς». Οι ακαδημαϊκοί αυτών των τομέων συνήθως εγκατέλειπαν την Ισπανία ή μείωναν την επιστημονική τους παραγωγή στους τομείς, που θα μπορούσαν να έρθουν σε σύγκρουση με τους ιεροεξεταστές.

## Αιτίες

Η Ισπανική Ιερά Εξέταση προέκυψε από μια σύνθετη αλληλεπίδραση κοινωνικών, πολιτικών και θρησκευτικών παραγόντων.

Η «υπόθεση περί πολυθρησκευτικής φύσης» υπογραμμίζει την ποικιλόμορφη κοινωνία της Ισπανίας, όπου Καθολικοί, Εβραίοι και Μουσουλμάνοι συνυπήρχαν σε σχετική ειρήνη (*convivencia*), αν και με άνισο νομικό καθεστώς, μέχρι που οι αντιεβραϊκές ταραχές το 1391 οδήγησαν σε μαζικές μεταστροφές.

Η «υπόθεση περί επιβολής πέρα από τα σύνορα» υποδηλώνει ότι η Ιερά Εξέταση ήταν ένα εργαλείο για τους Καθολικούς Μονάρχες για να επιβάλουν βασιλική εξουσία πάνω σε κατακερματισμένες ευγενείς παρατάξεις, χρησιμοποιώντας τον Καθολικισμό ως ενοποιητική δύναμη.

Η «υπόθεση περί εξευμενισμού της Ευρώπης» υποστηρίζει ότι η Ιερά Εξέταση και οι απελάσεις των Εβραίων και των Μορίσκο είχαν ως στόχο να αντιμετωπίσουν την αρνητική εικόνα της Ισπανίας ως χώρας «ακάθαρτου αίματος» και να την ευθυγραμμίσουν με τους ευρωπαϊκούς χριστιανικούς κανόνες για να εξασφαλίσουν συμμαχίες.

Η «υπόθεση περί οθωμανικού τρόμου» υποδεικνύει φόβους για συνεργασία των Μορίσκο με μια επεκτεινόμενη Οθωμανική Αυτοκρατορία.

Η «υπόθεση περί Αναγέννησης» ευθυγραμμίζει την Ιερά Εξέταση με συγκεντρωτικές πολιτικές φιλοσοφίες, ενώ η «υπόθεση περί ελέγχου του Πάπα» την θεωρεί ως μια στρατηγική κίνηση για τον περιορισμό της παπικής επιρροής θέτοντας την Ιερά Εξέταση υπό βασιλικό έλεγχο. Τα οικονομικά κίνητρα και η αυξανόμενη μισαλλοδοξία, που αντικατοπτρίζουν τις ευρύτερες ευρωπαϊκές τάσεις, μπορεί επίσης να έπαιξαν ρόλο, αν και η καθαρά θρησκευτική αφοσίωση συζητείται δεδομένης της ρεαλιστικής πολιτικής προσωπικότητας του Φερδινάνδου.

## Ιστοριογραφία

Ο τρόπος, με τον οποίο οι ιστορικοί και οι σχολιαστές έχουν αντιμετωπίσει την Ισπανική Ιερά Εξέταση, έχει αλλάξει με την πάροδο του χρόνου και εξακολουθεί να αποτελεί πηγή διαμάχης. Πριν και κατά τη διάρκεια του 19ου αιώνα, το ιστορικό ενδιαφέρον επικεντρώθηκε στο ποιοι διώκονταν. Στις αρχές και τα μέσα του 20ού αιώνα, οι ιστορικοί εξέτασαν τις λεπτομέρειες του τι συνέβη και πώς επηρέασε την ισπανική ιστορία. Στα τέλη του 20ού και του 21ου αιώνα, ορισμένοι ιστορικοί επανεξέτασαν πόσο σοβαρή ήταν στην πραγματικότητα η Ιερά Εξέταση αμφισβητώντας ορισμένες από τις υποθέσεις, που διατυπώθηκαν σε προηγούμενες περιόδους.

## Στη λαϊκή κουλτούρα

### Λογοτεχνία

*Δεν υπήρχε θεραπεία*, από *Τα Καπρίτσια*, 1797–98, του Φρανθίσκο ντε Γκόγια.
Η λογοτεχνία του 18ου αιώνα ασκεί κριτική στην Ισπανική Ιερά Εξέταση παρουσιάζοντάς την ως σύμβολο μισαλλοδοξίας και αυθαίρετης δικαιοσύνης. Το *έργο «Αγαθούλης»* του Βολταίρου συνοψίζει την ευρωπαϊκή καταπίεση.

Κατά τη Ρομαντική Περίοδο, το γοτθικό μυθιστόρημα, κυρίως ένα προτεσταντικό είδος, συχνά συνέδεε τον Καθολικισμό με την τρομοκρατία και την καταστολή. Αυτή η άποψη εμφανίζεται σε έργα όπως *«Ο Μοναχός»* (1796) του Μάθιου Γκρέγκορι Λιούις, το οποίο διαδραματίζεται στη Μαδρίτη της εποχής της Ιεράς Εξέτασης, αλλά αναλογίζεται τη Γαλλική Επανάσταση και την Τρομοκρατία, το *«Μέλμοθ ο Περιπλανώμενος»* (1820) του Τσαρλς Ρόμπερτ Ματουρίν και *«Το Χειρόγραφο που Βρέθηκε στη Σαραγόσα»* του Γιαν Ποτότσκι.

Η λογοτεχνία του 19ου αιώνα δίνει έμφαση στη χρήση βασανιστηρίων από την Ιερά Εξέταση. Το γαλλικό επιστολικό μυθιστόρημα *Κορνήλια Μπορόρκια ή το Θύμα της Ιεράς Εξέτασης*, που αποδίδεται στον Ισπανό Λουίς Γκουτιέρες και βασίζεται στη Μαρία ντε Μποχόρκες, καταδικάζει έντονα την Ιερά Εξέταση.

Στο έργο του Φιόντορ Ντοστογιέφσκι «*Αδελφοί Καραμαζώφ*» (1880), το κεφάλαιο «Ο Μέγας Ιεροεξεταστής» απεικονίζει τον Ιησού Χριστό να εμφανίζεται στη Σεβίλλη κατά τη διάρκεια της Ιεράς Εξέτασης. Συλλαμβάνεται από έναν ηλικιωμένο Καρδινάλιο Μέγα Ιεροεξεταστή και αντιμετωπίζει τον θάνατο ως αιρετικός. Ο Ιεροεξεταστής τον ρωτάει: «Εσύ είσαι; [...] Μην απαντάς, σιωπάς. Δεν έχεις κανένα δικαίωμα να προσθέσεις κάτι σε όσα είπες. Γιατί ήρθες να μας ενοχλήσεις; Το ξέρεις ότι το έκανες». Ο Χριστός τον φιλάει σιωπηλά και ο Ιεροεξεταστής τον αφήνει λέγοντας: «Φύγε και μην ξαναγυρίσεις... ποτέ, ποτέ, ποτέ!».

Το διήγημα «Το Πηγάδι και το Εκκρεμές» του Έντγκαρ Άλαν Πόε εξερευνά τα βασανιστήρια της Ιεράς Εξέτασης.

Έργα του 20ού αιώνα συνεχίζουν αυτό το θέμα. *Το La Gesta del Marrano* του Μάρκος Αγκουίνις απεικονίζει την εμβέλεια της Ιεράς Εξέτασης στην Αργεντινή του 16ου και 17ου αιώνα. *Το The Black Castle* (1978) του Λες Ντάνιελς, μέρος των «Χρονικών των Βρικολάκων του Δον Σεμπαστιάν», που διαδραματίζεται στην Ισπανία του 15ου αιώνα, περιγράφει την Ιερά Εξέταση, μια *πράξη πίστης* και παρουσιάζει τον Τομάς ντε Τορκεμάδα. Στο *Marvel 1602* της Marvel Comics, η Ιερά Εξέταση στοχοποιεί τους Μεταλλαγμένους για «βλασφημία», με τον Magneto ως Μεγάλο Ιεροεξεταστή. Το δεύτερο μυθιστόρημα *Καπετάνιος Αλατρίστε* του Αρτούρο Πέρεθ-Ρεβέρτε περιλαμβάνει τα βασανιστήρια του αφηγητή από την Ιερά Εξέταση. Το μυθιστόρημα του Μιγκέλ Δελίβες του 1998 *«Ο Αιρετικός»* απεικονίζει την καταστολή των Προτεσταντών του Βαγιαδολίδ από την Ιερά Εξέταση. Ο *«Καπετάνιος από την Καστίλη»* του Σάμιουελ Σελαμπάργκερ απευθύνεται άμεσα στην Ιερά Εξέταση. Το μυθιστόρημα του Ιλδεφόνσο Φαλκόνες *«Η Παναγιά της θάλασσας»*, που εκδόθηκε το 2006 και διαδραματίζεται στην Ισπανία του 14ου αιώνα, απεικονίζει τις έρευνες της Ιεράς Εξέτασης σε μικρές πόλεις και μια σημαντική σκηνή στη Βαρκελώνη.

### Ταινίες

* Η επική ταινία του 1947, «*Ο Καπετάνιος από την Καστίλη»*, του Ντάριλ Φ. Ζάνουκ, με πρωταγωνιστή τον Τάιρον Πάουερ, χρησιμοποιεί την Ιερά Εξέταση ως κύριο θέμα της πλοκής. Αφηγείται πώς ισχυρές οικογένειες χρησιμοποίησαν τα δεινά της για να καταστρέψουν τους αντιπάλους τους.
* Το τμήμα της Ισπανικής Ιεράς Εξέτασης της ταινίας του Μελ Μπρουκς του 1981 *«Ιστορία του Κόσμου Μέρος Α'»,* είναι μια κωμική μουσική παράσταση βασισμένη στις δραστηριότητες του πρώτου Γενικού Ιεροεξεταστή της Ισπανίας, Τομάς ντε Τορκεμάδα.
* Η ταινία *The Fountain* (2006) του Ντάρεν Αρονόφσκι παρουσιάζει την Ισπανική Ιερά Εξέταση ως μέρος μιας πλοκής το 1500, όταν ο Μεγάλος Ιεροεξεταστής απειλεί τη ζωή της Βασίλισσας Ισαβέλλας.
* *Τα Φαντάσματα του Γκόγια* (2006) του Μίλος Φόρμαν διαδραματίζονται στην Ισπανία μεταξύ 1792 και 1809 και εστιάζουν ρεαλιστικά στον ρόλο της Ιεράς Εξέτασης και στο τέλος της υπό την κυριαρχία του Ναπολέοντα.
* Η ταινία *Assassin's Creed* (2016) του Τζάστιν Κουρζέλ με πρωταγωνιστή τον Μάικλ Φασμπέντερ διαδραματίζεται τόσο στη σύγχρονη εποχή όσο και στην Ισπανία κατά τη διάρκεια της Ιεράς Εξέτασης. Η ταινία ακολουθεί τον Κάλουμ Λιντς, τον οποίο υποδύεται ο Φασμπέντερ, καθώς αναγκάζεται να ξαναζήσει τις αναμνήσεις του προγόνου του, Αγκουιλάρ ντε Νέρα, τον οποίο υποδύεται επίσης ο Φασμπέντερ, ενός Ασασίνου κατά τη διάρκεια της Ισπανικής Ιεράς Εξέτασης.
* Οι πολλές κινηματογραφικές διασκευές του διηγήματος του Έντγκαρ Άλαν Πόε «Το πηγάδι και το Εκκρεμές», συμπεριλαμβανομένης της ταινίας του 1961 και της ταινίας του 1991.
* *Akelarre* (Πέδρο Ολέα, 1984) μια ταινία για τη δίκη στο Λογρόνιο των μαγισσών Ζουγκαραμούρντι.
* Ο Τομάς ντε Τορκεμάδα απεικονίζεται στο *1492: Χριστόφορος Κολόμβος* (1992).

### Θέατρο, μουσική, τηλεόραση και βιντεοπαιχνίδια

* Ο Μέγας Ιεροεξεταστής παίζει ρόλο στο *έργο Δον Κάρλος* (1867), ένα θεατρικό έργο του Φρίντριχ Σίλερ (το οποίο αποτέλεσε τη βάση για την όπερα *Δον Κάρλος* σε πέντε πράξεις του Τζουζέπε Βέρντι, στην οποία εμφανίζεται επίσης ο Ιεροεξεταστής, και η τρίτη πράξη είναι αφιερωμένη σε μια *πράξη πίστης*).
* Το μιούζικαλ του 1965 *«Ο Άνθρωπος της Λα Μάντσα»* απεικονίζει μια μυθοπλαστική αφήγηση της σύγκρουσης του συγγραφέα Μιγκέλ ντε Θερβάντες με τις ισπανικές Αρχές. Ο χαρακτήρας του Θερβάντες σκηνοθετεί ένα θεατρικό έργο του ημιτελούς χειρογράφου του, Δον Κιχώτη, ενώ περιμένει την καταδίκη του από την Ιερά Εξέταση.

Τα μέλη των Monty Python, Τέρι Γκίλιαμ, Μάικλ Πάλιν και Τέρι Τζόουνς ερμηνεύουν το σκετς "Η Ισπανική Ιερά Εξέταση" κατά τη διάρκεια της επανένωσης των Python το 2014.
* Στα σκετς της κωμικής ομάδας των Monty Python για την Ισπανική Ιερά Εξέταση, μια ανίκανη ομάδα Ιεροεξεταστών εισβάλλει επανειλημμένα σε σκηνές, όταν κάποιος ψελλίζει τις λέξεις «Δεν περίμενα ένα είδος Ισπανικής Ιεράς Εξέτασης», ουρλιάζοντας: «Κανείς δεν περιμένει την Ισπανική Ιερά Εξέταση!». Η Ιερά Εξέταση στη συνέχεια χρησιμοποιεί αναποτελεσματικές μορφές βασανιστηρίων, όπως μια σχάρα στεγνωτηρίου πιάτων, μαλακά μαξιλάρια και μια άνετη καρέκλα.
* Η Ισπανική Ιερά Εξέταση αποτελεί κύριο στοιχείο της πλοκής του βιντεοπαιχνιδιού *Assassin's Creed II: Discovery* του 2009.
* Το Σύμπαν του *Warhammer 40.000* δανείζεται πολλά στοιχεία και έννοιες από τον κόσμο της Καθολικής εκκλησίας, συμπεριλαμβανομένης της ιδέας του Μαύρου Θρύλου για φανατικούς Ιεροεξεταστές, για ορισμένα από τα στρατεύματά του στο *Warhammer 40,000: Inquisitor – Martyr*.
* Το βιντεοπαιχνίδι *Blasphemous* απεικονίζει μια εφιαλτική εκδοχή της Ισπανικής Ιεράς Εξέτασης, όπου ο πρωταγωνιστής, ονόματι «Ο Μετανοών», φοράει ένα καπιρότε (κωνικό καπέλο). Ο Μετανοών μάχεται με την διαστρεβλωμένη θρησκευτική εικονογραφία και συναντά πολλούς χαρακτήρες, που προσπαθούν να εξιλεωθούν για τις αμαρτίες τους στην πορεία.

## Παραπομπές

## Βιβλιογραφία

### Κλασικά έργα

* Eymerich, Nicholas (1821). *Manual de Inquisidores para uso de las inquisiciones de España y Portugal, ó Compendio de la Obra titulada Directorio de Inquisidores, de Nicolao Eymerico, Inquisidor general de Aragón*. Imprenta de Feliz Aviñon.
* Gui, Bernard, *Manuel de l'Inquisiteur*, (1927)
* Lea, Henry Charles (1906). *A History of the Inquisition of Spain (4 τόμοι)*. The MacMillan Co.
* Lea, Henry Charles (1901). *The Moriscos of Spain: Their Conversion and Expulsion*. Φιλαδέλφεια: Lea Brothers and Co.
* Llorente, Juan Antonio (1817). *Histoire critique de l'Inquisition d'Espagne (4 τόμοι)* (στα Γαλλικά). Imprimerie de Plassan.
* Pastor, Ludwig von, History of the Popes from the Close of the Middle Ages, 40 τόμοι, St. Louis, B. Herder 1898
* Pérez, Joseph (2005). *The Spanish Inquisition: A History*. Yale University Press.
* Pérez, Joseph (2005b). *Los judíos en España* (στα Ισπανικά). Μαδρίτη: Marcial Pons.
* Pérez, Joseph (2009). *Breve Historia de la Inquisición en España* (στα Ισπανικά). Crítica.
* Torquemada, Tomás de (1667). *Compilacion de las Instrucciones del Oficio de la Santa Inquisicion* (στα Ισπανικά). Diego Diaz de la Carrera.

### Ρεβιζιονιστικά βιβλία

* Barea, María Elvira Roca (2016). *Imperiofobia Y Leyenda Negra: Roma, Rusia, Estados Unidos Y El Imperio Español*. Siruela.
* Carroll, Warren H., *Isabel: the Catholic Queen*, Christendom Press (1991)
* García Cárcel, Ricardo (1976). *Orígenes de la Inquisición Española. El Tribunal de Valencia, 1478–1530*. Βαρκελώνη.
* Graizbord, David L. *Souls in Dispute: Converso Identities in Iberia and the Jewish Diaspora, 1580–1700*. Philadelphia: University of Pennsylvania Press 2004.
* Homza, Lu Ann (2006). *The Spanish Inquisition, 1478–1614, An Anthology of Sources*. Hackett Publishing.
* Kamen, Henry (1998). *The Spanish Inquisition: a Historical Revision*. Yale University Press. ISBN 978-0-300-07522-9.
* Kamen, Henry (2005). *Inkwizycja Hiszpańska* (στα Πολωνικά). Βαρσοβία: Państwowy Instytut Wydawniczy. ISBN 978-83-06-02963-5.
* Kamen, Henry (2014). *The Spanish Inquisition: A Historical Revision*. New Haven: Yale University Press. ISBN 978-0-300-18051-0. \*Kritzler, Edward, *Jewish Pirates of the Caribbean*. Anchor Books 2009. (ISBN 978-0-7679-1952-4)
* Monter, E. William (1990). *Frontiers of Heresy: The Spanish Inquisition from the Basque Lands to Sicily*. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-52259-5.
* Nirenberg, David. (2013). *Anti-Judaism: The Western Tradition*. Νέα Υόρκη: W. W. Norton & Co. ISBN 978-0-393-34791-3. κεφ. 5 "Revenge of the Savior: Jews and Power in Medieval Europe", κεφ. 6 "The Extinction of Spain's Jews and the Birth of Its Inquisition"
* Parker, Geoffrey (1982). «Some recent work on the Inquisition in Spain and Italy». *Journal of Modern History* **54** (3): 519–532. doi:10.1086/244181.
* Peters, Edward (1988). *Inquisition*. Νέα Υόρκη και Λονδίνο: Free Press Collier Macmillan. ISBN 978-0-02-924980-2.
* Rawlings, Helen, *The Spanish Inquisition*, Blackwell Publishing (2006)

### Παλιά βιβλιογραφία

* Adler, Elkan Nathan – *Autos de fe and the Jew* (1908)
* Baião, António – *A Inquisição em Portugal e no Brasil* (1921)
* Baker, J. – *History of the Inquisition* (1736)
* Ballester, Vicente Vignau – *Catálogo de las causas contra la fe seguidas ante el tribunal de Santo oficio de la inquisición de Toledo (,,,)* (1903)
* Bell, Aubrey F.G. – *Luis de Leon: A Study of the Spanish Renaissance* (1925)
* Cappa, Ricardo – *La Inquisicion Espanola* (1888)
* Cardew, Alexander – *A Short History of the Inquisition* (1933)
* Castellano y de la Pena, Gaspar *Un Complot Terrorista en el Siglo XV; los Comienzos de la Inquisicion Aragonesa*, (1927)
* Coulton, George Gordon – *The Inquisition* (1929)
* Garau, Francisco – *La Fee Triunfante en quatro autos celebrados en Mallorca por el Santo Oficio de la Inquisición en que han salido ochenta y ocho reos (...)* – (1691– reprinted 1931)
* García, Genaro, *La Inquisición de México* (1906).
* García, Genaro, *Autos de fe de la Inquisición de Mexico* (1910)
* Herculano, Alexandre, *Historia da Origem e Estabelecimento da Inquisiçao em Portugal* (English translation, 1926)
* Henningsen, Gustav (1993). «The Database of the Spanish Inquisition». Στο: Mohnhaupt, Heinz· Simon, Dieter, επιμ. *Vorträge zur Justizforschung , Geschichte und Theorie*.
* Jouve, Marguerite – *Torquemada* (1935)
* Maistre, Joseph de – *Letters on the Spanish Inquisition* (1838)
* Maycock, Alan Lawson – *The Inquisition* (1926)
* Marchant, John – *A Review of the Bloody Tribunal; or the horrid cruelties of the Inquisition (...)* 1770)
* Marín, Julio Melgares – *Procedimientos de la Inquisición* (2 volumes), (1886)
* Medina, José Toribio – "Historia del Tribunal del Santo Oficio de la inquisición de Lima (1569–1820)" (1887)
* Meliá, Antonio Paz y – *Catálogo Abreviado de Papeles de Inquisición* (1914)
* Merveilleux, Charles Frédéric de – *Memoires Instructifs pour un Voyageur dans les Divers États de l'Europe* (1738)
* Montes, Raimundo González de – *Discovery and Playne Declaration of Sundry Subtile Practices of the Holy Inquisition of Spayne* (1568)
* Nickerson, Hoffman – *The Inquisition* (1923)
* Páramo, Luis de – *De origine et progressu Officii Sanctae Inquisitionis, eiusque, dignitate & utilitate*  1598
* Perlas, Ramon de Vilana, *La verdadera práctica apostólica de el S. Tribunal de la Inquisición* (1735)
* Puigblanch, Antonio – *La Inquisición sin máscara ó Disertacion En Que Se Prueban Hasta La Evidencia Los Vicios De Este Tribunal Y La Necesidad De Que Se Suprima...*  (1816)]
* Roth, Cecil – *The Spanish Inquisition* (1937)
* Roth, Cecil – *History of the Marranos* (1932)
* Sabatini, Rafael (13 Μαρτίου 2018). *Torquemada and the Spanish Inquisition* (στα Αγγλικά). Endymion Press. ISBN 978-1-5312-9920-0.
* Sime, William – *History of the Inquisition from its origin under Pope Innocent III till the present time.* (1834)
* Teixeira, António José – *Antonio Homem e a Inquisicão*  (1895)
* Turberville, Arthur Stanley – *Medieval History and the Inquisition* (1920)
* Turberville, Arthur Stanley – *The Spanish Inquisition* (1932).
* Walsh, William Thomas, *Isabella of Spain* (1930) and *Characters of the Inquisition* (1940). Both reprinted by TAN Books (1987).
* Wilkens, Cornelius August : *Spanish Protestants in the Sixteenth Century* (1897), 218p. read online at archive.org«Title Catalog». The Library of Iberian Resources. Ανακτήθηκε στις 17 Μαΐου 2006.

## Εξωτερικοί σύνδεσμοι

* «Η Ισπανική Ιερά Εξέταση», συζήτηση στο BBC Radio 4 με τους John Edwards, Alexander Murray και Michael Alpert ( *Στην Εποχή μας*, 22 Ιουνίου 2006)
* Ηχητική διάλεξη για την ιστορία της Ισπανικής Ιεράς Εξέτασης και την απέλαση των Ισπανών Εβραίων το 1492
* Copilacion de las Instructiones del Officio de la sancta Inquisicion hechas por el muy Reuerendo señor fray Thomas de Torquemada ... e por los otros Reuerendissimos señores Inquisidores generales κ.λπ. (Οι πρώτες οδηγίες του Torquemada για την καθοδήγηση των ιεροεξεταστών)
* *Middle East Eye* Η μοίρα των Μορίσκο: Τα τελευταία απομεινάρια του Ισλάμ στην Ισπανία μετά την Επανάκτηση
* Η Ισπανική Ιερά Εξέταση: Προέλευση, Ιστορία και Τέλος του Θεσμού