# Φουτουριστικός κινηματογράφος

| Φουτουριστικός κινηματογράφος |
| --- |
| Η ταινία Θαΐς του Άντον Τζούλιο Μπραγκάλια (1917) είναι η μόνη σωζόμενη ιταλική φουτουριστική ταινία και φυλάσσεται σήμερα στην Γαλλική Ταινιοθήκη. |
| Περίοδος | 1916–1919 |
| Τοποθεσία | Ιταλία |
| Επιρροές | * Ρωσικός φουτουριστικός κινηματογράφος
* Γερμανικός εξπρεσιονιστικός κινηματογράφος
 |
| Σημαντικά πρόσωπα | Φιλίπο Τομάσο Μαρινέτι, Ουμπέρτο ​​Μποτσιόνι, Κάρλο Καρά, Φορτουνάτο Ντεπέρο, Τζίνο Σεβερίνι, Τζάκομο Μπάλλα και Λουίτζι Ρουσόλο |
| δεδομένα () |

Ο **φουτουριστικός κινηματογράφος** (ιταλικά: *Cinema futurista*‎‎) ήταν το παλαιότερο κίνημα του ευρωπαϊκού πρωτοποριακού κινηματογράφου. Ο ιταλικός φουτουρισμός, ένα καλλιτεχνικό και κοινωνικό κίνημα, επηρέασε την ιταλική κινηματογραφική βιομηχανία από το 1916 έως το 1919. Επηρέασε επίσης τον ρωσικό φουτουριστικό κινηματογράφο και τον γερμανικό εξπρεσιονιστικό κινηματογράφο. Η πολιτιστική του σημασία ήταν σημαντική και επηρέασε όλες τις μεταγενέστερες πρωτοπορίες, καθώς και ορισμένους δημιουργούς αφηγηματικού κινηματογράφου. Η απήχηση του επεκτείνεται στα ονειρικά οράματα ορισμένων ταινιών του Άλφρεντ Χίτσκοκ.

## Ιστορία

Μεταξύ 1911 και 1919, η Ιταλία φιλοξενεί το πρώτο πρωτοποριακό κίνημα στον κινηματογράφο, εμπνευσμένο από τον φουτουρισμό της χώρας , ένα καλλιτεχνικό και κοινωνικό κίνημα. Ο φουτουρισμός δίνει έμφαση στον δυναμισμό, την ταχύτητα, την τεχνολογία, τη νεότητα, τη βία και αντικείμενα όπως το αυτοκίνητο, το αεροπλάνο και η βιομηχανική πόλη. Βασικές του προσωπικότητες ήταν οι Ιταλοί Φιλίπο Τομάσο Μαρινέτι , Ουμπέρτο ​​Μποτσιόνι, Κάρλο Καρά, Φορτουνάτο Ντεπέρ , Τζίνο Σεβερίνι, Τζάκομο Μπάλλα και Λουίτζι Ρουσόλο. Το κίνημα ενθάρρυνε τη νεωτερικότητα και στόχευε να απελευθερώσει την Ιταλία από το βάρος του παρελθόντος της.

Το μανιφέστο της Φουτουριστικής Κινηματογραφίας του 1916 υπογράφηκε από τον Φιλίπο Τομάσο Μαρινέτι και άλλους. Για τους Φουτουριστές, ο κινηματογράφος ήταν μια ιδανική μορφή τέχνης, καθώς ήταν ένα νέο μέσο και μπορούσε να χειραγωγηθεί με ταχύτητα, ειδικά εφέ και μοντάζ. Οι Φουτουριστές ήταν από τους πρώτους που κατάλαβαν πώς τα κινηματογραφικά κόλπα, που τώρα πειραματίζονταν ευρέως την προηγούμενη δεκαετία, ήταν χρήσιμα όχι μόνο ως ένα αλλόκοτο φαινόμενο, αλλά και ως ένα δημιουργικό, ποιητικό και συμβολικό μέσο. Για παράδειγμα, μια υπέρθεση δεν ήταν πλέον απλώς ένα μέσο για να εμφανιστεί ένα φάντασμα ή ένας γίγαντας δίπλα σε έναν νάνο, αλλά μπορούσε να γίνει ένα εργαλείο για μια νέα καλλιτεχνική και ανατρεπτική γλώσσα. Το ίδιο μοντάζ επέτρεπε την αποσύνθεση της πραγματικότητας σύμφωνα με τις «ιδιοτροπίες» των καλλιτεχνών, επιτρέποντας οράματα που δεν είχαν ξαναζήσει. Υπό αυτή την έννοια, ο κινηματογράφος ήταν επίσης ένα «μέσο μεταφοράς». Το μανιφέστο της Φουτουριστικής Κινηματογραφίας ανέφερε ότι:

> *Αποσυνθέτουμε και ανασυνθέτουμε το σύμπαν σύμφωνα με τις υπέροχες ιδιοτροπίες μας*.
>
> — Μανιφέστο της Φουτουριστικής Κινηματογραφίας, 1916

Στο μανιφέστο υποστηρίχθηκε ότι ο κινηματογράφος ήταν «εκ φύσεως» φουτουριστική τέχνη, λόγω της έλλειψης παρελθόντος και παραδόσεων, αλλά δεν εκτιμούσε τον «πολύ παλιό» αφηγηματικό κινηματογράφο, αναζητώντας αντ' αυτού έναν κινηματογράφο που αποτελείται από «ταξίδια, κυνήγια και πολέμους», υπό το πρίσμα μιας «αντι-χαριτωμένης, παραμορφωτικής, ιμπρεσιονιστικής, συνθετικής, δυναμικής, ελεύθερης λέξης» παράστασης. Σύμφωνα με τα λεγόμενά τους, υπήρχε ενθουσιασμός για την αναζήτηση μιας νέας γλώσσας άσχετης με την παραδοσιακή ομορφιά, η οποία θεωρούνταν ως μια παλιά και ασφυκτική κληρονομιά. Ο φουτουρισμός ήταν το πρώτο καλλιτεχνικό κίνημα που ενδιαφέρθηκε για τον κινηματογράφο ως γλώσσα από μόνη της και ως «κίνημα γλώσσας».
Ένα τυπικά φουτουριστικό όραμα θα μπορούσε να είναι το πανόραμα που αλλάζει απότομα από το παράθυρο ενός αυτοκινήτου, ενός τρένου ή ενός αεροπλάνου, όπου το θέμα της νεωτερικότητας και της ταχύτητας ήταν κάτι που δεν χρειαζόταν περαιτέρω προσθήκες.

Ένα από τα σωζόμενα καρέ της Φουτουριστικής ζωής («Vita futurista») του Αρνάλντο Τζίνα (1916).
Η παραγωγή ταινιών avant-garde ήταν μάλλον περιορισμένη, καθώς για τα επόμενα πειράματα, και ιδιαίτερα για τον φουτουρισμό, πολλά έργα έχουν χαθεί. Οι πρώτες πειραματικές ταινίες ήταν αυτές των αδελφών Κοραντίνι, με τα παρατσούκλια Τζίνα και Κόρρα, οι οποίοι το 1911 έφτιαξαν τέσσερις χειροποίητες ταινίες, με διάσπαρτες και συγκεχυμένες κηλίδες χρώματος, που τώρα έχουν χαθεί. Τέτοια πειράματα επηρέασαν την λεγόμενη aeropittura ή δεύτερο φουτουρισμό του 1929, και αργότερα επαναλήφθηκαν και στον αφηρημένο κινηματογράφο στη Γερμανία, από ζωγράφους όπως ο Viking Eggeling και ο Χανς Ρίχτερ. Πολύ αγαπητός στους Φουτουριστές ήταν ο δημοφιλής κωμικός κινηματογράφος, όπου η καθαρή κίνηση (αγώνες, καταδιώξεις, ανατροπές) συχνά κυριαρχούσε στη σκηνή, ένθερμη από το μοντάζ. Ο ίδιος ο Μαρινέτι είχε μάλιστα γράψει μια καρναβαλική όπερα, το Re Baldoria.

Οι περισσότερες από τις ταινίες με φουτουριστικό θέμα αυτής της περιόδου έχουν χαθεί, αλλά οι κριτικοί αναφέρουν την ταινία Thaïs (1917) του Άντον Τζούλιο Μπραγκάλια ως μία από τις πιο επιδραστικές, αποτελώντας την κύρια έμπνευση για τον γερμανικό εξπρεσιονιστικό κινηματογράφο την επόμενη δεκαετία. Η ταινία γεννήθηκε με βάση την αισθητική πραγματεία Fotodinamismo futurista (1911), γραμμένη από τον ίδιο συγγραφέα. Η ταινία, χτισμένη γύρω από μια μελοδραματική και παρακμιακή ιστορία, αποκαλύπτει στην πραγματικότητα πολλαπλές καλλιτεχνικές επιρροές διαφορετικές από τον φουτουρισμό του Μαρινέτι. Οι αποσχιστικές σκηνογραφίες,και οι αφηρημένες και σουρεαλιστικές στιγμές συμβάλλουν στη δημιουργία ενός ισχυρού μορφικού συγκρητισμού.

Ο σκηνογράφος Ενρίκο Πραμπολίνι, στην Thaïs, χρησιμοποίησε γεωμετρικά σχήματα βασισμένα σε μια έντονη ασπρόμαυρη αντίθεση από σπείρα, διαμάντι, σκάκι, συμβολικές φιγούρες (γάτες, ή μάσκες που εκτοξεύουν καπνό). Οι ζωγραφισμένες σκηνές συχνά αλληλεπιδρούν με τους χαρακτήρες, δημιουργώντας έναν κόσμο ψευδαισθήσεων όπου είναι δύσκολο να διακρίνει κανείς την πραγματικότητα από τη μυθοπλασία. Καθώς η ταινία προχωρά, γίνεται όλο και πιο αφηρημένη για να αντικατοπτρίσει την αυξανόμενη σύγχυση του πρωταγωνιστή της ταινίας. Αυτή η ταινία είναι η μόνη σωζόμενη ιταλική φουτουριστική ταινία και φυλάσσεται σήμερα στην Γαλλική Ταινιοθήκη.

Αξιοσημείωτη είναι επίσης η ταινία Vita futurista (1916) του Τζίνα, η οποία αποτελεί ένα είδος πρακτικής επαλήθευσης των θέσεων που διατυπώνονται στο Μανιφέστο: ειρωνική και σκόπιμα προκλητική, η ταινία χρησιμοποιεί πολλά ειδικά εφέ (με μέρη χρωματισμένα στο χέρι, αλλαγές χρωμάτων, εκκεντρικά πλάνα, αντιφυσιοκρατικό μοντάζ) για να διεγείρει τις συναισθηματικές αντιδράσεις του θεατή. Την ίδια περίοδο, ο Bragaglia πραγματοποιεί και άλλα έργα όπως το Il mio cadavere (1917), το Perfido incanto (1918) και την ταινία μικρού μήκους Dramma nell'Olimpo (1917), τα οποία έχουν χαθεί . Μια άλλη χαμένη ταινία είναι το Il re, le torri, gli alfieri του Ivo Illuminati , όπου οι χαρακτήρες ήταν ντυμένοι σαν σκακιστικές φιγούρες και κινούνταν σε ένα πάτωμα σκακιέρας.

Η ιταλική κινηματογραφική βιομηχανία αντιμετώπισε δυσκολίες ενάντια στον αυξανόμενο ξένο ανταγωνισμό τα χρόνια που ακολούθησαν τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο.Αρκετά μεγάλα στούντιο, μεταξύ των οποίων τα Cines και Ambrosio, δημιούργησαν την Unione Cinematografica Italiana για να συντονίσουν μια εθνική στρατηγική για την παραγωγή ταινιών. Ωστόσο, αυτή η προσπάθεια ήταν σε μεγάλο βαθμό ανεπιτυχής λόγω της μεγάλης αποσύνδεσης μεταξύ παραγωγής και προβολής (ορισμένες ταινίες κυκλοφόρησαν μόνο αρκετά χρόνια μετά την παραγωγή τους).

## Επιρροή

*Τι είναι οι απατεώνες!* του Μάριο Καμερίνι (1932)
Ο ιταλικός φουτουρισμός δεν παρήγαγε έργα στον κινηματογράφο που να ανταποκρίνονταν άμεσα στους επαναστατικούς του στόχους, αλλά η σημασία του κινήματος ως πηγής έμπνευσης για όλες τις μεταγενέστερες πρωτοπορίες ήταν τεράστια. Επηρέασε τον ρωσικό φουτουριστικό κινηματογράφο και τον γερμανικό εξπρεσιονισμό.

Στη Γερμανία, ταινίες όπως το Cabinet of Dr. Caligari (1919) ή το Metropolis (1926) έχουν το ιταλικό φουτουριστικό κίνημα ως πηγή βαθιάς έμπνευσης, και το ίδιο μπορεί να ειπωθεί και για τις γαλλικές πρωτοπορίες, ειδικά για τον Ρενέ Κλαιρ.Ακόμα στη δεκαετία του 1930, η ταινία *Τι είναι οι απατεώνες!* του Μάριο Καμερίνι (1932) περιείχε έναν ανεμοστρόβιλο οπτικών ψευδαισθήσεων με φρενήρη ρυθμό, με χρήσεις όπως επιτάχυνση, split-screen και επικαλύψεις.Αν και ο ίδιος ο φουτουριστικός κινηματογράφος ήταν βραχύβιος, ίχνη του κινήματος εντοπίζονται συχνά στον εμπορικό κινηματογράφο του 20ού και 21ου αιώνα. Αυτές οι στυλιστικές επιρροές εντοπίζονται σε γρήγορους ρυθμούς, έντονα χρώματα και αφηρημένα στυλ και εικόνες μοντάζ.

Η διάσημη κριτικός κινηματογράφου Πωλίν Κάελ δήλωσε ότι ο σκηνοθέτης Ντιμίτρι Κιρσάνοφ, στην πειραματική ταινία του βωβού κινηματογράφου Ménilmontant, «ανέπτυξε μια τεχνική που υποδηλώνει το κίνημα που είναι γνωστό στη ζωγραφική ως Φουτουρισμός». Επίσης, στα φανταστικά οράματα ορισμένων ταινιών του Άλφρεντ Χίτσκοκ (για παράδειγμα, ο Δεσμώτης του Ιλίγγου) καταδεικνύονται οι ίδιες ανατρεπτικές τεχνικές που χρησιμοποιούν οι φουτουριστές.

## Βιβλιογραφία

* Catanese, Rossella (2017). *Futurist Cinema. Studies on Italian Avant-garde Film*. Amsterdam: Amsterdam University Press. ISBN 978-9089647528.
* Lista, Giovanni (2001). *Cinema e fotografia futurista* (στα Ιταλικά). Milan: Edizioni Skira. ISBN 978-8881189274.
* Lista, Giovanni (2001). *Le Futurisme: création et avant-garde* (στα Γαλλικά). Paris: Éditions L'Amateur. ISBN 978-2859173227.
* Lista, Giovanni (2008). *Cinéma et photographie futuristes* (στα Γαλλικά). Paris: Skira-Flammarion Éditeur. ISBN 978-2081218284.
* Lista, Giovanni (2008). *Le Cinéma futuriste* (στα Γαλλικά). Paris: Éditions du Centre Pompidou-Les Cahiers de Paris Expérimental. ISBN 978-2912539373.
* Lista, Giovanni (2010). *Il Cinema futurista* (στα Ιταλικά). Gênes: Le Mani-Microart's Edizioni. ISBN 978-8880125389.

## Παραπομπές