# Τρελός επιστήμονας

Κοινό στερεότυπο ενός «τρελού επιστήμονα» με την αισθητική του κόμικ
Ο **τρελός επιστήμονας** (κάποτε συναντώμενος ως **τρελός γιατρός** ή **τρελός καθηγητής**) είναι ένας στερεοτυπικός μυθοπλαστικός (συνήθως στη λογοτεχνία και τον κινηματογράφο) χαρακτήρας ερευνητή επιστήμονα (με την αγγλική έννοια, αυτή των «θετικών» επιστημών), ο οποίος ως προς το κοινό αίσθημα, αυτό της κοινής γνώμης και της κοινωνίας, είναι «τρελός, κακός και επικίνδυνος». Η αιτία είναι ένας συνδυασμός ασυνήθιστης ή ανήσυχης προσωπικότητας και της απροκάλυπτα υπερφιλόδοξης, ταμπού ή ενέχουσας ύβρη φύσεως των πειραμάτων του. Ως αφηγηματικό μοτίβο, ο τρελός επιστήμονας μπορεί να είναι μοχθηρός («σατανική ιδιοφυΐα»), να έχει στην πραγματικότητα καλές προθέσεις ή και να είναι ουδέτερος, συνήθως πάντως με πολύ μειωμένη ενσυναίσθηση. Πιθανόν να είναι ψυχωτικός ή εκκεντρικός, ή αδυνατεί να αναγνωρίσει ή να εκτιμήσει κοινές ανθρώπινες αντιρρήσεις στο να επιχειρεί να «παίξει τον Θεό». Μερικοί τέτοιοι επιστήμονες μπορεί να είναι καλοπροαίρετοι, ακόμα και αν οι ενέργειές τους είναι επικίνδυνες ή αμφισβητήσιμες, γεγονός που μπορεί να τους καταστήσει άθελά τους αρνητικούς ήρωες της αφηγήσεως. Συχνά οι επιστήμονες αυτοί εργάζονται με φανταστική, άγνωστη στην υπόλοιπη επιστημονική κοινότητα, τεχνολογία.

## Ιστορία

### Οι πρόδρομοι

Ο ηθοποιός Πήτερ Κούσινγκ ως Βίκτωρ Φράνκενστάιν στην ταινία *Η Κατάρα του Φρανκενστάιν* (1957)
Ο αρχετυπικός τρελός επιστήμονας της λογοτεχνίας είναι ο Βίκτωρ Φράνκενστάιν, δημιουργός του ομώνυμου τέρατος, που δημιουργήθηκε το 1818 με το μυθιστόρημα *Φρανκενστάιν ή ο Σύγχρονος Προμηθέας* της Μαίρη Σέλλεϋ. Παρά το ότι ο ήρωας του τίτλου, ο Βίκτωρ Φράνκενστάιν, είναι συμπαθής χαρακτήρας, το κρίσιμο δεδομένο τού ότι διεξάγει πειράματα που «υπερβαίνουν σύνορα και όρια που δεν πρέπει να ξεπεραστούν», ανεξάρτητα των συνεπειών, είναι παρόν στο έργο της Σέλλεϋ. Ο Φράνκενστάιν έχει εκπαιδευθεί τόσο ως αλχημιστής, όσο και ως επιστήμονας της νεότερης εποχής (πρβλ. νεωτερικότητα), χαρακτηριστικό που τον καθιστά μια γέφυρα ανάμεσα σε δύο εποχές ενός εξελισσόμενου αρχετύπου. Το βιβλίο θεωρείται ως πρόδρομος ενός νέου τύπου λογοτεχνίας, της επιστημονικής φαντασίας.

Το έτος 1896 εκδόθηκε το μυθιστόρημα του Χ. Τζ. Γουέλς *Η Νήσος του Δόκτορα Μορώ*, στο οποίο ο ιατρός του τίτλου (ένας αμφιλεγόμενος ανατόμος) έχει απομονώσει τελείως τον εαυτό του από την ανθρώπινη κοινωνία πρoκειμένου να μεταμορφώσει χειρουργικώς ζώα σε ανθρωπόμορφα όντα, αγνοώντας το ότι αυτά υποφέρουν. Το 1925 ο μυθιστοριογράφος Αλεξάντερ Μπελιάεφ γνωρίσε το πρότυπο του τρελού επιστήμονα στο ρωσικό αναγνωστικό κοινό με το μυθιστόρημά του *Το κεφάλι του καθηγητή Ντόουελ*, όπου ο καθηγητής διεξάγει πειραματικές μεταμοσχεύσεις κεφαλής σε πτώματα κλεμμένα από το νεκροτομείο και κατόπιν επαναφέρει τα πτώματα στη ζωή.

### Στον κινηματογράφο

Ο Χόρας Κάρπεντερ στον ρόλο του δρα. Μάιρσουλτς, ενός επιστήμονα που επιχειρεί να επαναφέρει τους νεκρούς στη ζωή, στην ταινία του 1934 *Maniac*.
Η ταινία του Φριτς Λανγκ *Μετρόπολις* (1927) μετέφερε τον αρχετυπικό τρελό επιστήμονα στην οθόνη, στο πρόσωπο του Ρότβανγκ, της μοχθηρής ιδιοφυΐας της οποίας οι μηχανές είχαν δώσει ζωή στη δυστοπική πόλη του τίτλου. Το εργαστήριο του Ρότβανγκ επηρέασε πολλά σκηνικά μεταγενέστερων ταινιών. Ο ίδιος ο Ρότβανγκ (τον υποδύεται ο Ρούντολφ Κλάιν-Ρόγκε) είναι ο πρωτοτυπικά τρελός επιστήμονας με εσωτερική σύγκρουση: παρά το ότι είναι άριστος κάτοχος σχεδόν μεταφυσικών επιστημονικών δυνατοτήτων, παραμένει δούλος των ίδιων των επιθυμιών του για εξουσία και εκδίκηση. Η εμφάνισή του άσκησε επίσης επίδραση: το άγριο βλέμμα του και η «ημιφασιστική» εργαστηριακή ενδυμασία του έχουν υιοθετηθεί ως βασικά χαρακτηριστικά για το πώς μοιάζει ένας «τρελός επιστήμονας». Ακόμη και το μηχανικό δεξί χέρι του έχει καταστεί ένα σύμβολο διεστραμμένης επιστημονικής δυνάμεως, με σημαντικότερα ίσως παραδείγματα την ταινία του Στάνλεϊ Κούμπρικ *S.O.S Πεντάγωνο Καλεί Μόσχα* και το μυθιστόρημα *Τα τρία στίγματα του Πάλμερ Έλντριτς* (1965) του Φίλιπ Κ. Ντικ.

Ο Μπέλα Λουγκόζι στον ρόλο του δρα. Πωλ Κάρουδερς, του τρελού επιστήμονα πρωταγωνιστή της μικρού προϋπολογισμού ταινίας τρόμου *Η νυχτερίδα του Διαβόλου* (1940): έχοντας εξαπατηθεί από τα αφεντικά του, ο χημικός και ιατρός Κάρουδερς ανατρέφει γιγάντιες νυχτερίδες για να επιτεθούν στους πλούσιους εργοδότες του.
Μια πρόσφατη επισκόπηση χιλίων ταινιών τρόμου που είχαν διανομή στο Ην. Βασίλειο από το 1930 έως το 1990 αποκαλύπτει ότι: τρελοί επιστήμονες ή οι δημιουργίες τους υπήρξαν οι κακοί στο 30% των ταινιών, η επιστημονική έρευνα έχει δημιουργήσει το 39% των απειλών, ενώ από την άλλη οι επιστήμονες απετέλεσαν τους θετικούς ήρωες μόνο στο 11% των ταινιών. Ο Μπόρις Καρλόφ ερμήνευσε ρόλους τρελών επιστημόνων σε αρκετές από τις ταινίες του της εικοσαετίας 1930-1950.

### Σειρές ταινιών

Ο τρελός επιστήμονας ήταν βασικό μοτίβο των σειρών ταινιών των εταιρειών Republic/Universal/Columbia την εικοσαετία 1930-1950. Μερικές περιπτώσεις είναι οι εξής:

* Ο δρ. Ζόρκα (*Ο αόρατος κοσμοκράτορας*, 1939)
* Ο δρ. Φου Μαντσού (*Drums of Fu Manchu*, Republic, 1940)
* Ο δρ. Σέιταν (*Η χάλκινη μάσκα, αγγλ.* Mysterious Doctor Satan*, 1940)*
* Ο δρ. Βουλκάν (*King of the Rocket Men*, 1949)
* Ο Έιτομ Μαν (Atom Man) ή Λεξ Λούθορ (π.χ. *Atom Man vs. Superman*, 1950)

### Μεταπολεμικές απεικονίσεις

Οι τρελοί επιστήμονες έγιναν ευρύτερα γνωστοί στη λαϊκή κουλτούρα μετά τον Β΄ Παγκ. Πόλεμο. Οι σαδιστικοί πειραματισμοί σε ανθρώπους που έγιναν υπό το ναζιστικό καθεστώς, ιδίως εκείνοι του Γιόζεφ Μένγκελε, καθώς και η εφεύρεση και ρίψη της ατομικής βόμβας, γέννησαν εκείνη την εποχή πραγματικούς φόβους ότι η επιστήμη και η τεχνολογία είχαν «ξεφύγει». Η εντυπωσιακή επιστημονική και τεχνολογική πρόοδος κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου επέφεραν αυξημένες απειλές μιας καταστροφής χωρίς προηγούμενο του ανθρώπου. Οι τρελοί επιστήμονες εμφιλοχώρησαν έτσι σε πολλά λογοτεχνικά έργα και ταινίες επιστημονικής φαντασίας εκείνης της περιόδου.

### Στα κινούμενα σχέδια

Οι τρελοί επιστήμονες σε έργα κινούμενων σχεδίων περιλαμβάνουν τον καθηγητή Φρινκ στους *Simpsons*, τον καθηγητή Φάρνσγουορθ στο *Futurama*, τον Ρικ Σάντσεζ από το *Rick and Morty* και τον δρα. Χάιντς Ντουφένσμιρτς στο *Φινέας και Φερμπ*.

Απεικονίσεις τρελών επιστημόνων στα κινούμενα σχέδια της Warner *Merrie Melodies*/*Looney Tunes* είναι μεταξύ άλλων του «Hair-Raising Hare» (1946, βασισμένο στον ηθοποιό Πίτερ Λόρε), «Birth of a Notion» και του «Water, Water Every Hare» *(1952, βασισμένο στον Μπόρις Καρλόφ). Στους Τομ και Τζέρι των Hanna-Barbera, ένας πραγματικός τρελός επιστήμονας εμφανίζεται αρκετά αργότερα, στο «Switchin' Kitten» (1961).*

## Δείτε επίσης

* Φάουστ (θρύλος)
* Αφηρημένος καθηγητής

## Παραπομπές

## Βιβλιογραφία

* Allen, Glen Scott: *Master Mechanics and Wicked Wizards: Images of the American Scientist from Colonial Times to the Present*, University of Massachusetts Press, Amherst 2009
* Garboden, Nick: *Mad Scientist or Angry Lab Tech: How to Spot Insanity*, Doctored Papers, Portland 2007
* Haynes, Roslynn Doris: *From Faust to Strangelove: Representations of the Scientist in Western Literature*, Johns Hopkins University Press, Βαλτιμόρη 1994, ISBN 0-8018-4801-6
* Junge, Torsten και Doerthe Ohlhoff: *Wahnsinnig genial: Der Mad Scientist Reader*, Alibri, Aschaffenburg 2004
* Schlesinger, Judith: *The Insanity Hoax: Exposing the Myth of the Mad Genius*, Ardsley-on-Hudson, Shrinktunes Media, Νέα Υόρκη 2012
* Tudor, Andrew: *Monsters and Mad Scientists: A Cultural History of the Horror Movie*. Oxford: Blackwell, Οξφόρδη 1989
* Weart, Spencer R.: *Nuclear Fear: A History of Images*, Harvard University Press, 1988