# Αγγλική Μεταρρύθμιση

Η **Αγγλική Μεταρρύθμιση** ήταν μια σειρά γεγονότων στην Αγγλία του 16ου αιώνα με την οποία η Εκκλησία της Αγγλίας αποσπάστηκε από την εξουσία του Πάπα και της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας.

Αυτά τα γεγονότα συνδέονταν, εν μέρει, με την ευρύτερη διαδικασία της Ευρωπαϊκής Προτεσταντικής Μεταρρύθμισης, ενός θρησκευτικού και πολιτικού κινήματος το οποίο επηρέασε την άσκηση του Χριστιανισμού σε όλη την Ευρώπη κατά την διάρκεια αυτής της περιόδου. Πολλοί παράγοντες συνεισέφεραν σε αυτή την διαδικασία: η παρακμή του φεουδαλισμού και η άνοδος του εθνικισμού, η άνοδος του κοινού δικαίου, η εφεύρεση της εκτυπωτικής πρέσσας και η αυξημένη κυκλοφορία της Βίβλου, η μετάδοση της καινούργιας γνώσης και των ιδεών μεταξύ των διανοουμένων και της ανώτερης και μεσαίας τάξης. Όμως, οι διάφορες φάσεις της Αγγλικής Μεταρρύθμισης, η οποία επίσης κάλυψε την Ουαλία και την Ιρλανδία, καθοδηγούνταν ευρέως από αλλαγές στην κυβερνητική πολιτική, στις οποίες η κοινή γνώμη βαθμιαία συγκατένευσε.

Βασισμένη στην επιθυμία του Ερρίκου Η΄ να ακυρώσει τον γάμο του, η Αγγλική Μεταρρύθμιση ήταν αρχικά περισσότερο ένα πολιτικό ζήτημα παρά μια θεολογική διαμάχη. Η πραγματικότητα των πολιτικών διαφορών μεταξύ Ρώμης και Αγγλίας επέτρεψαν στις αναπτυσσόμενες θεολογικές διαμάχες να έρθουν στο προσκήνιο.
Αμέσως πριν την ρήξη με την Ρώμη, ο Πάπας και οι γενικές σύνοδοι της εκκλησίας αποφάσιζαν το δόγμα. Το εκκλησιαστικό δίκαιο διεπόταν από τον κώδικα του κανονικού δικαίου με τελική δικαιοδοσία της Ρώμης. Οι εκκλησιαστικοί φόροι πληρώνονταν απευθείας στη Ρώμη και ο Πάπας είχε τον τελικό λόγο για τον διορισμό των επισκόπων. Η απόσχιση από τη Ρώμη έκανε τον Άγγλο μονάρχη Ανώτατο Κυβερνήτη της Αγγλικής εκκλησίας με την "Βασιλική Υπεροχή", έκτοτε καθιστώντας την Εκκλησία της Αγγλίας επίσημη εκκλησία της χώρας. Οι δογματικές και νομικές αντιδικίες εναπόκεινταν πλέον στον μονάρχη, και από τον παπισμό αφαιρέθηκαν τα έσοδα και ο τελικός λόγος στον διορισμό των επισκόπων.

Η δομή και η θεολογία της εκκλησίας ήταν ζήτημα άγριας διαμάχης επί γενεές. Αυτές οι αντιδικίες τελικά έληξαν με ένα πραξικόπημα (την "Ένδοξη Επανάσταση") το 1688, από την οποία αναδύθηκε μια εγκατεστημένη εκκλησία και ένας αριθμός αντικομφορμιστικών εκκλησιών των οποίων τα μέλη αρχικά υπέστησαν διώξεις οι οποίες σταμάτησαν με την πάροδο του χρόνου, όπως συνέβη και με την σημαντική μειονότητα ανθρώπων που παρέμειναν Ρωμαιοκαθολικοί στην Αγγλία, η εκκλησιαστική οργάνωση των οποίων παρέμεινε παράνομη μέχρι τον 19ο αιώνα.

## Παρασκήνιο

### Ρόλος του Ερρίκου Η΄ και βασιλικοί γάμοι

Ο Βασιλιάς Ερρίκος Η΄ της Αγγλίας.
Η Αικατερίνη της Αραγονίας, πρώτη σύζυγος του Ερρίκου Η΄.
Ο Ερρίκος Η' ανήλθε στον Αγγλικό θρόνο το 1509 στην ηλικία των 17. Έκανε έναν δυναστικό γάμο με την Αικατερίνη της Αραγωνίας, χήρα του αδελφού του, Αρθούρου, τον Ιούνιο 1509, λίγο πριν την στέψη του κατά το Μέσο του Θέρους (Midsummer's Day). Αντίθετα με τον πατέρα του, ο οποίος ήταν κρυψίνους και συντηρητικός, ο νεαρός Ερρίκος εμφανίστηκε ως η επιτομή της ιπποτικότητας και της κοινωνικότητας· ως ενεργός Καθολικός, συμμετείχε μέχρι και σε πέντε λειτουργίες την ημέρα (εκτός της περιόδου του κυνηγιού)· έχοντας "δυνατό αλλά όχι απλοϊκό μυαλό", αφέθηκε να επηρεαστεί από τους συμβούλους του από τους οποίους δεν χωριζόταν ποτέ, την ημέρα ή την νύχτα· έτσι ήταν ευαίσθητος προς οποιονδήποτε ήταν κοντά του. Μεταξύ των νεαρών συγχρόνων του και του Λόρδου Καγκελάριου, Καρδινάλιου Τόμας Γούλσεϊ, υπήρχε ούτως μια κατάσταση εχθρότητας. Όσο ο Γούλσεϊ ήταν κοντά του, ο Καθολικισμός του Ερρίκου ήταν ασφαλής: το 1521 είχε υπερασπιστεί την Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία από τις κατηγορίες περί αίρεσης του Μαρτίνου Λούθηρουr σε ένα βιβλίο που έγραψε, πιθανώς με σημαντική βοήθεια από τον Τόμας Μορ, με τίτλο *The Defence of the Seven Sacraments*, γα το οποίο έλαβε τον τίτλο "Υπερασπιστής της Πίστης" (*Fidei Defensor*) από τον Πάπα Λέοντα Ι΄. Οι εχθροί του Γούλσεϊ στην αυλή περιελάμβαναν εκείνους που είχαν επηρεαστεί από τις Λουθηρανικές ιδέες, μεταξύ των οποίων ήταν η ελκυστική, χαρισματική Άννα Μπολέυν.

Η Άννα έφθασε στην αυλή το 1522, μετά από χρόνια στη Γαλλία όπου είχε εκπαιδευτεί από την Βασίλισσα Κλωντ της Γαλλίας, ως κυρία επί των τιμών της Βασίλισσα Αικατερίνη, μια γυναίκα "γοητευτική, με στιλ και πνεύμα, με θέληση και αγριότητα που την καθιστούσαν έτερον ήμισυ του Ερρίκου". Μέχρι το τέλος της δεκαετίας του 1520, ο Ερρίκος ήθελε να ακυρώσει τον γάμο του με την Αικατερίνη. Δεν είχε αποκτήσει αρσενικό διάδοχο που να επιβίωσε μέχρι την ενηλικίωση και ο Ερρίκος ήθελε έναν γιο για να διασφαλίσει την δυναστεία των Τυδώρ. Προτού ο πατέρας του Ερρίκου (Ερρίκος Ζ') ανέλθει στο θρόνο, η Αγγλία είχε ταλανιστεί από εμφύλιο πόλεμο λόγω αντιμαχόμενων διεκδικητών του Αγγλικού στέμματος και ο Ερρίκος ήθελε να αποφύγει μια παρόμοια αβεβαιότητα στη διαδοχή. Το μόνο επιβιώσαν τέκνο της Αικατερίνης ήταν η Πριγκίπισσα Μαρία.

Άννα Μπολέυν, δεύτερη σύζυγος του Ερρίκου Η'.
Ο Ερρίκος ισχυριζόταν ότι η μη ύπαρξη αρσενικού διαδόχου οφειλόταν στο γεγονός πως ο γάμος του ήταν "συμφορά στα άτια του Θεού". Η Αικατερίνη ήταν η σύζυγος του νεκρού αδελφού του και ο γάμος της με τον Ερρίκο ήταν συνεπώς ενάντια στις βιβλικές διδασκαλίες (Λευιτικό 20:21)· Μια ειδική dispensation from Pope Julius II had been needed to allow the wedding in the first place. Ο Ερρίκος ισχυριζόταν ότι αυτό ήταν λάθος και ότι ο γάμος του δεν ήταν ποτέ έγκυρος. Το 1527 ο Ερρίκος ζήτησε από τον Πάπα Κλήμεντα Ζ΄ να ακυρώσει τον γάμο, αλλά ο Πάπας αρνήθηκε. Σύμφωνα με σχετικό Κανονικό νόμο της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας, ο Πάπας δεν μπορεί να ακυρώσει έναν γάμο με βάση ένα Κανονικό κώλυμα που είχε θεσπιστεί προηγουμένως. Clement also feared the wrath of Catherine's nephew, Holy Roman Emperor Charles V, whose troops earlier that year had sacked Rome and briefly taken the Pope prisoner.

Ο συνδυασμός των "τύψεων συνείδησης" και η έλξη του βασιλιά προς την Άννα Μπολέυν έκανε την επιθυμία του να απαλλαγεί από τη Βασίλισσά του επιτακτική. Η δίωξη του καγκελαρίου του Καρδιναλίου Γούλσεϊ το 1529 για praemunire (να θεωρήσει την εξουσία του Παπισμού ανώτερη από αυτή του Στέμματος), και ο επακόλουθος θάνατός του τον Νοέμβριο του 1530 καθ'οδόν προς το Λονδίνο για να απαντήσει σε κατηγορίες εσχάτης προδοσίας, άφησε τον Ερρίκο εκτεθιμένο στις συμβουλές τόσο των υποστηρικτών της Βασίλισσας, όσο και εκείνων που επιθυμούσαν την εγκατάλειψη της υποταγής στη Ρώμη, για τους οποίους η ακύρωση του γάμου δεν ήταν παρά η αφορμή.

### Κοινοβουλευτική συζήτηση και νομοθεσία

Το 1529 ο βασιλιάς συγκάλεσε Κοινοβούλιο για να αντιμετωπίσει την ακύρωση, ούτως φέρνοντας κοντά εκείνους που ήθελαν μεταρρύθμιση αλλά διαφωνούσαν για τη μορφή που έπρεπε να πάρει· έγινε γνωστό ως το Κοινοβούλιο Μεταρρύθμισης. Υπήρχαν δικηγόροι που δυσανασχετούσαν με τα προνόμια που επέτρεπαν στον κλήρο να μαζεύει λαϊκούς στις αυλές τους· υπήρχαν εκείνοι οι οποίοι είχαν επηρεαστεί από τον Λουθηρανικό ευαγγελισμό και ήταν εχθρικοί προς την θεολογία της Ρώμης· ο Τόμας Κρόμγουελ ανήκε σε αμφότερες τις παραπάνω ομάδες. Ο Καγκελάριος του Ερρίκου, Τόμας Μορ, διάδοχος του Γούλσεϊ, επίσης ήθελε μεταρρύθμιση: ήθελε νέους νόμους εναντίον των αιρέσεων.

Ο Τόμας Κρόμγουελ, 1ος Κόμης του Έσσεξ (περ. 1485–1540), κορυφαίος υπουργός του Ερρίκου Η' την περίοδο 1532–40.
Ο Κρόμγουελ ήταν δικηγόρος και Μέλος του Κοινοβουλίου, ένας ευαγγελικός ο οποίος διέβλεψε τον τρόπο που το Κοινοβούλιο μπορούσε να χρησιμοποιηθεί για να προωθήσει την Βασιλική Υπεροχή, την οποία ήθελε ο Ερρίκος, και τις ευαγγελικές πεποιθήσεις και πρακτικές που ο ίδιος και οι φίλοι του ήθελαν. Ένας από τους στενότερους φίλους του ήταν ο Τόμας Κράνμερ, που σύντομα έγινε Αρχιεπίσκοπος.

Στο ζήτημα της ακύρωσης του γάμου, ουδεμία πρόοδος φαινόταν δυνατή: ο Πάπας φαινόταν φοβάται περισσότερο τον Αυτοκράτορα Κάρολο Ε' παρά τον Ερρίκο. Η Άννα και ο Κρόμγουελ και οι σύμμαχοί τους ήθελαν απλά να αγνοήσουν τον Πάπα· αλλά τον Οκτώβριο 1530 μια συνάντηση κληρικών και δικηγόρων γνωμοδότησε ότι το Κοινοβούλιο δεν μπορούσε να εξουσιοδοτήσει τον αρχιεπίσκοπο να ενεργήσει ενάντια στην απαγόρευση του Πάπα. Ούτως ο Ερρίκος κατέληξε στον εκφοβισμό των ιερέων.

### Ενέργειες του βασιλιά ενάντια στον Αγγλικό κλήρο

Έχοντας καταστρέψει τον Καρδινάλιο Γούλσεϊ, τον Καγκελάριό του, ο Ερρίκος Η' κατέληξε να εφαρμόσει σε όλο τον Αγγλικό κλήρο με το praemunire ώστε να διασφαλίσει την συμφωνία τους με την ακύρωση του γάμου. Το Praemunire, το οποίο απαγόρευε την υπακοή στην εξουσία ξένων ηγετών, υπήρχε από το 1392 (ως *Statute of Praemunire*) και είχε χρησιμοποιηθεί εναντίον ατόμων στην συνηθισμένη πορεία των δικαστικών διαδικασιών. Πλέον ο Ερρίκος, έχοντας πρώτα επιφορτίσει τους υποστηρικτές της Βασίλισσας Αικατερίνης, τον Επίσκοπο Τζον Φίσερ, τον Νίκολας Ουέστ και τον Χένρι Στάντις και τον αρχιδιάκονο του Έξετερ Άνταμ Τράβερς, αποφάσισε πια να επεκταθεί σε ολόκληρο τον κλήρο. Ο Ερρίκος διεκδίκησε £100.000 από την Σύγκληση του Καντέρμπουρι της Εκκλησίας της Αγγλίας για να λάβουν χάρη, ποσό που δόθηκε από την Σύγκληση στις 24 Ιανουαρίου 1531. Ο κλήρος ήθελε η διάρκεια αποπληρωμής να επεκταθεί σε πάνω από μια πενταετία. Ο Ερρίκος αρνήθηκε. Η Σύγκληση ανταποκρίθηκε με την απόσυρση των πληρωμών τους συνολικά και απαίτησε ο Ερρίκος να συμφωνήσει σε συγκεκριμένες εγγυήσεις προτού συγκαταθέσουν να του δώσουν τα χρήματα. Ο Ερρίκος αρνήθηκε αυτές τις προϋποθέσεις, συμφώνησε μόνο σε μια πενταετή περίοδο αποπληρωμής και μετά, στην πληρωμή που ήθελε ο Ερρίκος να αποδεχθεί η Σύγκληση, προσέθεσε πέντε άρθρα:

1. ότι ο κλήρος αναγνωρίζει τον Ερρίκο ως τον «μόνο προστάτη και Υπέρτατη Κεφαλή της Εκκλησίας και του κλήρου της Αγγλίας»
2. ότι ο Βασιλιάς είχε πνευματική δικαιοδοσία
3. ότι τα προνόμια της Εκκλησίας επιβεβαιώνονταν μόνο αν δεν αναιρούσαν το βασιλικό προνόμιο (*royal prerogative*) και τους νόμους του βασιλείου
4. ότι ο Βασιλιάς απονέμει χάρη στον κλήρο επειδή παραβίασε το νόμο του praemunire και
5. ότι οι λαϊκοί λάμβαναν επίσης χάρη.

### Περαιτέρω νομοθετικές ενέργειες

Στο Κοινοβούλιο, ο Επίσκοπος Τζον Φίσερ υπερασπίστηκε την Αικατερίνη και τον κλήρο· είχε εισαγάγει στο πρώτο άρθρο την φράση "τόσο όσο ο λόγος του Θεού επιτρέπει". Στη Σύγκληση, όμως, ο Αρχιεπίσκοπος Ουόρχαμ ζήτησε μια συζήτηση αλλά συνάντησε έκπληκτος σιωπή· τότε ο Ουόρχαμ είπε ότι "Αυτός ο οποίος σιωπά φαίνεται να συναινεί", στο οποίο ένας κληρικός απάντησε, "Τότε όλοι είμαστε σιωπηλοί." Η Σύγκληση συναίνεσε στα πέντε άρθρα του Βασιλιά και την πληρωμή στις 8 Μαρτίου 1531. Εκείνος το ίδιο έτος το Κοινοβούλιο πέρασε την Πράξη Συγχώρησης του Κλήρου 1531.

Ο Τόμας Κράνμερ (1489–1556), Αρχιεπίσκοπος του Καντέρμπουρι του Ερρίκου και συντάκτης και συνδημιουργός του δύο πρώτων Βιβλίων της Κοινής Προσευχής.
Η απόσπαση της εξουσίας από τη Ρώμη προχωρούσε αργά αργά. Το 1532, ο Κρόμγουελ έφερε στο Κοινοβούλιο την *Supplication Against the Ordinaries*, which listed nine grievances against the Church, including abuses of power and Convocation's independent legislative power. Finally, on 10 May, the King demanded of Convocation that the Church renounce all authority to make laws. Στις 15 Μαΐου, η Υποταγή του Κλήρου was subscribed, which recognised Royal Supremacy over the church so that it could no longer make canon law without royal licence—i.e., without the King's permission—thus emasculating it as a law-making body. (The Parliament subsequently passed this in 1534 and again in 1536.) Την επόμενη ημέρα ο Μορ παραιτήθηκε από Καγκελάριος, αφήνοντας τον Κρόμγουελ ως βασικό υπουργό του Ερρίκου. (Ο Κρόμγουελ ουδέποτε έγινε Καγκελάριος. Η δύναμη του αποκτήθηκε και χάθηκε μέσω των ανεπίσημων σχέσεων του με τον Ερρίκο.)

## Δείτε επίσης

* Θρησκεία στην Αγγλία
* Ιστορία της Αγγλίας
* Σκωτική Μεταρρύθμιση
* Reformation in Switzerland
* Διάλυση των Μοναστηριών
* Ο Ρωμαιοκαθολικισμός στην Αγγλία και την Ουαλία
* Cestui que
* Charter of Liberties
* Κονκορδάτο της Βορμς
* Statutes of Mortmain
* Συνωμοσία της Πυρίτιδας

## Παραπομπές

## Βιβλιογραφία

* Σούζαν Μπρίτζεν *New Worlds, Lost Worlds* (Allen Lane 2000)
* Πάτρικ Κόλλινσον and John Craig *The Reformation in English Towns 1500-1640* (Macmillan 1998)
* Α. Τζ. Ντίκενς, The English Reformation (London) (2nd Ed. 1989)
* Ίμον Ντάφι, *The Stripping of the Altars: Traditional Religion in England 1400-1580* (Yale, 1992).
* Eamon Duffy, *Voices from Morebath* (Yale 2001)
* Τζ. Ρ. Έλτον, *England Under the Tudors: Third Edition* (Routledge, 1991).
* G. R. Elton, *The Tudor Constitution: Second Edition* (Cambridge University Press, 1982).
* Christopher Haigh, *English Reformations: Religion, Politics, and Society under the Tudors* (Oxford, 1993). online edition Αρχειοθετήθηκε 2010-04-20 στο Wayback Machine.
* Felicity Heal; *Reformation in Britain and Ireland* (Oxford UP, 2005) online edition Αρχειοθετήθηκε 2010-04-20 στο Wayback Machine.
* Στάνφορντ Λέμπεργκ, *The Reformation Parliament, 1529 - 1536* (Cambridge University Press, 1970).
* Diarmaid MacCulloch *Reformation* (Allen Lane 2003)
* Diarmaid MacCulloch *Thomas Cranmer* (Yale 1996)
* Judith Maltby, *Prayer book and People in Elizabethan and Early Stuart England* (Cambridge 1998)
* Richard Wilkinson; "Thomas Cranmer: The Yes-Man Who Said No: Richard Wilkinson Elucidates the Paradoxical Career of One of the Key Figures of English Protestantism," *History Review,* 2010 online edition

### Ιστοριογραφία

* Haigh, Christopher. "The Recent Historiography of the English Reformation," *Historical Journal* Vol. 25, No. 4 (Dec., 1982), pp. 995–1007 in JSTOR
* Marshall, Peter. "(Re)defining the English Reformation," *Journal of British Studies,* July 2009, Vol. 48#3 pp 564–586

## Εξωτερικοί σύνδεσμοι

* *The History of the Reformation of the Church of England* by Gilbert Burnet (Oxford University Press, 1829): Volume I,Volume I, Part II, Volume II, Volume II, Part II, Volume III Volume III, Part II
* *Ecclesiastical Memorials, Relating Chiefly to Religion, and the Reformation of It, and the Emergencies of the Church of England, Under King Henry VIII, King Edward VI, and Queen Mary I* by John Strype (Clarendon Press, 1822): Vol. I, Pt. I, Vol. I, Pt. II, Vol. II, Pt. I, Vol. II, Pt. II, Vol. III, Pt. I, Vol. III, Pt. II
* *Annals of the Reformation and Establishment of Religion, and Other Various Occurrences in the Church of England, During Queen Elizabeth's Happy Reign* by John Strype (1824 ed.): Vol. I, Pt. I, Vol. I, Pt. II, Vol. II, Pt. I, Vol. II., Pt. II, Vol. III, Pt. I, Vol. III, Pt. II, Vol. IV