# Θεωρία του προτύπου

Η **θεωρία του προτύπου** είναι μια θεωρία κατηγοριοποίησης στην γνωσιακή επιστήμη, ιδιαίτερα στην ψυχολογία και τη γνωσιακή γλωσσολογία, στην οποία υπάρχει ένας διαβαθμισμένος βαθμός ένταξης σε μια εννοιολογική κατηγορία και ορισμένα μέλη είναι πιο κεντρικά από άλλα. Εμφανίστηκε το 1971 με το έργο της ψυχολόγου Έλινορ Ρος και έχει περιγραφεί ως «κοπερνίκεια επανάσταση» στη θεωρία της κατηγοριοποίησης για την απόκλισή της από τις παραδοσιακές αριστοτελικές κατηγορίες. Έχει επικριθεί από εκείνους που εξακολουθούν να υποστηρίζουν την παραδοσιακή θεωρία των κατηγοριών, όπως ο γλωσσολόγος Εουτζέν Κοσέριου και άλλοι υποστηρικτές της δομικής σημασιολογίας.

Σε αυτήν τη θεωρία του προτύπου, οποιαδήποτε δεδομένη σημασία σε οποιαδήποτε δεδομένη γλώσσα έχει ένα παράδειγμα από τον πραγματικό κόσμο που την αντιπροσωπεύει καλύτερα. Λειτουργεί, δηλαδή, ως γνωσιακό σημείο αναφοράς για ολόκληρη την κατηγορία. Για παράδειγμα: όταν ζητείται ένα παράδειγμα της έννοιας *έπιπλο*, ο *καναπές* αναφέρεται συχνότερα από, ας πούμε, την *ντουλάπα*. Η θεωρία του προτύπου έχει επίσης εφαρμοστεί στη γλωσσολογία, ως μέρος της αντιστοίχισης από τη φωνολογική δομή στη σημασιολογία.

Κατά τη διατύπωση της θεωρίας του προτύπου, η Ρος βασίστηκε εν μέρει σε προηγούμενες γνώσεις, και συγκεκριμένα στη διατύπωση ενός μοντέλου κατηγοριοποίησης βασισμένου στην οικογενειακή ομοιότητα από τον Λούντβιχ Βίτγκενσταϊν (1953) και από το βιβλίο του Ρότζερ Μπράουν *How shall a thing be called?* (1958).

## Επισκόπηση και ορολογία

Ο όρος *πρότυπο*, όπως ορίζεται στη μελέτη της ψυχολόγου Έλινορ Ρος με τίτλο «Φυσικές Κατηγορίες» (Αγγλικά: Natural Categories), αρχικά ορίστηκε ως ένα ερέθισμα, το οποίο κατέχει εξέχουσα θέση στη διαμόρφωση μιας κατηγορίας, λόγω του γεγονότος ότι είναι το πρώτο ερέθισμα που συνδέεται με αυτήν την κατηγορία. Η Ρος αργότερα το όρισε ως το κεντρικότερο μέλος μιας κατηγορίας.

Η Ρος και άλλοι ανέπτυξαν τη θεωρία του προτύπου ως απάντηση και ως ριζική απόκλιση από την κλασική θεωρία των σημασιών, η οποία ορίζει τις σημασίες με βάση τις απαραίτητες και επαρκείς συνθήκες. Οι απαραίτητες συνθήκες αναφέρονται στο σύνολο των χαρακτηριστικών που πρέπει να παρουσιάζει κάθε περίπτωση μιας σημασίας, και οι επαρκείς συνθήκες είναι εκείνες που καμία άλλη οντότητα δεν διαθέτει. Αντί να ορίζει τις σημασίες με βάση τα χαρακτηριστικά, η θεωρία του προτύπου ορίζει κατηγορίες με βάση είτε ένα συγκεκριμένο τεχνούργημα αυτής της κατηγορίας είτε ένα σύνολο οντοτήτων εντός της κατηγορίας που αντιπροσωπεύουν ένα πρωτότυπο μέλος. Το πρότυπο μιας κατηγορίας μπορεί να γίνει κατανοητό με απλούς όρους από το αντικείμενο ή το μέλος μιας κατηγορίας που συνδέεται συχνότερα με αυτήν την κατηγορία. Το πρότυπο είναι το κέντρο της κατηγορίας, με όλα τα άλλα μέλη να απομακρύνονται προοδευτικά από το πρότυπο, γεγονός που οδηγεί στη διαβάθμιση των κατηγοριών. Κάθε μέλος της κατηγορίας δεν είναι εξίσου κεντρικό στην ανθρώπινη νόηση. Όπως στο παράδειγμα των *επίπλων* παραπάνω, *ο καναπές* είναι πιο κεντρικός από την *ντουλάπα*. Σε αντίθεση με την κλασική άποψη, πρότυπα και διαβαθμίσεις οδηγούν σε μια κατανόηση της ένταξης σε μια κατηγορία όχι ως μια απόλυτη προσέγγιση, αλλά περισσότερο ως ένα πλέγμα αλληλοσυνδεόμενων κατηγοριών που επικαλύπτονται.

Η περαιτέρω ανάπτυξη της θεωρίας του προτύπου από τον ψυχολόγο Τζέιμς Χάμπτον και άλλους αντικατέστησε την έννοια του προτύπου ως το πιο τυπικό υπόδειγμα, με την πρόταση ότι ένα πρότυπο είναι μια δέσμη συσχετισμένων χαρακτηριστικών. Αυτά τα χαρακτηριστικά μπορεί να ισχύουν ή να μην ισχύουν για όλα τα μέλη της κατηγορίας (αναγκαία ή καθοριστικά χαρακτηριστικά), αλλά όλα συσχετίζοντας με το να είναι τυπικό μέλος της κατηγορίας. Με αυτόν τον τρόπο, μπορούν να εξηγηθούν δύο πτυχές της δομής των εννοιών. Ορισμένα παραδείγματα είναι πιο τυπικά μιας κατηγορίας από άλλα, επειδή ταιριάζουν καλύτερα στο πρότυπο της σημασίας, έχοντας περισσότερα χαρακτηριστικά. Είναι σημαντικό ότι το μοντέλο προτύπου του Χάμπτον εξηγεί την ασάφεια που μπορεί να εμφανιστεί στα όρια των εννοιολογικών κατηγοριών. Ενώ κάποιοι μπορεί να θεωρούν τις εικόνες, τα τηλέφωνα ή τις κουζίνες άτυπα έπιπλα, άλλοι λένε ότι δεν είναι καν έπιπλα. Η ένταξη σε μια κατηγορία μπορεί να είναι θέμα βαθμού και τα ίδια χαρακτηριστικά που δημιουργούν τη δομή τυπικότητας είναι επίσης υπεύθυνα για τους διαβαθμισμένους βαθμούς ένταξης στην κατηγορία.

Στη γνωσιακή γλωσσολογία έχει υποστηριχθεί ότι οι γλωσσικές κατηγορίες έχουν επίσης μια πρωτότυπη δομή, όπως οι κατηγορίες των κοινών λέξεων σε μια γλώσσα.

## Κατηγορίες

### Κατηγορίες βασικού επιπέδου

Η άλλη έννοια που σχετίζεται με τα πρότυπα είναι αυτή ενός *βασικού επιπέδου* στη γνωστική κατηγοριοποίηση. Οι βασικές κατηγορίες είναι σχετικά ομοιογενείς όσον αφορά τις αισθητηριοκινητικές δυνατότητες — μια καρέκλα συνδέεται με το λύγισμα των γονάτων, ένα φρούτο με το να το σηκώνει κανείς και να το βάζει στο στόμα του κ.λπ. Στο δευτερεύον επίπεδο (π.χ. [καρέκλες οδοντιάτρου], [καρέκλες κουζίνας] κ.λπ.) λίγα σημαντικά χαρακτηριστικά μπορούν να προστεθούν σε αυτό του βασικού επιπέδου, ενώ στο ανώτερο επίπεδο, αυτές οι εννοιολογικές ομοιότητες είναι δύσκολο να εντοπιστούν. Η εικόνα μιας καρέκλας είναι εύκολο να σχεδιαστεί (ή να απεικονιστεί), αλλά το να σχεδιαστεί ένα έπιπλο θα ήταν πιο δύσκολο.

Οι ψυχολόγοι Έλινορ Ρος και Κάρολιν Μέρβις και οι συνεργάτες τους όρισαν το βασικό επίπεδο ως το επίπεδο που έχει τον υψηλότερο βαθμό εγκυρότητας υποδείξεων και εγκυρότητας κατηγορίας. Έτσι, μια κατηγορία όπως το [ζώο] μπορεί να έχει ένα πρότυπο μέλος, αλλά όχι γνωστική οπτική αναπαράσταση. Από την άλλη πλευρά, οι βασικές κατηγορίες στο [ζώο], δηλαδή [σκύλος], [πουλί], [ψάρι], είναι γεμάτες πληροφοριακό περιεχόμενο και μπορούν εύκολα να κατηγοριοποιηθούν με βάση τα χαρακτηριστικά Γκεστάλτ και τα σημασιολογικά χαρακτηριστικά. Οι κατηγορίες βασικού επιπέδου συνήθως έχουν τα ίδια μέρη και αναγνωρίσιμες εικόνες.

Τα σημασιολογικά μοντέλα που βασίζονται σε ζεύγη χαρακτηριστικών-τιμών δεν καταφέρνουν να αναγνωρίσουν προνομιούχα επίπεδα στην ιεραρχία. Λειτουργικά, θεωρείται ότι οι βασικές κατηγορίες επιπέδων αποτελούν μια αποσύνθεση του κόσμου σε κατηγορίες με τη μέγιστη δυνατή πληροφορία. Έτσι,

* μεγιστοποιούν τον αριθμό των χαρακτηριστικών που μοιράζονται τα μέλη της κατηγορίας και
* ελαχιστοποιούν τον αριθμό των χαρακτηριστικών που κοινοποιούνται σε άλλες κατηγορίες.

Ωστόσο, η έννοια της βασικότητας ως επίπεδο ίσως είναι προβληματική. Γλωσσολογικά, τα είδη πτηνών (χελιδόνι, κοκκινολαίμης, γλάρος) είναι βασικού επιπέδου - έχουν μονομορφικά ουσιαστικά, τα οποία εμπίπτουν στο υπερώνυμο ΠΟΥΛΙ, και έχουν υποδεέστερα ουσιαστικά που εκφράζονται με ονοματικές φράσεις (αρσενικός κοκκινολαίμης). Ωστόσο, από ψυχολογικής άποψης, το πουλί συμπεριφέρεται ως όρος βασικού επιπέδου. Ταυτόχρονα, άτυπα πτηνά όπως η στρουθοκάμηλος και ο πιγκουίνος είναι τα ίδια όροι βασικού επιπέδου, έχοντας πολύ διακριτά περιγράμματα και δεν μοιράζονται εμφανή μέρη με άλλα πτηνά.

Περισσότερα προβλήματα προκύπτουν όταν η έννοια του πρωτοτύπου εφαρμόζεται σε γραμματικές κατηγορίες εκτός των ουσιαστικών. Τα ρήματα, για παράδειγμα, φαίνεται να μην έχουν σαφές πρότυπο: το [τρέχω] είναι δύσκολο να χωριστεί σε, λιγότερο ή περισσότερο, κεντρικά μέλη.

Στην εργασία της του 1975, η Ρος ζήτησε από 200 Αμερικανούς φοιτητές να αξιολογήσουν, σε μια κλίμακα από 1 έως 7, αν θεωρούσαν ορισμένα αντικείμενα καλά παραδείγματα της κατηγορίας *έπιπλα*. Αυτά τα αντικείμενα κυμαίνονταν από την καρέκλα και τον καναπέ, τα οποία κατατάχθηκαν στην 1η θέση, έως το διθέσιο καναπεδάκι (10), τη λάμπα (31), μέχρι και το τηλέφωνο, που κατατάχθηκε στην 60ή θέση.

Ενώ κάποιος μπορεί να κάνει άλλες επιλογές σε αυτήν τη λίστα ανάλογα με τις πολιτισμικές του ιδιαιτερότητες, το θέμα είναι ότι μια τέτοια διαβαθμισμένη κατηγοριοποίηση είναι πιθανό να υπάρχει σε όλους τους πολιτισμούς. Περαιτέρω ενδείξεις ότι ορισμένα μέλη μιας κατηγορίας είναι πιο προνομιούχα από άλλα προήλθαν από πειράματα που αφορούσαν:

1. *Χρόνους απόκρισης*: στους οποίους τα ερωτήματα που αφορούσαν πρότυπα μέλη (π.χ. *είναι ένας κοκκινολαίμης πουλί*) προκάλεσαν ταχύτερους χρόνους απόκρισης από ό,τι για τα μη πρότυπα μέλη.
2. *Προετοιμασία*: Όταν προετοιμάστηκαν με την κατηγορία υψηλότερου επιπέδου (υπερώνυμα), οι συμμετέχοντες αναγνώριζαν πιο γρήγορα εάν δύο λέξεις είναι ίδιες. Έτσι, μετά την εμφάνιση των *επίπλων*, η ισοδυναμία *καρέκλα-καρέκλα* ανιχνεύεται πιο γρήγορα από ό,τι η ισοδυναμία *κουζίνα-σόμπα*.
3. *Παραδείγματα*: Όταν ζητήθηκε από τους συμμετέχοντες να αναφέρουν παραδείγματα, τα πιο πρότυπα στοιχεία εμφανίζονταν συχνότερα.
Μετά το έργο της Ρος, τα πρότυπα φαινόμενα έχουν διερευνηθεί ευρέως σε τομείς όπως η αντίληψη των χρωμάτων, αλλά και για πιο αφηρημένων εννοιών: οι συμμετέχοντες μπορούν να ερωτηθούν π.χ. "σε ποιο βαθμό αυτή η αφήγηση αποτελεί παράδειγμα ψεύδους;". Παρόμοια εργασία έχει γίνει σε πράξεις (ρήματα όπως κοιτάζω, σκοτώνω, μιλάω, περπατάω) ή σε επίθετα όπως "ψηλός".

Μια άλλη πτυχή στην οποία η θεωρία του προτύπου αποκλίνει από την παραδοσιακή αριστοτελική κατηγοριοποίηση είναι ότι δεν φαίνεται να υπάρχουν κατηγορίες φυσικών ειδών (πουλί, σκύλος) έναντι αντικειμένων (παιχνίδια, οχήματα).

Μια συνηθισμένη σύγκριση είναι η χρήση προτύπου ή η χρήση παραδειγμάτων στην ταξινόμηση κατηγοριών. Οι Μέντιν, Άλτομ και Μέρφι διαπίστωσαν ότι χρησιμοποιώντας ένα κράμα πληροφοριών προτύπου και παραδείγματος, οι συμμετέχοντες ήταν σε θέση να κρίνουν τις κατηγορίες με μεγαλύτερη ακρίβεια. Οι συμμετέχοντες στους οποίους παρουσιάστηκαν τιμές προτύπου που ταξινομήθηκαν με βάση την ομοιότητα με τα αποθηκευμένα πρότυπα και τα αποθηκευμένα παραδείγματα, ενώ οι συμμετέχοντες που είχαν μόνο εμπειρία με παραδείγματα βασίστηκαν μόνο στην ομοιότητα με τα αποθηκευμένα παραδείγματα.

## Απόσταση μεταξύ σημασιών

Η έννοια του προτύπου σχετίζεται με την (μεταγενέστερη) δυσφορία του Λούντβιχ Βίτγκενσταϊν με την παραδοσιακή έννοια της κατηγορίας. Αυτή η επιδραστική θεωρία έχει οδηγήσει σε μια άποψη ότι τα σημασιολογικά στοιχεία είναι περισσότερο *πιθανοί* παρά απαραίτητοι παράγοντες που συμβάλλουν στο νόημα των κειμένων. Η συζήτησή του για το *παιχνίδι* των κατηγοριών είναι ιδιαίτερα εύστοχη.

Η θεωρία της οικογενειακής ομοιότητας του Βιτγκενστάιν περιγράφει το φαινόμενο όπου οι άνθρωποι ομαδοποιούν σημασίες με βάση μια σειρά επικαλυπτόμενων χαρακτηριστικών, αντί για ένα χαρακτηριστικό που υπάρχει σε όλα τα μέλη της κατηγορίας. Για παράδειγμα, το μπάσκετ και το μπέιζμπολ μοιράζονται τη χρήση μπάλας, ενώ το μπέιζμπολ και το σκάκι μοιράζονται το χαρακτηριστικό της ύπαρξης ενός νικητή κ.λπ., αντί για ένα καθοριστικό χαρακτηριστικό των «παιχνιδιών». Επομένως, υπάρχει μια απόσταση μεταξύ των εστιακών ή πρωτότυπων μελών της κατηγορίας και εκείνων που συνεχίζουν προς τα έξω από αυτά, συνδεδεμένων με κοινά χαρακτηριστικά.

## Συνδυασμός κατηγοριών

Μέσα στη γλώσσα βρίσκουμε περιπτώσεις συνδυασμένων κατηγοριών, όπως *ψηλός άνθρωπος* ή *μικρός ελέφαντας*. Ο συνδυασμός κατηγοριών αποτέλεσε πρόβλημα για την εκτατική σημασιολογία, όπου η σημασιολογία μιας λέξης όπως *κόκκινο* πρέπει να οριστεί ως το σύνολο των αντικειμένων που έχουν αυτήν την ιδιότητα. Αυτό δεν ισχύει τόσο καλά για επίθετα όπως *μικρό*. Ένα *μικρό ποντίκι* είναι πολύ διαφορετικό από έναν *μικρό ελέφαντα*.

Αυτοί οι συνδυασμοί θέτουν ένα μικρότερο πρόβλημα όσον αφορά τη θεωρία του προτύπου. Σε περιπτώσεις που αφορούν επίθετα (π.χ. *ψηλός*), αντιμετωπίζει κανείς το ερώτημα εάν το πρωτότυπο του [ψηλός] είναι ένας άνδρας ύψους 1,80μ. ή ένας ουρανοξύστης ύψους 120. Η λύση προκύπτει τοποθετώντας την έννοια του πρωτοτύπου σε ένα πλαίσιο με βάση το αντικείμενο που τροποποιείται. Αυτό επεκτείνεται ακόμη πιο ριζικά σε σύνθετα χρώματα όπως *κόκκινο κρασί* ή *κόκκινα μαλλιά*, τα οποία δεν είναι σχεδόν *κόκκινα* με την πρωτότυπη έννοια, αλλά το κόκκινο υποδηλώνει απλώς μια μετατόπιση από το πρότυπο χρώμα του κρασιού ή των μαλλιών αντίστοιχα. Η προσθήκη του *κόκκινου* μετατοπίζει το πρότυπο από αυτό των *μαλλιών* σε αυτό των *κόκκινων μαλλιών.* Το πρότυπο αλλάζει με πρόσθετες συγκεκριμένες πληροφορίες και συνδυάζει χαρακτηριστικά από το πρότυπο του *κόκκινου* και του *κρασιού*.

## Κριτική

Η θεωρία του προτύπου έχει επικριθεί από εκείνους που εξακολουθούν να υποστηρίζουν την κλασική θεωρία των κατηγοριών, όπως ο γλωσσολόγος Εουτζέν Κοσέριου και άλλοι υποστηρικτές του παραδείγματος της δομικής σημασιολογίας.

## Παραπομπές