# Κοινωνική ευθύνη

Η κοινωνική ευθύνη από τις επιχειρήσεις, όπως η παροχή κάδων ανακύκλωσης, μπορεί με τη σειρά της να προσφέρει ευκαιρίες στους ανθρώπους να είναι κοινωνικά υπεύθυνοι μέσω της ανακύκλωσης.
Η **κοινωνική ευθύνη** είναι μια ηθική έννοια στην οποία ένα άτομο εργάζεται και συνεργάζεται με άλλα άτομα και οργανισμούς προς όφελος της κοινότητας.

Ένας οργανισμός μπορεί να επιδείξει κοινωνική ευθύνη με διάφορους τρόπους, για παράδειγμα, κάνοντας δωρεές, ενθαρρύνοντας τον εθελοντισμό, χρησιμοποιώντας ηθικές διαδικασίες πρόσληψης και κάνοντας αλλαγές που ωφελούν το περιβάλλον.

Η κοινωνική ευθύνη είναι μια ατομική ευθύνη που περιλαμβάνει μια ισορροπία μεταξύ της οικονομίας και του οικοσυστήματος στο οποίο ζει κανείς, και πιθανούς συμβιβασμούς μεταξύ της οικονομικής ανάπτυξης και της ευημερίας της κοινωνίας και του περιβάλλοντος. Η κοινωνική ευθύνη δεν αφορά μόνο τους επιχειρηματικούς οργανισμούς αλλά και όλους όσους οι πράξεις τους επηρεάζουν το περιβάλλον.

## Ιστορικό

Οι συγγραφείς της κλασικής δυτικής φιλοσοφικής παράδοσης αναγνώρισαν τη σημασία της κοινωνικής ευθύνης για την ανθρώπινη ευημερία.

### Αριστοτέλης

Ο Αριστοτέλης προσδιόρισε ότι «ο άνθρωπος είναι εκ φύσεως πολιτικό ζώο».

Έβλεπε την ηθική και την πολιτική ως αμοιβαία ενισχυόμενες: ένας πολίτης αναπτύσσει τις αρετές σε μεγάλο βαθμό έτσι ώστε να μπορούν να συμβάλουν στο να καταστεί η πόλη μια εξαιρετική και σταθερή. Και ο σκοπός αυτού ήταν η πόλις να αποτελέσει γόνιμο έδαφος στο οποίο θα μπορούσε να αναπτυχθεί μια ακμάζουσα, ενάρετη κοινωνία πολιτών (και να υπάρχει ένα κατάλληλο πολιτικό πλαίσιο στο οποίο κάποιος θα μπορούσε να ασκήσει με επιτυχία αρετές όπως η δικαιοσύνη, οι οποίες απαιτούν πολιτικό πλαίσιο).

Πίστευε ότι η πόλις προορίζεται να είναι «μια κοινότητα ίσων για χάρη μιας ζωής που είναι δυνητικά η καλύτερη». Μερικές από τις αρετές στο σχέδιό του για την ηθική της αρετής, όπως η μεγαλοπρέπεια και η δικαιοσύνη, ήταν άρρηκτα συνδεδεμένες με το αίσθημα κοινωνικής ευθύνης.

### Αρχαία Ρώμη

Ο Κικέρωνας πίστευε ότι «Σε κανένα άλλο βασίλειο η ανθρώπινη αριστεία δεν πλησιάζει τόσο στενά τα μονοπάτια των θεών όσο στην ίδρυση νέων και στη διατήρηση ήδη ιδρυμένων κοινοτήτων».

Στους Στοχασμούς του Μάρκου Αυρηλίου, έγραψε ότι «Ό,τι δεν είναι καλό για την κυψέλη δεν είναι καλό για τη μέλισσα».

### Σύγχρονες εποχές

Το 1953, το βιβλίο «Κοινωνική ευθύνη του επιχειρηματία» (*Social responsibility of the businessman*), που εκδόθηκε από τον Αμερικανό οικονομολόγο Χάουαρντ Μπόουεν, ήταν ένα από τα πρώτα που ασχολήθηκαν με το ζήτημα της κοινωνικής ευθύνης σε σχέση με την επιχειρηματική δραστηριότητα.

## Άλλοι πολιτισμοί

Οι Ιάπωνες έχουν την έννοια του giri (義理) η οποία περιλαμβάνει και υπερβαίνει τη δυτική αντίληψη της κοινωνικής ευθύνης. Στην ιαπωνική κουλτούρα, το giri είναι μια μόνιμη κατάσταση χρέους που τιμάται μέσω μιας συνεχούς δέσμευσης για πίστη και σωστή δράση, με έμφαση στη διαρκή ευγνωμοσύνη.

## Ατομική κοινωνική ευθύνη

Κάποιος μπορεί να είναι κοινωνικά υπεύθυνος παθητικά, αποφεύγοντας την εμπλοκή σε κοινωνικά επιβλαβείς πράξεις, ή ενεργά, εκτελώντας δραστηριότητες που προωθούν κοινωνικούς στόχους. Η κοινωνική ευθύνη έχει μια διαγενεακή διάσταση, καθώς οι πράξεις μιας γενιάς έχουν συνέπειες για τις επόμενες γενιές της, και επίσης μπορεί να είναι λίγο-πολύ σεβαστές για τους προγόνους της.

Η κοινωνική ευθύνη μπορεί να απαιτεί ένα βαθμό τόλμης ή θάρρους. Ο Αλεξάντρ Σολζενίτσιν, για παράδειγμα, πίστευε ότι «έχουμε συνηθίσει να θεωρούμε ως ανδρεία μόνο την ανδρεία στον πόλεμο (ή το είδος που χρειάζεται για πτήσεις στο διάστημα), το είδος που κουδουνίζει με μετάλλια. Έχουμε ξεχάσει μια άλλη έννοια της ανδρείας - την πολιτική ανδρεία. Και αυτό είναι όλο που χρειάζεται η κοινωνία μας, ακριβώς αυτό, ακριβώς αυτό, ακριβώς αυτό!».

Ένας άλλος τρόπος για να είναι κανείς κοινωνικά υπεύθυνος είναι να προσέχει να μην διαδίδει πληροφορίες που δεν έχει ελέγξει επιμελώς για την αλήθεια τους. Στο σύγχρονο περιβάλλον πληροφοριών, «τα διακυβεύματα της ευπιστίας είναι απλώς πολύ υψηλά», λέει ο Φρανσίσκο Μεχία Ουρίμπε. Οι κοινωνικά υπεύθυνοι άνθρωποι έχουν «την ηθική υποχρέωση να πιστεύουν μόνο ό,τι έχουμε ερευνήσει επιμελώς». Και ένα κοινωνικά υπεύθυνο άτομο «υπό την ιδιότητά του ως φορέας της πίστης... έχει την ηθική ευθύνη να μην μολύνει το πηγάδι της συλλογικής γνώσης και αντίθετα να προσπαθεί να διατηρήσει την ακεραιότητά της».

### Επιστήμονες και μηχανικοί

Η κοινωνική ευθύνη των επιστημόνων και των μηχανικών μπορεί να επηρεάσει τον τρόπο προγραμματισμού των ρομπότ.

Είναι οι επιστήμονες και οι μηχανικοί ηθικά υπεύθυνοι για τις αρνητικές συνέπειες που προκύπτουν από τις εφαρμογές των γνώσεων και των εφευρέσεών τους; Εάν οι επιστήμονες και οι μηχανικοί είναι υπερήφανοι για τα θετικά επιτεύγματα της επιστήμης και της τεχνολογίας, δεν θα έπρεπε επίσης να αναλάβουν την ευθύνη για τις αρνητικές συνέπειες που σχετίζονται με τη χρήση ή την κατάχρηση της επιστημονικής γνώσης και των τεχνολογικών καινοτομιών; Οι επιστήμονες και οι μηχανικοί έχουν συλλογική ευθύνη να εξετάσουν τις αξίες που ενσωματώνονται στα ερευνητικά προβλήματα που επιλέγουν και την ηθική του τρόπου με τον οποίο μοιράζονται τα ευρήματά τους με το κοινό.

Επιτροπές επιστημόνων και μηχανικών συχνά συμμετέχουν στον σχεδιασμό κυβερνητικών και εταιρικών ερευνητικών προγραμμάτων, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που αφιερώνονται στην ανάπτυξη στρατιωτικών τεχνολογιών και όπλων. Πολλές επαγγελματικές ενώσεις και εθνικοί οργανισμοί, όπως η Εθνική Ακαδημία Επιστημών και η Εθνική Ακαδημία Μηχανικής στις Ηνωμένες Πολιτείες, έχουν ηθικές κατευθυντήριες γραμμές (βλ. Μηχανική ηθική και Ερευνητική ηθική για τη διεξαγωγή επιστημονικής έρευνας και μηχανικής). Οι επιστήμονες και οι μηχανικοί, ατομικά και συλλογικά, έχουν μια ιδιαίτερη και μεγαλύτερη ευθύνη από τον μέσο πολίτη όσον αφορά την παραγωγή και τη χρήση της επιστημονικής γνώσης.

Κάποιοι υποστηρίζουν ότι λόγω της πολυπλοκότητας της κοινωνικής ευθύνης στην έρευνα, οι επιστήμονες και οι μηχανικοί δεν πρέπει να κατηγορούνται για όλα τα κακά που δημιουργούνται από τη νέα επιστημονική γνώση και τις τεχνολογικές καινοτομίες. Πρώτον, υπάρχει κατακερματισμός και διάχυση της ευθύνης: Λόγω του πνευματικού και φυσικού καταμερισμού της εργασίας, του επακόλουθου κατακερματισμού της γνώσης, του υψηλού βαθμού εξειδίκευσης και της πολύπλοκης και ιεραρχικής διαδικασίας λήψης αποφάσεων εντός των εταιρειών και των κυβερνητικών ερευνητικών εργαστηρίων, είναι εξαιρετικά δύσκολο για τους μεμονωμένους επιστήμονες και μηχανικούς να ελέγχουν τις εφαρμογές των καινοτομιών τους. Αυτός ο κατακερματισμός της εργασίας και της λήψης αποφάσεων οδηγεί σε κατακερματισμένη ηθική λογοδοσία, συχνά σε σημείο που «όλοι οι εμπλεκόμενοι ήταν υπεύθυνοι αλλά κανείς δεν μπορούσε να θεωρηθεί υπεύθυνος».

Ένα άλλο πρόβλημα είναι η άγνοια. Οι επιστήμονες και οι μηχανικοί δεν μπορούν να προβλέψουν πώς η νεοδημιουργημένη γνώση και οι τεχνολογικές καινοτομίες τους μπορεί να καταχραστούν ή να χρησιμοποιηθούν λανθασμένα. Η δικαιολογία της άγνοιας είναι ισχυρότερη για τους επιστήμονες που ασχολούνται με πολύ βασική και θεμελιώδη έρευνα όπου οι πιθανές εφαρμογές δεν μπορούν καν να φανταστούν, παρά για τους επιστήμονες και τους μηχανικούς που ασχολούνται με την εφαρμοσμένη επιστημονική έρευνα και την τεχνολογική καινοτομία, καθώς σε τέτοιες εργασίες οι στόχοι είναι γνωστοί. Για παράδειγμα, οι περισσότερες εταιρείες διεξάγουν έρευνα σε συγκεκριμένα προϊόντα ή υπηρεσίες που υπόσχονται να αποφέρουν κέρδος στους μετόχους. Ομοίως, το μεγαλύτερο μέρος της έρευνας που χρηματοδοτείται από τις κυβερνήσεις είναι προσανατολισμένο στην αποστολή, όπως η προστασία του περιβάλλοντος, η ανάπτυξη νέων φαρμάκων ή ο σχεδιασμός πιο θανατηφόρων όπλων. Σε περιπτώσεις όπου η εφαρμογή της επιστημονικής γνώσης και της τεχνολογικής καινοτομίας είναι γνωστή εκ των προτέρων, ένας επιστήμονας ή μηχανικός δεν μπορεί να αποφύγει την ευθύνη για έρευνα και τεχνολογική καινοτομία που είναι ηθικά αμφίβολη. Όπως γράφει ο John Forge στο βιβλίο του "Ηθική Ευθύνη και ο Άγνοιας Επιστήμονας": "Η άγνοια δεν αποτελεί δικαιολογία ακριβώς επειδή οι επιστήμονες μπορούν να κατηγορηθούν ότι έχουν άγνοια."

Μια άλλη άποψη είναι ότι η ευθύνη βαρύνει όσους παρέχουν τη χρηματοδότηση για την έρευνα και τις τεχνολογικές εξελίξεις (στις περισσότερες περιπτώσεις εταιρείες και κυβερνητικές υπηρεσίες). Επειδή οι φορολογούμενοι παρέχουν τα κεφάλαια για την έρευνα που χρηματοδοτείται από την κυβέρνηση, αυτοί και οι πολιτικοί που τους εκπροσωπούν θα πρέπει ίσως να λογοδοτούν για τις χρήσεις και τις καταχρήσεις της επιστήμης. Στο παρελθόν, οι επιστήμονες μπορούσαν συχνά να διεξάγουν έρευνα ανεξάρτητα, αλλά η σημερινή πειραματική έρευνα απαιτεί ακριβά εργαστήρια και όργανα, καθιστώντας τους επιστήμονες εξαρτημένους από εκείνους που πληρώνουν για τις σπουδές τους.

Τα οιονεί νομικά μέσα, ή αλλιώς το μη δεσμευτικό δίκαιο, έχουν λάβει κάποιο κανονιστικό καθεστώς σε σχέση με τις ιδιωτικές και δημόσιες εταιρείες στην Οικουμενική Διακήρυξη για τη Βιοηθική και τα Ανθρώπινα Δικαιώματα του Οργανισμού των Ηνωμένων Εθνών για την Εκπαίδευση, την Επιστήμη και τον Πολιτισμό (UNESCO), η οποία αναπτύχθηκε από τη Διεθνή Επιτροπή Βιοηθικής της UNESCO, ιδίως σε σχέση με την ευημερία των παιδιών και των μητέρων.  Ο Διεθνής Οργανισμός Τυποποίησης θα «ενθαρρύνει την εθελοντική δέσμευση στην κοινωνική ευθύνη και θα οδηγήσει σε κοινές οδηγίες σχετικά με έννοιες, ορισμούς και μεθόδους αξιολόγησης».

## Εταιρική κοινωνική ευθύνη

Η λήψη ηθικών αποφάσεων από τις επιχειρήσεις μπορεί να αποτρέψει την δαπανηρή κρατική παρέμβαση σε αυτές τις επιχειρήσεις. Για παράδειγμα, εάν μια εταιρεία ακολουθεί τις οδηγίες της Υπηρεσίας Προστασίας του Περιβάλλοντος των Ηνωμένων Πολιτειών (**Environmental Protection Agency - EPA**) για τις εκπομπές επικίνδυνων ρύπων και προχωρήσει περαιτέρω στη συμμετοχή της κοινότητας και στην αντιμετώπιση ανησυχιών που μπορεί να έχει το κοινό, ενδέχεται να είναι λιγότερο πιθανό να την ερευνήσει η EPA. Σύμφωνα με ορισμένους ειδικούς, οι περισσότεροι κανόνες και κανονισμοί διαμορφώνονται λόγω της δημόσιας κατακραυγής, η οποία απειλεί τη μεγιστοποίηση του κέρδους και, επομένως, την ευημερία των μετόχων. Εάν δεν υπάρχει κατακραυγή, αυτό περιορίζει τη ρύθμιση.

Κάποιοι επικριτές υποστηρίζουν ότι η εταιρική κοινωνική ευθύνη (**Corporate Social Responsibility - CSR**) αποσπά την προσοχή από τον θεμελιώδη οικονομικό ρόλο των επιχειρήσεων. Άλλοι υποστηρίζουν ότι δεν είναι τίποτα περισσότερο από επιφανειακή βιτρίνα, όπως το "πράσινο ξέπλυμα". Άλλοι υποστηρίζουν ότι είναι μια προσπάθεια να προκαταληφθεί ο ρόλος των κυβερνήσεων ως φύλακας ισχυρών εταιρειών. Ένας σημαντικός αριθμός μελετών δεν έχει δείξει αρνητική επίδραση στα αποτελέσματα των μετόχων από την CSR, αλλά μάλλον μια ελαφρώς θετική συσχέτιση με βελτιωμένες αποδόσεις των μετόχων.

Ενώ πολλές εταιρείες περιλαμβάνουν την κοινωνική ευθύνη στις δραστηριότητές τους, όσοι προμηθεύονται τα αγαθά και τις υπηρεσίες τους μπορούν επίσης να διασφαλίζουν ανεξάρτητα ότι αυτά τα προϊόντα είναι κοινωνικά βιώσιμα. Εργαλεία επαλήθευσης διατίθενται από πολλούς φορείς διεθνώς, για παράδειγμα τα περιβαλλοντικά πρότυπα των Underwriters Laboratories, το BioPreferred και το Green Seal. Μια εταιρική φήμη που ευθυγραμμίζεται με την κοινωνική ευθύνη συνδέεται με υψηλότερα κέρδη, ιδιαίτερα όταν οι εταιρείες αναφέρουν οικειοθελώς τις θετικές και αρνητικές επιπτώσεις των προσπαθειών τους στον τομέα της κοινωνικής ευθύνης.

Διαδικασίες πιστοποίησης όπως αυτές βοηθούν τις εταιρείες και τους καταναλωτές τους να εντοπίζουν πιθανούς κινδύνους που σχετίζονται με τον κύκλο ζωής ενός προϊόντος και επιτρέπουν στους τελικούς χρήστες να επιβεβαιώνουν ότι οι πρακτικές της εταιρείας συμμορφώνονται με τα ιδανικά της κοινωνικής ευθύνης. Η φήμη για την κοινωνική ευθύνη οδηγεί σε πιο θετικές αντιδράσεις απέναντι στα προϊόντα μιας μάρκας, προκαλώντας μια αμοιβαία επιθυμία να βοηθηθούν εταιρείες που έχουν βοηθήσει άλλους, ένα αποτέλεσμα που είναι πιο εμφανές μεταξύ των καταναλωτών που εκτιμούν την παροχή βοήθειας στους άλλους και μειώνεται εάν οι καταναλωτές αμφιβάλλουν για τις προθέσεις μιας εταιρείας.

## Παραπομπές

## Εξωτερικοί σύνδεσμοι

* Πολυμέσα σχετικά με το θέμα  Κοινωνική ευθύνη στο Wikimedia Commons