# Μεταφιλελευθερισμός

Ο **Μεταφιλελευθερισμός** είναι μια πολιτική φιλοσοφία που επικρίνει και αντιτίθεται στον φιλελευθερισμό, ιδίως όπως αναπτύχθηκε στα τέλη του 20ού και στις αρχές του 21ου αιώνα. Οι υποστηρικτές του ισχυρίζονται ότι ο φιλελευθερισμός, με την έμφασή του στα ατομικά δικαιώματα, την ελεύθερη αγορά και την περιορισμένη κρατική παρέμβαση, απέτυχε να αντιμετωπίσει επαρκώς ζητήματα όπως η διάβρωση της οικογενειακής, κοινοτικής και κοινωνικής συνοχής, καθώς και η εισοδηματική ανισότητα.

Οι μεταφιλελεύθεροι υποστηρίζουν μια κοινοτική προσέγγιση που δίνει έμφαση στον κοινωνικό συντηρητισμό και την κοινωνική αλληλεγγύη, συχνά αντλώντας από παραδοσιακά συντηρητικά και θρησκευτικά πλαίσια. Συνήθως είναι σκεπτικοί απέναντι στον φιλελεύθερο ατομικισμό, θεωρώντας ότι τα άτομα συνδέονται με δίκτυα υποχρεώσεων εντός οικογενειών, κοινοτήτων, φυλών και θρησκευτικών ιδρυμάτων. Οι μεταφιλελεύθεροι στοχαστές υποστηρίζουν μεγαλύτερο ρόλο του κράτους στην επιρροή της κουλτούρας και στην ενίσχυση των κοινών αξιών. Το κίνημα συνδέεται με ιδέες όπως ο οικονομικός εθνικισμός, ο τοπικισμός και η κριτική στη φιλελεύθερη δημοκρατία.

## Ιστορία

Ο μεταφιλελευθερισμός εμφανίστηκε στο Ηνωμένο Βασίλειο από ένα κίνημα εντός του Εργατικού Κόμματος που ονομάζεται Blue Labour. Μεταξύ των πρώτων Βρετανών θεωρητικών συγκαταλέγονται οι Τζον Γκρέι, Μόρις Γκλάσμαν, Φίλιπ Μπλαντ, Αντριαν Πάμπστ, Τζον Μίλμπανκ και Τζον Κρούντας. Αρχικά, ο βρετανικός μεταφιλελευθερισμός αναπτύχθηκε ως κεντροαριστερή ιδεολογία με ρίζες στον Χριστιανικό σοσιαλισμό.

Στις Ηνωμένες Πολιτείες, ο μεταφιλελευθερισμός κέρδισε επιρροή κυρίως μεταξύ των συντηρητικών που ήταν επικριτικοί απέναντι στο φουζιόν. Στους αριθμούς που συνδέονται με αυτή την προοπτική περιλαμβάνονται ο Πάτρικ Ντιν, ο Ροντ Ντρέιερ και ο Αδριαν Βερμουλέ, καθώς και ο Ισραηλινός-Αμερικανός φιλόσοφος Γιοράμ Χαζόνι.

## Ιδεολογία

### Ιδεολογικός Κοινοτισμός

Ο μεταφιλελευθερισμός υποστηρίζει ότι ο φιλελευθερισμός, τόσο στην οικονομική όσο και στην κοινωνική του μορφή, αποδυναμώνει τις κοινωνικές και κοινοτικές σχέσεις που συμβάλλουν στην ευημερία του ανθρώπου. Κεντρική ιδέα στη μεταφιλελεύθερη σκέψη είναι ότι τα άτομα διαμορφώνονται από τα κοινωνικά και πολιτισμικά τους πλαίσια και όχι ότι υπάρχουν ως καθαρά αυτόνομα υποκείμενα. Οι μεταφιλελεύθεροι υποστηρίζουν ότι η φιλελεύθερη έμφαση στα ατομικά δικαιώματα και τις ελευθερίες έχουν μειώσει τους ρόλους της κοινότητας, της οικογένειας και της παράδοσης στην καλλιέργεια της συμμετοχής. Υποστηρίζουν ότι μια σταθερή κοινωνία απαιτεί μια κοινή αίσθηση σκοπού και αφοσίωσης στο κοινό καλό, την οποία, κατά τη γνώμη τους, δεν έχει προσφέρει επαρκώς ο φιλελευθερισμός.

Οι μεταφιλελεύθεροι παραπέμπουν σε θεωρητικούς του κοινωνικού συμβολαίου, όπως ο Τόμας Χομπς και ο Τζον Λοκ, καθώς και σε προσωπικότητες όπως ο Τζον Στιούαρτ Μιλ και ο Τζον Ρολς, για να υποστηρίξουν ότι ο φιλελευθερισμός προωθεί έναν ατομικισμό που θεωρούν ασυμβίβαστο με την ανθρώπινη κοινωνικότητα. Ο Πάτρικ Ντινέεν υποστηρίζει ότι ο φιλελευθερισμός ενθαρρύνει τα άτομα να αντιμετωπίζουν τις δεσμεύσεις και τις σχέσεις με ευελιξία, θεωρώντας τες εναλλάξιμες και υποκείμενες σε επαναδιαπραγμάτευση, οδηγώντας σε ασθενέστερους κοινωνικούς δεσμούς.

### Πλουραλισμός

Οι μεταφιλελεύθεροι επικρίνουν την φιλελεύθερη αντίληψη του κράτους ως ουδέτερου μεσολαβητή, υποστηρίζοντας ότι αντίθετα θα πρέπει να προωθεί ενεργά μια ιδανική οπτική για την κοινωνική ευημερία, που βασίζεται στις αξίες και τις παραδόσεις της κοινότητας που εξυπηρετεί. Προωθούν την πολιτική αντίθεση στην μετανάστευση και τον πολυπολιτισμό, ενώ ταυτόχρονα υποστηρίζουν συντηρητικές δομές όπως η πυρηνική οικογένεια και η θρησκεία. Οι μεταφιλελεύθεροι απορρίπτουν ένα κράτος χωρίς αξίες, υποστηρίζοντας ότι θα πρέπει να προάγει ενεργά την κοινωνική συνοχή και το κοινό καλό.

Φιλελεύθεροι θεωρητικοί, όπως ο Τζον Ρολς, έχουν περιγράψει τον φιλελευθερισμό ως ένα σύστημα στο οποίο το κράτος παραμένει ουδέτερο σε σχέση με τα προσωπικά αξιώματα. Αντίθετα, ο Ντινέιν υποστηρίζει ότι η ουδετερότητα είναι μια ψευδαίσθηση, ισχυριζόμενος ότι κάθε κοινωνική τάξη βασίζεται σε θεμελιώδεις πεποιθήσεις και δεσμεύσεις.

Οι μεταφιλελεύθεροι δίνουν έμφαση σε μια πολιτική προσέγγιση που επικεντρώνεται στο κοινό καλό, επιδιώκοντας να ισορροπήσουν τα ατομικά και ομαδικά δικαιώματα με τις κοινωνικές ευθύνες. Ορισμένοι επικρίνουν τον οικονομικό φιλελευθερισμό, υποστηρίζοντας μεγαλύτερη ρύθμιση και κοινωνική ενσωμάτωση, ενώ άλλοι τονίζουν τον ρόλο των πολιτιστικών παραδόσεων και της εθνικής ταυτότητας στη διατήρηση της κοινωνικής συνοχής.

### Ελεύθερη αγορά

Οι μεταφιλελεύθεροι επικριτές του οικονομικού φιλελευθερισμού ισχυρίζονται ότι ο οικονομικός φιλελευθερισμός έχει συμβάλει στη συγκέντρωση πλούτου και εξουσίας σε ένα μικρό τμήμα της κοινωνίας, οδηγώντας σε οικονομική διαστρωμάτωση μεταξύ των ελίτ και της εργατικής τάξης. Υποστηρίζουν την κρατική παρέμβαση στην αγορά, συμπεριλαμβανομένων προστατευτικών πολιτικών και μέτρων που αποσκοπούν στη μείωση της οικονομικής ανισότητας, στην προστασία των εργατικών δικαιωμάτων και στην ανάπτυξη της κοινότητας.

Ο Τζον Γκρέι υποστήριξε ότι οι ελεύθερες αγορές και η παγκοσμιοποίηση έχουν αποδυναμώσει τα θεμέλια των σύγχρονων οικονομικών αγορών. Ο Πάτρικ Ντινέεν υποστηρίζει ότι ο φιλελευθερισμός οδηγεί σε έναν κύκλο επέκτασης του κράτους για τη διαχείριση της κοινωνικής διάσπασης, απαιτώντας νομικά και διοικητικά μηχανήματα για να αντικαταστήσουν τις κοινοτικές δομές, όπως σχολεία, νοσοκομεία και φιλανθρωπικές οργανώσεις, μειώνοντας τελικά την κοινή αίσθηση της κοινότητας και της συλλογικής ταυτότητας.

### Διεθνείς σχέσεις

Οι μεταφιλελεύθερες απόψεις για τις διεθνείς σχέσεις και την παγκόσμια πολιτική αναπτύχθηκαν από μελετητές όπως ο Τζον Μίλμπανκ, ο Αδριάν Πάμπστ και ο Πάτρικ Ντινέιν. Ο μεταφιλελευθερισμός αποδίδει τις σύγχρονες προκλήσεις στις διεθνείς σχέσεις σε αυτό που θεωρεί ως εντατικοποίηση του φιλελευθερισμού. Σε αντίθεση με την άποψη του Τζον Ίκενμπερυ ότι η φιλελεύθερη διεθνής τάξη απειλείται από αντιφιλελεύθερες δυνάμεις και απαιτεί περαιτέρω φιλελευθεροποίηση για να αντιμετωπίσει αυτές τις προκλήσεις, οι μεταφιλελεύθεροι ερμηνεύουν την άνοδο των αντιφιλελεύθερων κινημάτων ως αντίδραση σε ό,τι αντιλαμβάνονται ως αντιφάσεις εντός του ίδιου του φιλελευθερισμού.

Ο Πάμπστ υποδεικνύει ότι η εμφάνιση του λαϊκισμού και των πολιτισμικών κρατών αντανακλά μια απάντηση στη διεθνή πολιτική που, από αυτή την άποψη, δίνει προτεραιότητα σε ουτοπικά ιδεώδη έναντι εθνικών και τοπικών ανησυχιών, τονίζοντας την ατομική ταυτότητα εις βάρος του συλλογικού ανήκειν. Από αυτή την οπτική, ο φιλελευθερισμός δεν προωθεί πλέον ένα ουσιώδες κοινό καλό, με αποτέλεσμα την ασάφεια που προωθεί τόσο τις ατομικές ελευθερίες όσο και τις δυσκολίες διαχείρισης των ευρύτερων συνεπειών τους σε εθνικό και διεθνές επίπεδο.

Ορισμένοι μελετητές υποστηρίζουν ότι η φιλελεύθερη τάξη που καθοδήγησαν οι Ηνωμένες Πολιτείες μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο ακολουθεί μια πορεία παρόμοια με αυτή του εσωτερικού φιλελευθερισμού. Οι Μίλμπανκ και Πάμπστ υποστηρίζουν ότι ο ιμπεριαλισμός των ΗΠΑ προωθεί φιλελεύθερα ιδεώδη στα έθνη-κράτη, επηρεασμένα από τον αμερικανικό ατομικισμό και τον εθελοντισμό, και επιδιώκεται μέσω ιμπεριαλιστικών μέσων για την επίτευξη εθνικών στόχων. Εκφράζουν την άποψη ότι από τη δεκαετία του 1970 η παγκόσμια διακυβέρνηση έχει ενισχύσει τη δύναμη των κρατών και έχει επεκτείνει τις ατομικές ελευθερίες, ενώ έχει μειώσει τη λήψη αποφάσεων σε τοπικό επίπεδο και απομακρύνει την εξουσία από τις εθνικές δημοκρατικές θεσμικές δομές. Σύμφωνα με την ανάλυσή τους, ο «διαφωτιστικός φιλελευθερισμός» έχει τη δυνατότητα να παρουσιάσει τον πόλεμο ως απεριόριστο αγώνα ενάντια στους αντιληπτούς εχθρούς της πολιτισμένης κοινωνίας, μια ιδέα που συνδέεται με τον Καρλ Σμιτ. Υποστηρίζουν ότι αυτή η οικουμενική φιλελεύθερη επέκταση έχει συμβάλει στη δημιουργία πολιτιστικών μπλοκ.

## Κριτική

Οι επικριτές του μεταφιλελευθερισμού υποστηρίζουν ότι η διατύπωση ενός κοινού καλού σε πολυπολιτισμικές κοινωνίες παρουσιάζει δυσκολίες. Οι φιλελεύθεροι επικριτές ισχυρίζονται ότι οι πιο κρατιστικές εκδοχές του μεταφιλελευθερισμού ενέχουν τον κίνδυνο αδικαιολόγητου περιορισμού της ατομικής ελευθερίας, χρησιμοποιώντας την κρατική εξουσία για να επιβάλουν μια συγκεκριμένη αντίληψη του καλού, ενώ ορισμένοι μεταφιλελεύθεροι υποστηρίζουν μια πιο πλουραλιστική προσέγγιση.

Κριτικοί από την πολιτική αριστερά αντιτίθενται στις κοινωνικά συντηρητικές θέσεις του μεταφιλελευθερισμού. Ο σοσιαλιστής ιστορικός Κρις Ράιτ ισχυρίζεται ότι η δεξιά πολιτική εξυπηρετεί κυρίως τα συμφέροντα της άρχουσας τάξης, του καπιταλισμού και των επιχειρήσεων και όχι το κοινό καλό. Υποστηρίζει ότι «λόγω της υποτιθέμενης ευαισθησίας του στο δημόσιο συμφέρον, αλλά της συντηρητικής (ρεπουμπλικανικής) του κατεύθυνσης, ο μεταφιλελευθερισμός είναι τελικά ασυνάρτητος». Ομοίως, ο σοσιαλιστής κριτικός J. J. Porter ισχυρίζεται ότι ο μεταφιλελευθερισμός υπονομεύει τις ίδιες του τις βάσεις, δηλώνοντας ότι «θέλει να διατηρήσει πολλά από τα αποτελέσματα του φιλελευθερισμού, ενώ ταυτόχρονα απορρίπτει τη δομή από την οποία προέρχονται».

Οι επικριτές από την πλευρά της ελεύθερης αγοράς ισχυρίζονται ότι η υποστήριξη του μεταφιλελευθερισμού για οικονομικό σχεδιασμό, κανονιστικές ρυθμίσεις και η απαισιοδοξία σχετικά με τις ελεύθερες αγορές θα μπορούσε να βλάψει την οικονομική ανάπτυξη. Άλλοι συντηρητικοί κριτικοί υποστηρίζουν ότι ο μεταφιλελευθερισμός υποτιμά τη σημασία της ατομικής ελευθερίας και τα οικονομικά πλεονεκτήματα του καπιταλισμού της αγοράς.

## Σύνδεση με άλλες ιδεολογίες

Στοιχεία του μεταφιλελεύθερου πολιτικού στοχασμού έχουν αποτελέσει αναπόσπαστο μέρος της ανάπτυξης του εθνικού συντηρητισμού και της ιδεολογίας διαφόρων παρατάξεων εντός του Συντηρητικού Κόμματος του Ηνωμένου Βασιλείου. Αναλυτές έχουν επίσης αναγνωρίσει τη σημασία της καθολικής κοινωνικής διδασκαλίας για τον μετα-φιλελευθερισμό. Ορισμένοι μελετητές έχουν επισημάνει την επίδραση του Κρίστοφερ Λάσς στην μεταφιλελεύθερη σκέψη.

### Μεταφιλελεύθερος φεμινισμός

Οι αντιδραστικές φεμινίστριες που ταυτίζονται με τον μεταφιλελευθερισμό, όπως η Λουίζ Πέρρι, η Νίνα Πάουερ, η Κριστίν Έμπα και η Μέρι Χάρινγκτον, υποστηρίζουν ότι η σεξουαλική ηθική και οι κανόνες που δίνουν έμφαση στην ατομική αυτονομία, τα αναπαραγωγικά δικαιώματα και την σεξουαλική ελευθερία, που προέκυψαν από την σεξουαλική επανάσταση της δεκαετίας του 1960, έχουν αρνητικές συνέπειες για τις γυναίκες.

## Επίδραση στην πολιτική

Ο πρωθυπουργός της Ουγγαρίας, Βίκτορ Όρμπαν, και το πολιτικό του κόμμα, το Fidesz, έχουν περιγραφεί ως μεταφιλελεύθεροι και εθνικά συντηρητικοί. Σε μια ομιλία στις 14 Σεπτεμβρίου 2023, ο Όρμπαν δήλωσε: «Η μεταφιλελεύθερη εποχή που περιμένουμε, η οποία θα αντικαταστήσει την τρέχουσα προοδευτική-φιλελεύθερη εποχή, δεν θα έρθει αυτόματα. Πρέπει κάποιος να το κάνει να συμβεί. Και ποιος θα το κάνει να συμβεί, αν όχι εμείς;».

Στο Ηνωμένο Βασίλειο, μέλη της φατρίας των Νέων Συντηρητικών του Συντηρητικού Κόμματος, συμπεριλαμβανομένων των Ντάνι Κρούγκερ και Μίριαμ Κέιτς, έχουν ταυτιστεί με τον μεταφιλελευθερισμό ή έχουν συσχετιστεί μαζί του. Η παράδοση των Blue Labour περιλαμβάνει προσωπικότητες όπως ο Τζον Κρούτντας και ο Μαυρίκιος Γκλάσμαν. Οι συγγραφείς Αδριάν Πάμπστ και Μιλμπανκ έχουν υποδείξει ότι ο ηγέτης του Εργατικού Κόμματος και πρωθυπουργός Κιρ Στάρμερ έχει δείξει ενδιαφέρον για πολιτικές που σχετίζονται με το Blue Labour.

Στις Ηνωμένες Πολιτείες, πολλοί Ρεπουμπλικανοί πολιτικοί έχουν συνδεθεί με μεταφιλελεύθερες και εθνικοσυντηρητικές ιδέες, συμπεριλαμβανομένου του αντιπρόεδρο Τζέι Ντι Βανς και των Γερουσιαστών Τζος Χόουλι και Μάρκο Ρούμπιο.

## Παραπομπές