# Τραμ

Τραμ PESA 120N στη Βαρσοβία.
Συρμός του τραμ της Βιέννης.
Συρμός τραμ Ansaldo Breda Sirio, του 2004 (πρώτης παραλαβής), στην αφετηριακή στάση «Σύνταγμα» στο τραμ της Αθήνας, σε φωτογραφία του 2005.
Συρμός τραμ Alstom Citadis 305, του 2021 (δεύτερης παραλαβής), του τραμ της Αθήνας, σε φωτογραφία τον Απρίλιο του 2021.
**Τραμ** (αγγλικά: *tram*‎‎, γνωστό επίσης και ως *streetcar* ή *trolley* στις Ηνωμένες Πολιτείες και στον Καναδά, ελληνικά: **τροχιόδρομος**‎‎) ονομάζεται ο ελαφρύς σιδηρόδρομος πόλης. Η λέξη είναι σκοτσέζικης προέλευσης και περιγράφει έναν μικρό και ελαφρύ σιδηρόδρομο που κυκλοφορεί ή στους δρόμους της πόλης ή σε ξεχωριστό χώρο διέλευσης ή ακόμα και σε συνδυασμό και των δύο αυτών διατάξεων. Σπανιότερα, ενδέχεται να υπάρχουν και τμήματα υπόγειου τραμ. Ο πιο κοινός τύπος ιστορικά, είναι το ηλεκτροκίνητο τραμ. Αναπτύχθηκε στα τέλη του 19ου αιώνα και αντικατέστησε το ιππήλατο τραμ. Κατά μέσον όρο, το τραμ μπορεί να εκτείνεται σε ακτίνα 15 χιλιομέτρων από το κέντρο της πόλης.

Αν και σπανιότερα, το τραμ χρησιμοποιείται επίσης ως μέσο εμπορευματικών μεταφορών. Το τραμ είναι ελαφρύτερο και μικρότερο από ό,τι τα συμβατικά και τα ταχείας διέλευσης τρένα, αλλά το μέγεθός του αυξάνεται με ταχείς ρυθμούς. Για παράδειγμα, τα τραμ-τρένα μπορεί επίσης να λειτουργούν σε συνήθεις σιδηροδρομικές γραμμές, ένα τραμ μπορεί να αναβαθμιστεί σε ένα ελαφρύ τρένο σε μια γρήγορη γραμμή διέλευσης, δύο αστικά τραμ μπορούν να συνδεθούν με ένα υπεραστικό, κ.λπ. Για όλους αυτούς τους λόγους, οι διαφορές μεταξύ των διαφόρων τρόπων σιδηροδρομικών μεταφορών είναι συχνά δυσδιάκριτες.

Σήμερα, τα περισσότερα τραμ χρησιμοποιούν ηλεκτρική ενέργεια, συνήθως από μια εναέρια ηλεκτροφόρα γραμμή μέσω παντογράφου, σε ορισμένες μόνο περιπτώσεις με συρόμενο πέλμα σε μία τρίτη σιδηροτροχιά όπως το μετρό ή με τρόλεϊ πόλο όπως το ηλεκτροκίνητο λεωφορείο (τρόλεϊ). Εάν είναι απαραίτητο, μπορούν να έχουν δυο συστήματα τροφοδοσίας: 1) ηλεκτρικής ενέργειας σε δρόμους της πόλης, και 2) ντίζελ σε περισσότερες αγροτικές περιοχές. Τα τραμ περιλαμβάνονται πλέον στον ευρύτερο όρο "ελαφρά σιδηροδρομικά οχήματα".

Το διάστημα μεταξύ του 1930 και του 1960, και ιδίως πιο έντονα τη δεκαετία 1950 - 1960, τα περισσότερα τραμ διεθνώς ξηλώθηκαν και αντικαταστάθηκαν με λεωφορεία και τρόλεϊ, λόγω μιας παγκόσμιας αντι-τραμικής τάσης εξαιτίας του λειτουργικού κόστους των δικτύων, αλλά και διότι θεωρήθηκε ως ιδιαίτερα αργό και θορυβώδες μέσο μεταφοράς.

Από τη δεκαετία του 1990 και ακόμα πιο έντονα από τις αρχές του 21ου αιώνα, σχεδόν όλες οι σημαντικές μεγάλες πόλεις του κόσμου επανέφεραν ή ανέπτυξαν από την αρχή τα δίκτυα τραμ, όπως το Παρίσι και η Αθήνα. Οι λόγοι της αναγέννησης του τραμ είναι το μικρότερο λειτουργικό κόστος από τα μετρό και οι μεγαλύτερες δυνατότητες μεταφοράς από τα λεωφορεία, σε συνδυασμό και με τις σύγχρονες τεχνολογίες που επιτρέπουν στο τραμ να κινείται εξαιρετικά αθόρυβα, σε αντίθεση με τα θορυβώδη τραμ του παρελθόντος. Σε πόλεις της Γαλλίας, της Ιταλίας και της Γερμανίας, τα νέα τραμ έχουν συμβάλει στην περιβαλλοντική και τουριστική ανάπτυξη.

## Ετυμολογία και ορολογία

Η λέξη "τραμ" (*tram*) είναι σκοτσέζικης προέλευσης και αναφέρεται αντίστοιχα σε έναν τύπο οχήματος που χρησιμοποιείται στα ανθρακωρυχεία. Πιθανότατα όμως, να προέρχεται από τη Μέση Φλαμανδική  *trame*  ("δέσμη, να χειριστεί ένα ύψωμα, σκαλί»). Η ταυτόσημη λέξη *la trame* με την έννοια «τραβέρσα» χρησιμοποιείται επίσης στη γαλλική γλώσσα. Οι ετυμολόγοι πιστεύουν ότι η λέξη *tram* αναφέρεται σε ξύλινα δοκάρια των σιδηροδρομικών γραμμών που είχαν αρχικά, πριν από τα πιο ανθεκτικά χαλύβδινα κομμάτια. Ο όρος *tram-car* βεβαιώνεται από το 1873.

Αν και οι όροι *tram* και *tramway* έχουν υιοθετηθεί από πολλές γλώσσες, δεν χρησιμοποιούνται σε παγκόσμια κλίμακα στα αγγλικά. Οι Βορειοαμερικανοί προτιμούν τις ονομασίες *τραμ*, *τρόλεϊ*, ή *trolleycar*. Ο όρος *τραμ* για πρώτη φορά καταγράφηκε το 1840, και αναφέρθηκε αρχικά στο ιππήλατο. Όταν ήρθε η ηλεκτροδότηση, οι Αμερικανοί άρχισαν να κάνουν λόγο για *trolleycars* και αργότερα για "καρότσια" (*trolleys*). Ο εναλλακτικός όρος *τρόλεϊ* της Βόρειας Αμερικής μπορεί, μιλώντας αυστηρά, να θεωρείται λανθασμένος, καθώς ο όρος αυτός μπορεί επίσης να εφαρμοστεί στο τελεφερίκ.

Με την πάροδο του χρόνου, ο όρος *τρόλεϊ* έχει πέσει σε άτυπη χρήση, και μπορεί να εφαρμοστεί χαλαρά σε μια ευρεία ποικιλία των διαφορετικών τύπων οχημάτων και συνδέεται συχνά με τουριστικά ή ταξίδια αναψυχής. Στη Βόρεια Αμερική, τα επαγγελματικά ή επίσημα έγγραφα χρησιμοποιούν γενικά πιο ακριβείς εναλλακτικούς όρους, όπως *streetcar* ή *light rail vehicle* (LRV).

Αν και η χρήση του όρου *τρόλεϊ* για το τραμ δεν εγκρίθηκε στην Ευρώπη, ο όρος συνδέθηκε αργότερα με το *τρόλεϊ*, ένα λεωφορείο το οποίο καταναλώνει ισχύ από ζεύγος εναέριων καλωδίων. Αυτά τα ηλεκτρικά λεωφορεία, τα οποία χρησιμοποιούν μονούς πόλους τρόλεϊ, ονομάζονται επίσης *trackless trolleys* (κυρίως στις βορειοανατολικές ΗΠΑ), ή μερικές φορές απλά *τρόλεϊ* στο Σιάτλ και το Βανκούβερ, όπως και στον υπόλοιπο κόσμο.

## Ιστορία

### Ιππήλατα τραμ

Η ουαλική Swansea and Mumbles Railway λειτούργησε στην πρώτη γραμμή τραμ στον κόσμο.
Ιππήλατο τραμ.
Τα πρώτα τραμ ήταν της Swansea and Mumbles Railway στη νότια Ουαλία του Ηνωμένου Βασιλείου, ήταν ιππήλατα στην αρχή, και αργότερα τροποποιήθηκαν σταδιακά σε ατμού και ηλεκτρικής ενέργειας. Το 1804 ψηφίστηκε νόμος από το Βρετανικό Κοινοβούλιο και τα πρώτα τραμ (παρόμοια με τραμ στις ΗΠΑ περίπου 30 χρόνια αργότερα) άρχισαν να λειτουργούν το 1807.

Τα πρώτα τραμ, επίσης γνωστά ως *horsecars* στη Βόρεια Αμερική, δημιουργήθηκαν στις Ηνωμένες Πολιτείες και αναπτύχθηκαν άμαξες και γραμμές με τακτικό δρομολόγιο. Αυτά τα τραμ ήταν ιππήλατα, χρησιμοποιώντας ομάδες από άλογα και μερικές φορές μουλάρια, συνήθως δύο στην ομάδα. Μερικές φορές άλλα ζώα τέθηκαν σε χρήση. Η πρώτη γραμμή τραμ, που αναπτύχθηκε από την ιρλανδική John Stephenson, ήταν η γραμμή Χάρλεμ-Μανχάταν στη Νέα Υόρκη. Η υπηρεσία ξεκίνησε το 1832.

Σε άλλες περιοχές του κόσμου, τα πρώτα δίκτυα τραμ (όλα ιππήλατα) ήταν:

* Ηπειρωτική Ευρώπη, 1839 - Montbrison να Montrond, Γαλλία
* Νότια Αμερική, 1858 - Σαντιάγο της Χιλής
* Αφρική, 1860 - Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου.
* Ωκεανία, 1860 - Σίδνεϊ, Αυστραλία
* Ασία, 1869 - Μπατάβια (σήμερα Τζακάρτα), Ολλανδία Ανατολικές Ινδίες (σήμερα Ινδονησία)

Σε πολλές περιπτώσεις, αυτές οι πρώιμες μορφές των μέσων μαζικής μεταφοράς αναπτύχθηκαν από βιομηχανικά δρομολόγια εμπορευματικών μεταφορών που επιχειρήθηκαν σε δημόσιους δρόμους, χρησιμοποιώντας τον πρόσφατα ανακαλυφθέντα σιδηροδρομικό σίδηρο ή χάλυβα ή «τραμ». Το horsecar στις γραμμές τραμ ήταν μια βελτίωση σε σχέση με το συλλογικό, με χαμηλή αντίσταση κύλισης των μεταλλικών τροχών στις ράγες σιδήρου ή χάλυβα (συνήθως αυλάκια από 1852 και μετά), επιτρεπόταν στα ζώα να μεταφέρουν μεγαλύτερο φορτίο από το συλλογικό με μια δεδομένη προσπάθεια και έδωσε μια ομαλότερη βόλτα. Το ιππήλατο τραμ συνδυάζει το χαμηλό κόστος, την ευελιξία και την ασφάλεια της τροφοδοσίας των ζώων με την αποτελεσματικότητα, την ομαλότητα, και την επί παντός καιρού ικανότητα ενός σιδηροδρομικού οχήματος στην πλευρά του δρόμου.

Στην Αυστραλία, υπήρξαν γραμμές ή δίκτυα με ιππήλατα σε: Αδελαΐδα, Μπαλαράτ, Μπρίσμπεϊν, Περθ, Γκάουλερ, Σίδνεϊ και Βίκτωρ Χάρμπορ.

### Ατμοκίνητα τραμ

Ατμοκίνητο τραμ στην Ιταλία, 1890.
Ιστορικό ατμοκίνητο τραμ με ατμομηχανή «Caroline», με 140 χρόνια στις δημόσιες συγκοινωνίες στο Μπρνο, Τσεχία.
Τα πρώτα μηχανικά τραμ ήταν τροφοδοτούμενα με ατμό. Γενικά, υπάρχουν δύο τύποι τραμ ατμού. Ο πρώτος και πιο συχνός είχε μια μικρή ατμομηχανή στην αρχή μιας σειράς από ένα ή περισσότερα βαγόνια, παρόμοιος με ένα τρενάκι. Δίκτυα με τέτοιο τραμ ατμού περιλαμβάνονται στο Κράισττσερτς της Νέας Ζηλανδίας και το Σίδνεϋ (Αυστραλία). Τραμ ατμού, επίσης, χρησιμοποιήθηκαν για τις προαστιακές γραμμές τραμ γύρω από το Μιλάνο και την Πάντοβα.

Τα τραμ είχαν συνήθως μηχανές με τροποποιήσεις ώστε να καταστούν κατάλληλα για τρέξιμο σε δρόμο σε κατοικημένες περιοχές. Οι τροχοί και άλλα κινούμενα μέρη της μηχανής, ήταν συνήθως κλειστά για λόγους ασφαλείας και για να κάνει τις μηχανές πιο αθόρυβες. Μέτρα λαμβάνονταν επίσης για να αποτρέψουν τις μηχανές να εκπέμπουν ορατό καπνό ή ατμό. Συνήθως στους κινητήρες χρησιμοποιούσαν οπτάνθρακα (κωκ) και όχι άνθρακα ως καύσιμο για την αποφυγή εκπομπής καπνού και πυκνωτές ατμού ή συστήματα αναθέρμανσης ατμού χρησιμοποιήθηκαν για να μην εκπέμπουν ορατό ατμό.

Ο άλλος τύπος του τραμ ατμού είχε την ατμομηχανή στο σώμα του τραμ. Το πιο αξιοσημείωτο σύστημα με την υιοθέτηση αυτών των τραμ ήταν στο Παρίσι. Γαλλικά σχεδιασμένο τραμ ατμού λειτούργησε επίσης στο Ρόκχαμπτον, στην αυστραλιανή πολιτεία του Κουίνσλαντ μεταξύ 1909 και 1939. Η Στοκχόλμη, στη Σουηδία, είχε μια γραμμή του τραμ ατμού στο νησί της Södermalm μεταξύ 1887 και 1901.

Ένα σημαντικό μειονέκτημα αυτού του τύπου τραμ ήταν ο περιορισμένος χώρος για τον κινητήρα. Ως αποτέλεσμα, αυτά τα τραμ ήταν συνήθως μικρής ισχύος.

### Καλωδιακής ρυμούλκησης

Η υποδοχή του καλωδίου βρίσκεται μεταξύ των δύο ραγών του σιδηροδρόμου, παρέχοντας μια είσοδο για το κράτημα.
Ένα τραμ καλωδιακής ρυμούλκησης στο Σαν Φρανσίσκο.
Το επόμενο σύστημα κίνησης για το τραμ ήταν το τελεφερίκ, το οποίο σύρεται κατά μήκος μιας σταθερής τροχιάς από ένα κινούμενο συρματόσχοινο. Η δύναμη για να μετακινηθεί το συρματόσχοινο παρέχεται συνήθως από πηγή ηλεκτρικού ρεύματος.

Η πρώτη πρακτική γραμμή τελεφερίκ δοκιμάστηκε στο Σαν Φρανσίσκο, το 1873. Μέρος της επιτυχίας του οφείλεται στην ανάπτυξη ενός αποτελεσματικού και αξιόπιστου μηχανισμού, για να αρπάζει και αφήνει το κινούμενο καλώδιο χωρίς ζημιές. Η δεύτερη πόλη για να λειτουργήσει το τραμ αυτού του τύπου ήταν το Ντανίντιν στη Νέα Ζηλανδία, από το 1881 έως το 1957. Από το 1885 έως 1940, στην πόλη της Μελβούρνης στη Βικτώρια της Αυστραλίας λειτουργούσε ένα από τα μεγαλύτερα καλωδιακά δίκτυα στον κόσμο, με 592 τραμ στα 75 χλμ. του. Υπήρχαν επίσης δύο απομονωμένες γραμμές καλωδίων σε Σίδνεϋ στη Νέα Νότια Ουαλία της Αυστραλίας: η γραμμή North Sydney (1886-1900), και η γραμμή King Street (1892-1905).

Στη Νέα Υόρκη αναπτύχθηκαν τουλάχιστον επτά γραμμές τελεφερίκ. Το Λος Άντζελες είχε επίσης αρκετές γραμμές τελεφερίκ, συμπεριλαμβανομένης της Second Street Cable Railroad, η οποία λειτούργησε 1885-1889, καθώς και της Temple Street Cable Railway, η οποία λειτούργησε από το 1886 έως το 1898. Όμως, το πιο εκτεταμένο σύστημα καλωδίων στις ΗΠΑ ήταν στο Σικάγο μεταξύ 1882 και 1906.

Ομοίωμα του τραμ και του ρυμουλκούμενου στη Μελβούρνη το 1905.
Το τελεφερίκ υπέφερε από υψηλό κόστος υποδομής, δεδομένου ότι πρόκειται για ένα ακριβό σύστημα με συρματόσχοινο, τροχαλία, ακίνητο κινητήρα και εκτός αυτών χρειάζονται και χρονοβόρες υπόγειες κατασκευές θόλου κάτω από τις ράγες.

Σε περίπτωση διακοπής ή συμπλοκής του καλωδίου, που συμβαίνουν συχνά, απαιτείται η πλήρης διακοπή των υπηρεσιών κατά τη διάρκεια μιας διαδρομής του καλωδίου, ενώ το καλώδιο επισκευάζεται. Λόγω συνολικής φθοράς, όλο το μήκος του καλωδίου (τυπικά αρκετών χιλιομέτρων), θα πρέπει να αντικατασταθεί σε ένα κανονικό πρόγραμμα. Μετά την ανάπτυξη αξιόπιστων ηλεκτροκίνητων τραμ, τα δαπανηρά δίκτυα τελεφερίκ υψηλής συντήρησης γρήγορα αντικαταστάθηκαν στις περισσότερες περιοχές.

Το τελεφερίκ παρέμεινε ιδιαίτερα αποτελεσματικό σε λοφώδεις πόλεις, δεδομένου ότι οι τροχοί τους δεν θα χάνουν την πρόσφυση καθώς ανεβαίνει ή κατεβαίνει ένα απότομο λόφο. Η μετακίνηση του καλωδίου θα τραβήξει φυσικά το όχημα μέχρι το λόφο με σταθερό ρυθμό, σε αντίθεση με ένα χαμηλής ισχύος ατμοκίνητο ή ιππήλατο. Τα τελεφερίκ έχουν φρένα των τροχών και πέδη τροχιάς, αλλά το καλώδιο βοηθά επίσης συγκρατώντας το τραμ ώστε να πηγαίνει προς τα κάτω με σταθερή ταχύτητα. Η απόδοση σε απότομο έδαφος εξηγεί εν μέρει την επιβίωση του τελεφερίκ στο Σαν Φρανσίσκο. Πάντως, το εκτεταμένο σύστημα τελεφερίκ του Σικάγο λειτουργεί σε μία μεγάλη σχετικά επίπεδη περιοχή.

Το δίκτυο τελεφερίκ του Σαν Φρανσίσκο, αν και μειώνεται σημαντικά σε αριθμό, συνεχίζει να εκτελεί τακτική λειτουργία μεταφοράς, εκτός του ότι είναι ένα πολύ γνωστό τουριστικό αξιοθέατο. Μια ενιαία γραμμή καλωδίου επιβιώνει επίσης, στη Νέα Ζηλανδία. Ανακατασκευάστηκε το 1979 ως τελεφερίκ, αλλά εξακολουθεί να ονομάζεται "Wellington Cable Car". Ένα τρίτο δίκτυο, στην πραγματικότητα δύο ξεχωριστές γραμμές καλωδίων με ένα κοινό σταθμό ηλεκτροπαραγωγής στη μέση, λειτουργεί από την ουαλική πόλη της Llandudno μέχρι την κορυφή του λόφου Great Orme στη Βόρεια Ουαλία.

### Υβριδικά ηλεκτρικά τελεφερίκ

Στην Τεργέστη λειτουργεί ένα υβριδικό ηλεκτρικό δίκτυο τελεφερίκ. Τα συμβατικά ηλεκτρικά τραμ λειτουργούν κανονικά στο μεγαλύτερο μέρος της διαδρομής τους. Πάντως, ένα απότομο τμήμα της διαδρομής, επικουρείται από ελκυστήρες καλωδίου, που ωθούν τα τραμ στην ανηφόρα και ενεργούν ως φρένα στην πορεία κατάβασης. Για λόγους ασφαλείας, οι ελκυστήρες καλωδίου είναι πάντα στην πλευρά της κατωφέρειας του οχήματος τραμ.

### Ηλεκτροκίνητα τραμ

Τραμ στο Lichterfelde, 1882.
Ιστορικό ηλεκτροκίνητο τραμ στη Γερμανία.
Το ηλεκτροκίνητο τραμ που εφευρέθηκε και δοκιμάστηκε από τον Φιοντόρ Πιρότσκι νωρίτερα του 1880, για πρώτη φορά εγκαταστάθηκε πειραματικά στην Αγία Πετρούπολη, στη Ρωσία. Σε αυτά τα τραμ, όπως και σχεδόν όλα τα άλλα που αναφέρονται σε αυτή την ενότητα, χρησιμοποιείται είτε ένα πόλο τρόλεϊ ή ένας παντογράφος, για να τροφοδοτεί το τραμ από δίκτυο με ηλεκτρικά καλώδια που βρίσκεται πάνω από τη διαδρομή του. Παρ 'όλα αυτά, υπήρξαν τα πρώτα πειράματα με μπαταρία τραμ, αλλά αυτά ηττήθηκαν. Τα πρώτα τραμ στην Μπέντιγκο, στην Αυστραλία, το 1892, ήταν τροφοδοτούμενα από μπαταρία, αλλά μέσα σε μόλις τρεις μήνες αντικαταστάθηκαν με ιππήλατα τραμ. Στην πόλη της Νέας Υόρκης σε κάποιες μικρές γραμμές χρησιμοποιούνταν, επίσης, μπαταρίες αποθήκευσης. Στη συνέχεια, συγκριτικά πρόσφατα, κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1950, μια γραμμή τραμ που λειτουργούσε με μεγαλύτερη μπαταρία έκανε διαδρομή από το Μιλάνο στο Μπέργκαμο.
Στη συνέχεια, τέθηκε σε λειτουργία στο Lichterfelde, ένα προάστιο στο Βερολίνο, (τώρα μέρος της νοτιοδυτικής περιοχής της πόλης του Βερολίνου Steglitz-Zehlendorf) από την εταιρεία Siemens. Η εταιρεία Siemens εξακολουθεί να υφίσταται.

Σιδηροδρομικό τραμ Edmonton Radial στο Πάρκο Fort Edmonton.
Πρώτου τύπου Mödling & Hinterbrühl βαγόνια του τραμ, με διπολική εναέρια γραμμή.
Το 1883, κατασκευάστηκε από τη Magnus Volk γραμμή εύρους στα 2 πόδια (610 χιλιοστά) κατά μήκος της ανατολικής παραλίας στο Μπράιτον της Αγγλίας. Αυτή η γραμμή των δύο χλμ., που διαμορφώθηκε εκ νέου σε εύρους 2 πόδια 9 ίντσες (840 χιλιοστά) το 1884, παραμένει ακόμα σε λειτουργία σήμερα και είναι το παλαιότερο σε λειτουργία ηλεκτροκίνητο τραμ στον κόσμο. Το πρώτο τραμ με εναέριες γραμμές για μόνιμη υπηρεσία ήταν το Mödling & Hinterbrühl Τραμ στην Αυστρία. Άρχισε να λειτουργεί τον Οκτώβριο του 1883, αλλά έκλεισε το 1932.

Ηλεκτροκίνητα τραμ με πολλές πειραματικές λειτουργίες εκτέθηκαν στην Παγκόσμια Διεθνή Έκθεση Βαμβακιού του 1884 στη Νέα Ορλεάνη, Λουιζιάνα, αλλά δεν κρίθηκαν αρκετά καλά ώστε να αντικαταστήσουν τις fireless μηχανές Lamm, που τότε κινούσαν το τραμ της Λεωφόρου Αγίου Καρόλου στην πόλη αυτή.

Διώροφο τραμ στο Blackpool.
Το πρώτο ηλεκτροκίνητο τραμ δρόμου στη Βρετανία, το Blackpool Tramway, άρχισε στις 29 Σεπτεμβρίου 1885. Από το κλείσιμο των Corporation Τραμ της Γλασκώβης το 1962, αυτό ήταν το μόνο εν λειτουργία τραμ της πρώτης γενιάς στο Ηνωμένο Βασίλειο, και είναι ακόμα σε λειτουργία σε μια εκσυγχρονισμένη μορφή.

Το Σαράγεβο είχε τα πρώτα ηλεκτροκίνητα τραμ στην ηπειρωτική Ευρώπη, με ένα δίκτυο σε ολόκληρη την πόλη το 1885. Στη Βουδαπέστη ιδρύθηκε το δίκτυο των τραμ της το 1887, και αυτή η γραμμή έχει μεγαλώσει και είναι το πιο πολυσύχναστη γραμμή τραμ στην Ευρώπη, με το τραμ να κυκλοφορεί κάθε 60 δευτερόλεπτα σε ώρες αιχμής. Ωστόσο η T1 γραμμή της Κωνσταντινούπολης, με ελάχιστη απόσταση διαδοχής δύο αμαξοστοιχιών δύο λεπτά, ίσως μεταφέρει περισσότερους επιβάτες (265.000 ανά ημέρα). Στο Βουκουρέστι και το Βελιγράδι λειτούργησε ένα τακτικό δρομολόγιο από το 1894. Η Λιουμπλιάνα εισήγαγε δίκτυο τραμ το 1901, αλλά έκλεισε το 1958.

Στην Αυστραλία υπήρχαν ηλεκτροκίνητα τραμ στο Σίδνεϊ, το Νιούκασλ, το Geelong, το Μπαλαράτ, το Μπέντιγκο, το Μπρίσμπεϊν, την Αδελαΐδα, το Περθ, τη Fremantle, το Kalgoorlie, τη Λεονόρα, το Χόμπαρτ και το Λόνσεστον. Από τη δεκαετία του 1970, τα μόνα δίκτυα τραμ που παραμένουν στην Αυστραλία είναι το εκτεταμένο δίκτυο τραμ στη Μελβούρνη, και λίγες μόνο γραμμές που απομένουν αλλού: η Glenelg Tram, που συνδέει την Αδελαΐδα με το παραθαλάσσιο προάστιο της Glenelg, και τουριστικά τραμ στις βικτοριανές πόλεις Μπέντιγκο και Μπαλαράτ. Τα τελευταία χρόνια το δίκτυο της Μελβούρνης αναγνωρίζεται γενικά ως ένα από τα μεγαλύτερα στον κόσμο και έχει σημαντικά συγχρονιστεί και επεκταθεί. Η γραμμή Αδελαΐδας έχει επίσης επεκταθεί στο Κέντρο Ψυχαγωγίας, και υπάρχουν σχέδια για περαιτέρω επέκταση.

Το 1904 τραμ τέθηκαν σε λειτουργία και στο Χονγκ Κονγκ. Το τραμ του Χονγκ Κονγκ είναι ακόμα σε λειτουργία σήμερα και χρησιμοποιεί αποκλειστικά διώροφα οχήματα.

### Τραμ αερίου

Στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα μια σειρά από συστήματα τραμ σε διάφορα μέρη του κόσμου ασχολήθηκαν με τραμ που κινούμενα με αέριο, νάφθα ή φωταέριο ειδικότερα. Τα τραμ αερίου είναι γνωστό ότι έχουν λειτουργήσει μεταξύ Alphington και Clifton Hill στα βόρεια προάστια της Μελβούρνης στην Αυστραλία (1886-1888), στο Βερολίνο και τη Δρέσδη στη Γερμανία, στην Εσθονία (1920-1930), μεταξύ Jelenia Góra, Cieplice, και Sobieszów στην Πολωνία (από το 1897) και στο Ηνωμένο Βασίλειο στο Lytham St Annes, Neath (1896-1920) και το Trafford Park, Manchester (1897-1908).

Στις 29 Δεκεμβρίου 1886, η εφημερίδα της Μελβούρνης "The Argus" ανατύπωσε μια έκθεση από το Ενημερωτικό Δελτίο του Σαν Φρανσίσκο ότι ο κ Noble είχε αποδείξει ένα νέο «αυτοκίνητο» για τραμ «με επιτυχία». Το τραμ «*ακριβώς παρόμοιο σε μέγεθος, σχήμα και χωρητικότητα με ένα τελεφερίκ, είχε την κινητήρια δύναμη του φυσικού αερίου, με το οποίο η δεξαμενή πρόκειται να εφοδιάζει μία φορά την ημέρα σε σταθμούς παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας μέσω ενός σωλήνα από καουτσούκ. Το αυτοκίνητο κατέχει επίσης μια γεννήτρια ηλεκτρικού ρεύματος για το «άναμμα» του τραμ και πραγματοποιεί μια αρχή*»

Συγκριτικά λίγα έχουν δημοσιευθεί σχετικά με τα τραμ αερίου. Ωστόσο, η έρευνα για το θέμα διεξήχθη για ένα άρθρο στην έκδοση του Οκτωβρίου 2011 του «The Times», η ιστορική εφημερίδα του τότε Συλλόγου Αυστραλίας Συλλεκτών Χρονοδιαγράμματος (Αυστραλιανός Σύνδεσμος Χρονοδιαγράμματος τώρα).

Ένα δίκτυο τραμ που κινούνται με συμπιεσμένο φυσικό αέριο επρόκειτο να ανοίξει στη Μαλαισία το 2012, αλλά από τον Ιανουάριο του 2016 δεν υπάρχουν στοιχεία για οτιδήποτε σχετικό έχει συμβεί και ειδήσεις σχετικά με το έργο φαίνεται να έχουν στερέψει.

### Άλλες πηγές τροφοδοσίας

Το μόνο βενζινοκίνητο τραμ της Στοκχόλμης, στη γραμμή 19 κατά τη δεκαετία του 1920.
Σε ορισμένα μέρη, άλλες μορφές δύναμης χρησιμοποιήθηκαν για να τροφοδοτήσουν το τραμ. Στο Hastings και κάποιες άλλες παρόμοιες γραμμές, για π.χ. η γραμμή Stockholms-Spårvägar στη Σουηδία και ορισμένες γραμμές στο Καράτσι, χρησιμοποιούν βενζινοκίνητα τραμ, ενώ στο Παρίσι λειτουργεί τραμ που τροφοδοτείται με πεπιεσμένο αέρα με τη χρήση του συστήματος Mekarski.

Στο νησί Galveston στο Τέξας, τα τραμ λειτουργούν με πετρέλαιο λόγω επιρροής των τυφώνων στην τοποθεσία της πόλης, η οποία θα μπορούσε να οδηγήσει σε συχνές βλάβες ένα σύστημα ηλεκτρικής τροφοδοσίας.

Η Πόρτλαντ στη Βικτόρια προωθεί τα τουριστικά τραμ της σαν τελεφερίκ, αλλά στην πραγματικότητα λειτουργούν χρησιμοποιώντας έναν κρυφό κινητήρα ντίζελ. Το τραμ, το οποίο τρέχει σε μια κυκλική διαδρομή γύρω από την πόλη του Πόρτλαντ, χρησιμοποιεί ανδρείκελα και ινστιτούτα που χρησιμοποιούνταν παλαιότερα από το εκτεταμένο δίκτυο τραμ καλωδιακής ρυμούλκησης της Μελβούρνης και τώρα υπέροχα ανακαινισμένο.

Τον Μάρτιο του 2015, η Rail Corporation (CSR) στη Νότια Κίνα έδειξε το πρώτο τραμ στον κόσμο με καύσιμο το υδρογόνο, σε μια εγκατάσταση συναρμολόγησης στην Κινγκντάο. Ο αρχιμηχανικός της θυγατρικής CSR Sifang Co Ltd., Liang Jianying,, δήλωσε ότι η εταιρεία μελετά πώς να μειώσει τις δαπάνες λειτουργίας του τραμ.

## Τύποι

### Μονής & διπλής απόληξης

Τραμ διπλής απόληξης, στο Παρίσι.
Ένα διπλής απόληξης τραμ διαθέτει καμπίνα χειριστή σε κάθε άκρη του οχήματος, το οποίο του επιτρέπει να κινείται εύκολα με πλήρη ταχύτητα σε κάθε κατεύθυνση σε συνεχές τμήμα της διαδρομής. Στο τέλος της διαδρομής, ο οδηγός του τραμ θα περπατήσει από το ένα άκρο του τραμ προς το άλλο, και στη συνέχεια να αρχίσει τη διαδρομή του τραμ προς την άλλη κατεύθυνση οδηγώντας το από την άλλη καμπίνα. Το τραμ συνήθως περνάει στη γραμμή της άλλης κατεύθυνσης με χρήση των σημείων διασταύρωσης. Σήμερα επικρατεί κατά πολύ στα σύγχρονα τραμ, ανεξαρτήτως μάρκας και μοντέλου.

Τραμ μονής απόληξης, στο Λισαβώνα.
Ένα μονής απόληξης τραμ διαθέτει καμπίνα χειριστή μόνο στο ένα άκρο, και μπορεί με ασφάλεια να κινείται με ταχύτητα μόνο στην προς τα εμπρός κατεύθυνση (το όχημα συχνά είναι ικανό για αντίστροφη κίνηση, τυπικά σε αργή ταχύτητα, και συνήθως με τη βοήθεια κάποιου έξω από το όχημα για παρακολούθηση εμποδίων). Η διαμόρφωση των θυρών μπορεί να είναι ασύμμετρη δηλ. μόνο σε μία πλευρά. Αντιστρόφως του τραμ διπλής απόληξης, ένα μονής απόληξης όχημα χρειάζεται μια μέθοδο στροφής στα άκρα της διαδρομής, έτσι ώστε η καμπίνα του χειριστή να βρίσκεται στο μπροστινό μέρος του τραμ για την αντίστροφη διαδρομή. Αυτό συνήθως απαιτεί ένα βρόχο καμπής η οποία έχει έναν αριθμό μειονεκτημάτων, ιδιαίτερα την ανάγκη επιπλέον ραγών ή πλατφόρμα αναστροφής. Από την άλλη πλευρά, η μονή απόληξη κάνει το τραμ ελαφρύτερο, φθηνότερο και πιο ευρύχωρο.

Δύο μονής απόληξης τραμ με πόρτες και στις δύο πλευρές μπορούν να συνδεθούν (ημι)μόνιμα σε ένα ζευγάρι, με καμπίνα χειριστή σε κάθε άκρη του συνδυασμού. Μια τέτοια ρύθμιση λειτουργεί σαν να πρόκειται για ένα διπλής απόληξης τραμ, εκτός από το ότι ο χειριστής πρέπει να βγει από ένα όχημα για να πάει στον άλλο στο τέλος της διαδρομής για την αρχή της επιστροφής.

Επιπλέον, εάν εναέρια ηλεκτρική ισχύς τροφοδοτείται από έναν πόλο τρόλεϊ, η κατεύθυνση του πόλου τρόλεϊ θα πρέπει να αντιστραφεί στο τέλος της διαδρομής, για να εξασφαλιστεί ότι ο πόλος θα «τραβιέται» πίσω ή "οπίσθια" το όχημα. Πιο συχνά στις μέρες μας, ένας αμφίδρομος παντογράφος μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να τροφοδοτεί το δίκτυο, εξαλείφοντας την ανάγκη αυτής της επιπλέον διαδικασίας για αντίθετη κατεύθυνση.

### Χαμηλού δαπέδου

Δύο τραμ στο Μπράουνσβαϊγκ της Γερμανίας. Το αριστερό είναι ένα τραμ υψηλού δαπέδου του 1981, ενώ το άλλο είναι του 2007 με χαμηλό δάπεδο.
Από τη δεκαετία του 1990, κατασκευάζονται ελαφρά σιδηροδρομικά οχήματα με σχεδιασμό μερικώς ή πλήρως χαμηλού δαπέδου (αποκαλούμενα και Low floor), με το δάπεδο 300-360 mm (11,8 έως 14,2 in) από την επιφάνεια της σιδηροτροχιάς, ένα πλεονέκτημα που δεν υπήρχε στα παλαιότερα οχήματα. Αυτό τους επιτρέπει να φορτώσουν τους επιβάτες, συμπεριλαμβανομένων και εκείνων που είναι σε αναπηρικές καρέκλες, απευθείας από τις πλατφόρμες. Αυτό ικανοποιεί τις απαιτήσεις για την παροχή πρόσβασης στους επιβάτες με αναπηρία χωρίς τη χρήση ακριβών ανελκυστήρων αναπηρικών αμαξιδίων, ενώ την ίδια στιγμή κάνει την επιβίβαση ταχύτερη και ευκολότερη για τους άλλους επιβάτες.

Ολοκληρωτικά χαμηλού δαπέδου τραμ Škoda 15T στην Πράγα.
Διάφορες εταιρείες έχουν αναπτύξει συγκεκριμένα σχέδια χαμηλού δαπέδου, που κυμαίνονται από εν μέρει χαμηλό δάπεδο (με εσωτερικό βήματα μεταξύ του τμήματος χαμηλού δαπέδου και τα τμήματα υψηλού δαπέδου πάνω από τους τροχοφορείς), π.χ. Citytram και Siemens S70, έως 100% χαμηλό δάπεδο, όπου το δάπεδο του εσωτερικού περνά μέσα από ένα διάδρομο μεταξύ των κινητήριων τροχών, διατηρώντας έτσι ένα σχετικά σταθερό επίπεδο από άκρο σε άκρο του τραμ.
Τραμ χαμηλού δαπέδου κυκλοφορούν τώρα σε πολλές πόλεις σε όλο τον κόσμο, μεταξύ των οποίων η Αδελαΐδα, το Άμστερνταμ, η Μπρατισλάβα, το Δουβλίνο, το Gold Coast, το Ελσίνκι, η Χιροσίμα, το Χιούστον, η Κωνσταντινούπολη, η Μελβούρνη, το Μιλάνο, η Αθήνα, η Πράγα, η Ρίγα, στο Στρασβούργο, το Σίδνεϊ, η Βιέννη, το Ζάγκρεμπ και η Ζυρίχη.

Οι επιβάτες εκτιμούν την ευκολία της επιβίβασης και αποβίβασης στα τραμ μερικώς ή πλήρως χαμηλού δαπέδου. Η ικανοποίηση των επιβατών με τα τραμ αυτά είναι υψηλή.

### Εξαιρετικά χαμηλού δαπέδου

Τραμ τύπου ULF στη Βιέννη.
Το τραμ εξαιρετικά χαμηλού επιπέδου ή *Ultra Low Floor* ή (ULF) είναι ένας τύπος τραμ χαμηλού δαπέδου που λειτουργεί στη Βιέννη της Αυστρίας από το 1997 και στην Οράντεα της Ρουμανίας, με το χαμηλότερο δάπεδο από κάθε άλλου τέτοιου οχήματος. Σε αντίθεση με τα άλλα τραμ χαμηλού δαπέδου, το δάπεδο στο εσωτερικό του ULF είναι στο ύψος του πεζοδρομίου (περίπου 18 cm ή 7 ίντσες πάνω από την επιφάνεια του δρόμου), οπότε καθιστά την πρόσβαση στο τραμ εύκολη για τους επιβάτες σε αναπηρικά αμαξίδια ή με παιδικά καροτσάκια. Αυτή η διαμόρφωση απαίτησε ένα νέο σύστημα όπου οι άξονες έπρεπε να αντικατασταθούν από ένα πολύπλοκο ηλεκτρονικό σύστημα διεύθυνσης των κινητήρων έλξης. Οι βοηθητικές συσκευές εγκαθίστανται σε μεγάλο βαθμό κάτω από τη στέγη του τραμ.

### Αρθρωτό

Αρθρωτό τραμ Combino Supra στη Βουδαπέστη.
Τα αρθρωτά τραμ, που εφευρέθηκαν και χρησιμοποιήθηκαν για πρώτη φορά στη Βοστώνη το 1912-13 με ένα συνολικό μήκος γύρω στα 12 μέτρα (40 πόδια), έχουν δύο ή περισσότερα τμήματα του σώματος που συνδέονται με ευέλικτες αρθρώσεις και μια στρογγυλή πλατφόρμα στο περιστρεφόμενο μεσαίο τμήμα τους. Όπως και τα αρθρωτά λεωφορεία, έχουν αυξημένη ικανότητα μεταφοράς επιβατών. Στην πράξη, αυτά τα τραμ μπορεί να είναι μέχρι 56 μέτρα (184 πόδια) μήκος (όπως το CAF Urbos 3 στη Βουδαπέστη, Ουγγαρία), ενώ ένα κανονικό τραμ πρέπει να είναι πολύ μικρότερο. Σε αυτόν τον τύπο, η άρθρωση συνήθως αναστέλλεται μεταξύ των τμημάτων.

Στο Škoda For City, το οποίο είναι το πρώτο τραμ 100% χαμηλού δαπέδου του κόσμου, με περιστρεφόμενους τροχοφορείς, ένα φορείο Jacobs υποστηρίζει την άρθρωση μεταξύ των δύο ή περισσότερων τμημάτων. Ένα αρθρωτό τραμ μπορεί να είναι ποικιλία χαμηλού δαπέδου ή υψηλή (κανονική) ποικιλία δαπέδου. Νεότερο μοντέλο τραμ μπορεί να είναι μέχρι 72 μέτρα (236 πόδια) μήκος και να μεταφέρει 510 επιβάτες.

### Διώροφο

Διώροφο τραμ στο Λονδίνο, 1910.
Το διώροφο τραμ ήταν κοινός τύπος στη Μεγάλη Βρετανία και το Δουβλίνο της Ιρλανδίας μέχρι τις δεκαετίες του 1950 και του 1960. Στην πόλη της Νέας Υόρκης, οι Σιδηρόδρομοι Νέας Υόρκης πειραματίστηκαν το 1912 με ένα διπλό κατάστρωμα. Το Χόμπαρτ, στην Τασμανία της Αυστραλίας, έκανε εκτεταμένη χρήση του διώροφου τραμ. Αναμφισβήτητα το πιο ασυνήθιστο διώροφο τραμ χρησιμοποιείται για να τρέξει μεταξύ της απομονωμένης πόλης της Δυτικής Αυστραλίας Leonora και το κοντινό οικισμό της Gwalia.

Διώροφα τραμ εξακολουθούν να λειτουργούν στην Αλεξάνδρεια, το Μπλάκπουλ και το Χονγκ Κονγκ.

### Ελαστικοφόρο

Τραμ συστήματος Translohr στην Πάντοβα, Ιταλία.
Διάγραμμα συστήματος Translohr.
Διάγραμμα συστήματος Transit.
Τα ελαστικοφόρα τραμ είναι τραμ με ελαστικά, στα οποία ένα όχημα οδηγείται από μια σταθερή σιδηροτροχιά στην επιφάνεια του δρόμου και αντλεί ρεύμα από εναέρια ηλεκτρικά καλώδια.

Δύο ασύμβατα συστήματα που χρησιμοποιούν φυσικές σιδηροτροχιές οδηγού, είναι το Guided Light Transit (GLT) που σχεδιάστηκε από την Bombardier Transportation και το Translohr από τη Lohr Industrie (που σήμερα κατασκευάζονται από την Alstom και την FSI). Δεν υπάρχουν πλάγιες ράβδοι στις πλευρές αλλά υπάρχει μια κεντρική ράγα καθοδήγησης που διαφέρει στον σχεδιασμό μεταξύ των συστημάτων. Στην περίπτωση του Translohr, αυτή η σιδηροτροχιά τραβιέται από ένα ζεύγος μεταλλικών οδηγών τροχών που βρίσκονται σε 45 ° προς τον δρόμο και σε 90 ° μεταξύ τους. Στο σύστημα GLT, ένας μονός τροχός διπλής φλάντζας μεταξύ των ελαστικών ακολουθεί τη σιδηροτροχιά καθοδήγησης. Και στις δύο περιπτώσεις, το βάρος του οχήματος επιβαρύνεται με ελαστικά από καουτσούκ στα οποία προσαρτώνται οι τροχοί οδηγήσεως. Η ισχύς τροφοδοτείται συνήθως από εναέριες γραμμές, επαναφορτιζόμενες μπαταρίες ή κινητήρες εσωτερικής καύσης όπου δεν υπάρχουν καλώδια εναέριας κυκλοφορίας.

Το σύστημα Translohr λειτουργεί πάντοτε ως οδηγημένο όχημα, ενώ με το σύστημα GLT της Bombardier τα οχήματα μπορούν να κινούνται αυτόνομα όπως επιβάλλονται από τις απαιτήσεις, όπως οι μετακινήσεις προς την αποθήκη. Συνεπώς, τα οχήματα με GLT θεωρούνται νόμιμα λεωφορεία και πρέπει να φέρουν κάτοπτρα, φώτα και πινακίδες κυκλοφορίας και να ελέγχονται με τιμόνια και πεντάλ όπως τα συνηθισμένα λεωφορεία, αν και το τιμόνι δεν χρησιμοποιείται όταν ακολουθεί τη σιδηροτροχιά καθοδήγησης. Από την άλλη πλευρά, τα οχήματα Translohr λειτουργούν σαν στάνταρ τραμ και δεν μπορούν να κινούνται χωρίς καθοδήγηση, επομένως δεν ταξινομούνται ως λεωφορεία και δεν είναι εφοδιασμένα με πινακίδες κυκλοφορίας.

Αυτά τα συστήματα έχουν ως στόχο να προσφέρουν μια μορφή τραμ πιο ελαφριά από ένα κανονικό λεωφορείο με οδηγό και να προσφέρουν ορισμένα πλεονεκτήματα σε σχέση με τα τραμ με χαλύβδινους τροχούς, όπως μια ενδεχομένως μικρότερη ακτίνα στροφής, η ικανότητα να ανεβαίνουν βαθύτερες κλίσεις (έως 13%) και η πιο αθόρυβη λειτουργία. Η εγκατάσταση της υποδομής είναι πιο οικονομική και λιγότερο περίπλοκη από την εγκατάσταση μιας πλήρους γραμμής τραμ σε έναν υφιστάμενο δρόμο. Έχουν παρομοιαστεί με το ισοδύναμο του τραμ με ελαστικό υπόστρωμα, είναι όμως λιγότερο αποδοτικά από τα ελαφρά σιδηροδρομικά οχήματα με χαλύβδινους τροχούς. Δεν υπάρχουν μέχρι τώρα στοιχεία που να αποδεικνύουν την ανωτερότητα του συστήματος καθοδήγησης. Τόσο οχήματα Bombardier όσο και οχήματα Translohr είχαν εκτροχιαστεί κατά τη διάρκεια της λειτουργίας.

### Τραμ-τρένο

Το τραμ-τρένο (Tram-Train), γνωστό και ως τραμ διπλού συστήματος, χρησιμοποιεί οχήματα όπως το Flexity Link και Regio-Citadis, τα οποία είναι κατάλληλα για χρήση σε αστικές γραμμές του τραμ και επίσης πληρούν τις απαραίτητες απαιτούμενες ενδείξεις δύναμης και αντοχής για λειτουργία στην κύρια γραμμή σιδηροδρόμων. Αυτό επιτρέπει στους επιβάτες να ταξιδέψουν από προαστιακές περιοχές σε προορισμούς στο κέντρο της πόλης, χωρίς να χρειάζεται να μεταβιβαστούν από ένα τρένο σε ένα τραμ.

Έχει αναπτυχθεί κυρίως στη Γερμανία και την Ελβετία. Η Καρλσρούη είναι μια αξιοσημείωτη πρωτοπόρος του τραμ-τρένο.

## Μη επιβατικά

### Φορτίου

Τραμ φορτίου (*CarGoTram*) που διαχειρίζεται η Volkswagen στη Δρέσδη.
Από τον 19ου αιώνα σιδηροδρομικά οχήματα μεταφέρουν τα εμπορεύματα στους δρόμους, συχνά κοντά σε αποβάθρες και χαλυβουργεία, για παράδειγμα, το Weymouth Harbour Τραμ στη Γουέιμουθ. Τα τραμ βελγικών γειτονικών γραμμών χρησιμοποιήθηκαν για να μεταφέρουν αγροτικά προϊόντα, ξυλεία και άνθρακα από το ανθρακωρυχείο Blegny, ενώ σε αρκετές από τις υπεραστικές γραμμές των ΗΠΑ πραγματοποιούνται εμπορευματικές μεταφορές. Στην Αυστραλία, τρία διαφορετικά εμπορευματικά οχήματα λειτουργούσαν στη Μελβούρνη μεταξύ 1927 και 1977 και η πόλη Kislovodsk στη Ρωσία είχε ένα εμπορευματικό μόνο σύστημα τραμ που αποτελείτο από μία γραμμή η οποία εχρησιμοποιείτο αποκλειστικά για την παροχή εμφιαλωμένου Narzan (μεταλλικό νερό) στους σιδηροδρομικούς σταθμούς.

Σήμερα, η γερμανική πόλη της Δρέσδης έχει τακτικά δρομολόγια CarGoTram, που διαθέτει από τους μεγαλύτερους συρμούς του τραμ στον κόσμο (59,4 μέτρα (195 πόδια)), που μεταφέρουν ανταλλακτικά αυτοκινήτων σε ολόκληρο το κέντρο της πόλης και το εργοστάσιο της Volkswagen. Εκτός από τη Δρέσδη, οι πόλεις της Βιέννης και της Ζυρίχης χρησιμοποιούν σήμερα τα τραμ και ως αποθήκες ανακύκλωσης κινητών.

Από τις αρχές του 21ου αιώνα, ένα νέο ενδιαφέρον έχει προκύψει για τη χρήση δικτύων αστικών τραμ για τη μεταφορά εμπορευμάτων. Το κίνητρο είναι τώρα να μειωθεί η ατμοσφαιρική ρύπανση, η κυκλοφοριακή συμφόρηση και οι βλάβες των οδοστρωμάτων στα κέντρα των πόλεων.

Μια πρόσφατη πρόταση για ευρύτερη χρήση τραμ φορτίου ήταν το σχέδιο της City Cargo Amsterdam να τα επαναφέρει στην πόλη του Άμστερνταμ. Την άνοιξη του 2007, η πόλη δοκίμασε αυτή τη λειτουργία των τραμ φορτίου, τα οποία μεταξύ των στόχων τους είχαν τη μείωση των σωματιδίων της ρύπανσης στην πόλη κατά 20% και τη μείωση κατά το ήμισυ του αριθμού των φορτηγών (5000) εκφόρτωσης στο κέντρο της πόλης κατά τη διάρκεια του επιτρεπόμενου χρονικού πλαισίου (από τις 07:00 έως τις 10:30). Στη δοκιμή συμμετείχαν δύο τραμ φορτίου, με ένα κέντρο διανομής και την παράδοση σε ένα "κομβικό σημείο" όπου με με ειδικά ηλεκτρικά οχήματα παραδόθηκαν μικρά κοντέινερς των τραμ στον τελικό τους προορισμό. Η δοκιμή ήταν επιτυχής, απελευθερώνοντας ένα στόχο επένδυσης € 100 εκ σε ένα στόλο από 52 τραμ φορτίου διανομής με τέσσερις περιφερειακές διασταυρούμενες αποβάθρες έως 15 κόμβους στο εσωτερικό της πόλης μέχρι το 2012. Αυτά τα ειδικά οχήματα που κατασκευάζονται θα είναι 30 πόδια (9,14 μ) το πολύ με 12 άξονες και ωφέλιμο φορτίο 30 τόνων (33,1 μικρών τόνων? 29.5 καιρό τόνους). Τις καθημερινές, τα τραμ έχει προγραμματιστεί να κάνουν 4 παραδόσεις ανά ώρα από 7 π.μ. έως 11 π.μ. και δύο ανά ώρα από τις 11 π.μ. έως 23:00 με διάρκεια εκφόρτωσης κατά μέσο όρο 10 λεπτά. Στις αρχές του 2009 το πρόγραμμα ανεστάλη λόγω της οικονομικής κρίσης και παρεμπόδισης άντλησης κεφαλαίων.

### Νεκροφόρο

Ειδικά εξοπλισμένα νεκροφόρα τραμ, χρησιμοποιήθηκαν σε κηδείες σε πολλές πόλεις στα τέλη του 19ου και αρχές του 20ού αιώνα, ιδιαίτερα σε πόλεις με μεγάλα συστήματα τραμ π.χ. στην Πόλη του Μεξικού, που είχε ήδη 26 νεκροφόρα τραμ το 1886. Κατά τη διάρκεια του 20ου αιώνα, σχεδόν κάθε μεγάλη πόλη στις ΗΠΑ είχε ένα ή περισσότερα" νεκροφόρα τραμ σε λειτουργία.

Στο Μιλάνο της Ιταλίας, νεκροφόρα τραμ (αρχικά ιππήλατα) χρησιμοποιήθηκαν από τη δεκαετία του 1880 έως το 1920. Στα κυριότερα νεκροταφεία, Cimitero Monumentale και Cimitero Maggiore, περιλαμβάνονται σταθμοί κηδείας του τραμ. Πρόσθετοι σταθμοί κηδείας βρίσκονται στα Piazza Firenze και Porta Romana. Στα μέσα της δεκαετίας του 1940, τουλάχιστον ένα νεκροφόρο τραμ χρησιμοποιήθηκε στο Τορίνο της Ιταλίας. Εισήχθη λόγω έλλειψης καυσίμων αυτοκινήτων εξ αιτίας του πολέμου.

Στο Νιούκασλ της Αυστραλίας λειτουργούσαν επίσης δύο νεκροφόρα τραμ μεταξύ 1896 και 1948.

### Εστιατόριο

Εσωτερικός χώρος τραμ-εστιατορίου στη Μελβούρνη.
Πολλά δίκτυα έχουν εισάγει τραμ-εστιατόριο, ιδιαίτερα ως τουριστικό αξιοθέατο. Αυτό είναι ειδικά μια σύγχρονη τάση. Δίκτυα που έχουν ή είχαν τραμ-εστιατόριο έχουν η Αδελαΐδα, το Μπέντιγκο και η Μελβούρνη στην Αυστραλία, οι Βρυξέλλες στο Βέλγιο, η Χάγη στην Ολλανδία, το Κράισττσερτς στη Νέα Ζηλανδία, το Μιλάνο, η Ρώμη και το Τορίνο στην Ιταλία, η Μόσχα στη Ρωσία, το Αλμάτι στο Καζακστάν και η Ζυρίχη στην Ελβετία.

Τραμ-εστιατόριο στην St Kilda της Μελβούρνης
Το τραμ-εστιατόριο είναι ιδιαίτερα δημοφιλές στη Μελβούρνη, όπου τρία από τα γραφικά "W class" τραμ έχουν μετατραπεί σε εστιατόρια. Και τα τρία συχνά λειτουργούν παράλληλα και συνήθως υπάρχουν πολλές συναντήσεις με γεύμα.

Τραμ-μπιστρό με μπουφέ λειτουργούν μεταξύ Κρέφελντ και Ντίσελντορφ στη Γερμανία, ενώ το Ελσίνκι στη Φινλανδία έχει ένα τραμ-παμπ. Η Φρανκφούρτη έχει μια γραμμή τουριστικού κύκλου που ονομάζεται "Ebbelwei-Express", στην οποία σερβίρεται το παραδοσιακό τοπικό ποτό "Apfelwein" (τοπικά ονομάζεται "Ebbelwei"), ένα είδος σκληρού μηλίτη.

### Κινητή βιβλιοθήκη

Στο Μόναχο, το τραμ No.24 που παραδόθηκε το 1912, ανακαινίστηκε ως κινητή βιβλιοθήκη το 1928. Γνωστή ως «Städtische Wanderbücherei München", ήταν στις δημόσιες υπηρεσίες μέχρι το 1970. Συντηρήθηκε και τώρα βρίσκεται σε δημόσια έκθεση σε μουσείο σιδηροδρόμων στο Ανόβερο. Στο Έντμοντον της Αλμπέρτα του Καναδά χρησιμοποίησαν ένα τραμ κινητής βιβλιοθήκης μεταξύ 1941-1956.

### Φυτώριο

Μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, τόσο στη Βαρσοβία όσο και στο Βρότσλαβ της Πολωνίας, τα λεγόμενα τραμ-φυτώρια ήταν σε λειτουργία, συλλέγοντας τα παιδιά από τους χώρους εργασίας των γονέων τους (συχνά υπαλλήλους του τραμ). Αυτά τα τραμ-φυτώρια είτε μετέφεραν τα παιδιά γύρω από το σύστημα ή τα παρέδιδαν σε νηπιαγωγείο που διοικούσε η εταιρεία μεταφορών.

### Διαφήμιση

Πολλά δίκτυα τραμ έχουν διαφήμιση στο εξωτερικό ή / και το εσωτερικό των οχημάτων τους.

## Λειτουργία τραμ

Το αμαξοστάσιο τραμ Vasileostrovsky και Μουσείο ηλεκτρικών μεταφορών στην Αγία Πετρούπολη, Ρωσία.

Υπάρχουν δύο κύριοι τύποι τραμ, το κλασικό τραμ που κατασκευάστηκε στις αρχές του 20ου αιώνα και λειτουργεί σε μεικτή κυκλοφορία, και ο μεταγενέστερος τύπος που τις περισσότερες φορές συνδέεται με δική του δεξιά διαδρομή. Το τραμ που έχει τη δική του δεξιά διαδρομή συχνά αποκαλείται ελαφρύ τρένο, αλλά αυτό δεν ισχύει πάντα. Αν και διαφέρουν ως προς τη λειτουργία τους, ο εξοπλισμός τους είναι σχεδόν ίδιος.

Μηχανικοί που εργάζονται σε ένα ηλεκτρο-μηχανικό φορείο
### Στάση

Οι στάσεις του τραμ μπορεί να είναι παρόμοιες με τις στάσεις λεωφορείων στον σχεδιασμό και τη χρήση, σε ιδιαίτερα τμήματα του δρόμου, όπου σε ορισμένες περιπτώσεις, άλλα οχήματα υποχρεούνται εκ του νόμου να σταματήσουν. Ορισμένες στάσεις μπορεί να μοιάζουν με σιδηροδρομικές πλατφόρμες, όπου τα τραμ επιβιβάζουν/αποβιβάζουν σε κανονικού ύψους σιδηροδρομική πλατφόρμα, αντίθετα με τη χρήση βημάτων στην πόρτα ή την επιβίβαση/αποβίβαση σε τραμ χαμηλού δαπέδου.

### Έλεγχος

Τα παραδοσιακά τραμ λειτουργούσαν με ξεχωριστούς μοχλούς για την εφαρμογή δύναμης και τα φρένα. Τα περισσότερα σύγχρονα οχήματα χρησιμοποιούν ένα χειριστήριο σαν αυτό των αμαξοστοιχιών. Επιτυχία είχε όμως και η χρήση πεντάλ σαν των αυτοκινήτων του τραμ PCC, που επιτρέπει λειτουργία ανοικτής συνομιλίας, ιδιαίτερα όταν ο οδηγός ευθύνεται για τη συλλογή των ναύλων.

### Τροχιά

Για να προσαρμοστεί στα διάφορα περιβάλλοντα της λειτουργίας του δικτύου, η γραμμή του τραμ (ή αλλιώς *τροχιοδρομική γραμμή*) έχει ποικιλία μορφών και μπορεί να έχει μορφή ίδια ή διαφορετική των σιδηροδρομικών γραμμών, όπως η ενσωμάτωση με τον δρόμο, που είναι και η πιο συνηθισμένη μορφή. Μια πιο οικολογική λύση που προτιμάται σήμερα αρκετά περισσότερο απ΄ότι πιο παλιά, είναι η ενσωμάτωση με χλοοτάπητα. Στα συστήματα Transit (GLT) και Translohr η τροχιά είναι πάντα ενσωματωμένη σε δρόμο λόγω των ελαστικών που έχουν τα οχήματα του τραμ.

Τροχιά σιδηροδρομικής μορφής.Τροχιά ενσωματωμένη σε δρόμο.Τροχιά ενσωματωμένη σε χλοοτάπηταΤροχιά ελαστικοφόρων συστήματος Transit.
Τροχιά ελαστικοφόρων συστήματος Translohr.
Διασταύρωση τροχιών συστήματος Translohr.
Διακλάδωση τροχιών συστήματος Translohr.
### Παροχή ηλεκτρικού ρεύματος

Τα ηλεκτροκίνητα τραμ χρησιμοποιούν διάφορες συσκευές για τη συλλογή ενέργειας από τις εναέριες γραμμές. Η πιο κοινή συσκευή είναι σήμερα ο παντογράφος, ενώ κάποια παλαιότερα συστήματα χρησιμοποιούν πόλους τρόλεϊ. Για παροχή ηλεκτρικού ρεύματος από το επίπεδο του εδάφους έχει γίνει μια πρόσφατη καινοτομία. Μια άλλη νέα τεχνολογία χρησιμοποιεί υπερπυκνωτές. Όταν ένας μονωτής διακόπτει την παροχή ρεύματος στο τραμ για μια μικρή απόσταση κατά μήκος της γραμμής, το τραμ μπορεί να χρησιμοποιήσει ενέργεια που αποθηκεύεται σε έναν μεγάλο πυκνωτή για να συνεχίσει τη λειτουργία του στο κενό της τροφοδοσίας ρεύματος. Ένα μάλλον ξεπερασμένο σύστημα για την παροχή ηλεκτρικού ρεύματος είναι ο αγωγός λήψης ρεύματος.

## Δίκτυα τραμ και ελαφρού σιδηρόδρομου σε όλο τον κόσμο

Τραμ Tatra T3. Με τα 14.113 αντίτυπα που πωλήθηκαν σε όλο τον κόσμο, είναι ένα από τα υψηλότερα σε πωλήσεις.
Σε όλο τον κόσμο υπάρχουν πολλά δίκτυα τραμ, όπου ορισμένα χρονολογούνται από τα τέλη του 19ου ή τις αρχές του 20ού αιώνα. Ωστόσο, ένας μεγάλος αριθμός από τα παλαιά δίκτυα έκλεισε κατά τα μέσα του 20ού αιώνα, λόγω των εν λόγω αντιληπτών μειονεκτημάτων όπως ακαμψία στη διαδρομή και τα έξοδα συντήρησης. Αυτή ήταν ιδιαίτερα η περίπτωση της Βόρειας Αμερικής, της Αυστραλίας, Βρετανίας, της Γαλλίας και άλλων πόλεων της Δυτικής Ευρώπης. Ωστόσο, ορισμένα παραδοσιακά δίκτυα τραμ κατάφεραν να επιβιώσουν και να παραμείνουν λειτουργικά τόσο, όσο όταν κατασκευάστηκαν για πρώτη φορά εδώ και πάνω από έναν αιώνα. Κατά τα τελευταία είκοσι χρόνια οι αριθμοί τους έχουν αυξηθεί με σύγχρονα δίκτυα τραμ ή ελαφρά σιδηροδρομικά δίκτυα σε πόλεις όπου είχαν απορριφθεί παλαιότερα.

### Στατιστική

* Δίκτυα τραμ και ελαφρού τραίνου λειτουργούν σε 388 πόλεις σε όλο τον κόσμο, 206 από τα οποία είναι στην Ευρώπη.
* Από το 1985, συνολικά 120 ελαφρά σιδηροδρομικά δίκτυα έχουν ανοίξει.
* Από το 2000, συνολικά 78 δίκτυα έχουν ανοίξει, ενώ 13 έχουν κλείσει. Οι χώρες που έχουν ανοίξει τα περισσότερα δίκτυα από το 2000 είναι οι ΗΠΑ (23), Γαλλία (20), την Ισπανία (16), και η Τουρκία (8).
* 15.618 χιλιόμετρα διαδρομής είναι σε λειτουργία, 850 χιλιόμετρα σε φάση κατασκευής και περαιτέρω 2.350 χιλιόμετρα έχουν προγραμματιστεί.
* Τα μεγαλύτερα δίκτυα είναι σε Μελβούρνη (250 χιλιόμετρα), Αγία Πετρούπολη (240 χιλιόμετρα), Κολωνία (193 χιλιόμετρα), Κατοβίτσε (Άνω Σιλεσίας Βιομηχανική Περιοχή) (200 χιλιόμετρα) και το Βερολίνο (192 χιλιόμετρα).
* Αυτές οι γραμμές έχουν 32.345 στάσεις σε μια μέση απόσταση των 484 μέτρων.
* Μεταφέρουν 13,5 δισεκατομμύρια επιβάτες ετησίως, το 3% του συνόλου των επιβατών μέσων μαζικής μεταφοράς. Τα δίκτυα με τον μεγαλύτερο όγκο είναι στη Βουδαπέστη, Βιέννη, Βουκουρέστι, Πράγα και Αγία Πετρούπολη. Τα πιο έντονα χρησιμοποιούμενα δίκτυα (επιβάτες ανά χιλιόμετρο της διαδρομής ανά έτος) είναι: Tuen Mun (Χονγκ Κονγκ), στην Κωνσταντινούπολη, το Τόκιο, το Σαράγεβο και το Ζάγκρεμπ.
* Ακριβώς πάνω από 36.000 τραμ και ελαφρά σιδηροδρομικά οχήματα είναι σε λειτουργία. Οι μεγαλύτεροι στόλοι είναι στην Πράγα (920), Μόσχα (919), Αγία Πετρούπολη (833), Βουδαπέστη (612) και Βαρσοβία (526).
* Μεταξύ 1997 και 2014, 400-450 οχήματα έχουν κατασκευαστεί ετησίως.

Πηγή, από τον Οκτώβριο του 2015:

### Δημοτικότητα

Το τραμ ήταν κοινό σε όλο τον βιομηχανοποιημένο κόσμο στα τέλη του 19ου και αρχές του 20ού αιώνα, αλλά είχε εξαφανιστεί από τις περισσότερες βρετανικές, καναδικές, γαλλικές και πόλεις των ΗΠΑ από τα μέσα του 20ού αιώνα.

Αντίθετα, το τραμ σε περιοχές της ηπειρωτικής Ευρώπης συνέχισε να χρησιμοποιείται σε πολλές πόλεις, αν και υπήρχαν συσπάσεις σε ορισμένες χώρες, συμπεριλαμβανομένων των Κάτω Χωρών.

Από τη δεκαετία του 1980 το τραμ έχει επιστρέψει για να ευνοήσει σε πολλά μέρη, εν μέρει επειδή η τάση του να κυριαρχήσει στον δρόμο, που παλαιότερα θεωρείτο ως ένα μειονέκτημα, θεωρείται πλέον ότι είναι ένα πλεονέκτημα. Νέα δίκτυα έχουν κατασκευαστεί στις Ηνωμένες Πολιτείες, τη Μεγάλη Βρετανία, την Ιρλανδία, τη Γαλλία, την Αυστραλία και πολλές άλλες χώρες.

Στο Μιλάνο, στην Ιταλία, το παλιό τραμ "Ventotto" θεωρείται από τους κατοίκους του «σύμβολο» της πόλης. Το ίδιο μπορεί να λεχθεί και για τραμ στη Μελβούρνη σε γενικές γραμμές, αλλά ιδιαίτερα το γραφικό "W class".

### Μεγάλα δίκτυα τραμ

Δύο τραμ στη Μελβούρνη, 2013.
Τα επτά μεγαλύτερα δίκτυα τραμ στον κόσμο, με μήκος διαδρομής (από Οκτώβριο του 2015) είναι στη Μελβούρνη (250 χλμ. (160 mi), την Αγία Πετρούπολη (240 χλμ. (150 mi), την Κολωνία (193 χλμ. (120 mi), το Βερολίνο (192 χλμ. (119 mi), το Κατοβίτσε (183 χιλιόμετρα (114 mi), τη Μόσχα (181 χλμ. (112 mi) και τη Βιέννη (178 χλμ. (111 mi). Άλλα μεγάλα δίκτυα περιλαμβάνουν (αλλά δεν περιορίζονται σε αυτά) το Άμστερνταμ (80,5 χιλιόμετρα (50,0 μίλια), η Αμβέρσα, το Βελιγράδι (127 χλμ. (79 mi), η Βρέμη, οι Βρυξέλλες, το Βουκουρέστι, η Βουδαπέστη, η Δρέσδη (134 χλμ. (83 mi), το Γκέτεμποργκ, το Ανόβερο, η Χάγη, το Κίεβο, η Λειψία (148,3 χιλιόμετρα (92,1 μίλια ), το Λοντζ (151 χλμ. (94 mi), το Μάντσεστερ (93 χλμ. (58 mi), το Μιλάνο (172 χλμ. (107 mi), το Όσλο, το Παρίσι (90 χλμ. (56 mi), η Πράγα (142 χλμ. ( 88 mi), η Ρίγα (99,5 χιλιόμετρα (61,8 μίλια), η Σόφια, η Στουτγάρδη, το Τορόντο (82 χλμ. (51 mi), η Βαρσοβία, το Ζάγκρεμπ, η Ζυρίχη (73 χλμ. (45 mi) και η Αθήνα (27 χλμ.).

Η μεγαλύτερη ενιαία γραμμή του τραμ στον κόσμο είναι η Βελγική Ακτή (68 χιλιόμετρα (42 μίλια) όπου το τραμ κυκλοφορεί σε όλο σχεδόν το μήκος της βελγικής ακτής.

Ιστορικά, το δίκτυο τραμ στο Παρίσι ήταν, στο αποκορύφωμά της, το μεγαλύτερο δίκτυο στον κόσμο, με 1.111 χιλιόμετρα (690 μίλια) της γραμμής το 1925, πριν από την ολοκληρωτική καταστροφή του το 1930. Το επόμενο μεγαλύτερο δίκτυο φαίνεται να ήταν 857 χιλιόμετρα (533 μίλια), στο Μπουένος Άιρες πριν από το 1960. Το τρίτο μεγαλύτερο ήταν στο Σικάγο, με πάνω από 850 χιλιόμετρα (530 μίλια) της γραμμής, αλλά όλα μετατράπηκαν σε δίκτυα λεωφορείων από τα τέλη της δεκαετίας του 1950. Πριν από την παρακμή της, η BVG στο Βερολίνο λειτούργησε ένα πολύ μεγάλο δίκτυο με 634 χιλιόμετρα (394 μίλια). Πριν αρχίσει το δίκτυο τραμ να μετατρέπεται σε δίκτυο τρόλεϊ (και αργότερα λεωφορείου) στη δεκαετία του 1930, η πρώτη γενιά του δικτύου τραμ του Λονδίνου είχε 526 χιλιόμετρα (327 μίλια) το 1934. Το δίκτυο τραμ του Σίδνεϊ, πριν κλείσει στα μέσα του 20ου αιώνα, είχε 291 χιλιόμετρα (181 μίλια), και έτσι ήταν το μεγαλύτερο στην Αυστραλία.

Κατά τη διάρκεια μιας περιόδου κατά τη δεκαετία του 1980, το μεγαλύτερο δίκτυο τραμ του κόσμου ήταν στο Λένινγκραντ (τώρα Αγία Πετρούπολη) στην ΕΣΣΔ, και εντάχθηκε στο Guinness World Records. Ωστόσο, το δίκτυο τραμ της Αγίας Πετρούπολης έχει μειωθεί σε μέγεθος μετά την πτώση της Σοβιετικής Ένωσης.

### Αφρική

### Ασία

Ένα ιστορικό τραμ στην Νταλιάν, Κίνα.
Διώροφο τραμ στο Χονγκ Κονγκ.
Δίκτυα τραμ ήταν καλά εγκατεστημένα στην περιοχή της Ασίας στις αρχές του 20ού αιώνα, αλλά άρχισε μια σταθερή μείωση κατά τα μέσα έως τα τέλη της δεκαετίας του 1930. Η δεκαετία του 1960 σήμανε το τέλος της κυριαρχίας του τραμ στα μέσα μαζικής μεταφοράς, οπότε τα περισσότερα μεγάλα δίκτυα έκλεισαν και οι εξοπλισμοί και τα κιγκλιδώματα πουλήθηκαν για παλιοσίδερα. Ωστόσο, ορισμένες εκτεταμένες αρχικές γραμμές εξακολουθούν ακόμη να παραμένουν σε υπηρεσία στο Χονγκ Κονγκ και την Ιαπωνία. Τα τελευταία χρόνια έχει υπάρξει ανανεωμένο ενδιαφέρον για το τραμ, με σύγχρονα δίκτυα να δημιουργούνται στην Ιαπωνία, τις Φιλιππίνες και τη Νότια Κορέα.

Νέο τραμ στην Καλκούτα, Ινδία.
Στην Ινδία τα τραμ διακόπηκαν στο Τσεννάι το 1954 και τη Βομβάη το 1960, ενώ εξακολουθούν να λειτουργούν στην Καλκούτα.

Οι βόρειες και κεντρικές περιοχές της πόλης του Κολόμπο στη Σρι Λάνκα είχαν ένα δίκτυο τραμ που άρχισε να λειτουργεί περίπου το 1900 και διακόπηκε από το 1960. Άλλες χώρες με διακεκομμένα δίκτυα τραμ είναι η Ινδονησία, η Μαλαισία, η Ταϊλάνδη, το Πακιστάν και το Βιετνάμ. Ωστόσο, ένα δίκτυο τραμ έχει προγραμματιστεί για κατασκευή στο Γκουαντάρ του Πακιστάν, όπου η κατασκευή άρχισε στα τέλη του 2011. Δίκτυα τραμ είναι επίσης υπό κατασκευή σε DHA Πόλη στο Καράτσι. Στην Κίνα οι πόλεις Πεκίνο, Zhuhai, Ναντσίνγκ και Σεντσέν είναι στον σχεδιασμό δικτύων τραμ για το μέλλον.

Η πρώτη ιαπωνική γραμμή του τραμ εγκαινιάστηκε το 1895 στο Κιότο. Το τραμ έφτασε στο απόγειό του το 1932, όταν λειτουργούσαν 82 σιδηροδρομικές επιχειρήσεις με 1.479 χιλιόμετρα συνολικής διαδρομής σε 65 πόλεις. Το τραμ μειώθηκε μέσα στα υπόλοιπα έτη της δεκαετίας του 1930 και κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1960 πολλές από τις υπόλοιπες επιχειρήσεις τραμ έκλεισαν και τα οχήματά τους παροπλίστηκαν

### Ευρώπη

Νέα τραμ (Flexity της Bombardier) στο Βερολίνο.
Σε πολλές ευρωπαϊκές πόλεις πολλά δίκτυα τραμ χάθηκαν στα μέσα του 20ου αιώνα, αν και όχι πάντα στην ίδια κλίμακα όπως και σε άλλα μέρη του κόσμου, όπως στη Βόρεια Αμερική. Το μεγαλύτερο μέρος της Ανατολικής Ευρώπης διατήρησε δίκτυα τραμ μέχρι τα τελευταία χρόνια, αλλά ορισμένες πόλεις έχουν πλέον επανεξέταση των προτεραιοτήτων της μεταφοράς τους. Αντίθετα, ορισμένες πόλεις της δυτικής Ευρώπης προτιμούν αποκατάσταση, αναβάθμιση, επέκταση και ανακατασκευή παλαιών γραμμών τραμ. Πολλές δυτικές ευρωπαϊκές πόλεις, επίσης, την κατασκευή νέων γραμμών τραμ. Εκτιμώντας ότι τα περισσότερα δίκτυα και οχήματα ελαφρού σιδηρόδρομου αναρτήθηκαν στην Ανατολική Ευρώπη στη δεκαετία του 1960 και του 1970, τα δίκτυα ελαφρών σιδηροδρόμων έκλεισαν σε πολλά μέρη της Δυτικής Ευρώπης και σήμερα βιώνουν μια συνεχή μακρά προσπάθεια αναβίωσης από το 1990.

### Βόρεια Αμερική

Τραμ PCC στην οδό Αγοράς του Σαν Φρανσίσκο.
Το αποκαλούμενο *tram* ή *tramway* όχημα, στη Βόρεια Αμερική ονομάζεται *streetcar* ή *trolley*.

Στις περισσότερες βορειοαμερικανικές πόλεις, τα δίκτυα τραμ σε μεγάλο βαθμό "ποδοπατήθηκαν" και ξηλώθηκαν στα μέσα του 20ού αιώνα, για μια ποικιλία οικονομικών, τεχνολογικών και κοινωνικών λόγων. Εξαιρέσεις αποτελούν η Βοστώνη, η Νέα Ορλεάνη, το Νιούαρκ, η Φιλαδέλφεια (αν και με ένα πολύ συρρικνωμένο δίκτυο), το Πίτσμπουργκ, το Σαν Φρανσίσκο, το Κλίβελαντ και το Τορόντο. Το Πίτσμπουργκ είχε κρατήσει το μεγαλύτερο μέρος του δικτύου τραμ που εξυπηρετούσε την πόλη και τα πολλά προάστια, μέχρι σοβαρές περικοπές στις 27 Ιανουαρίου 1967, καθιστώντας το μεγαλύτερης διάρκεια ζωής μεγάλο αμερικανικό δίκτυο τραμ. Ωστόσο, γραμμές τραμ του Πίτσμπουργκ που επιβίωσαν μετατράπηκαν σε γραμμές ελαφρού τρένου τη δεκαετία του 1980.

Το δίκτυο τραμ του Τορόντο είναι το μεγαλύτερο στη Βόρεια Αμερική.
Το Τορόντο έχει σήμερα το μεγαλύτερο δίκτυο τραμ στην Αμερική από την άποψη του μήκους διαδρομής και επιβατικής κίνησης, που λειτουργεί από την Επιτροπή Διέλευσης Τορόντο (TTC). Αυτό είναι το μόνο μεγάλης κλίμακας δίκτυο τραμ από τα υπάρχοντα στον Καναδά, μη συμπεριλαμβανομένων των ελαφρών σιδηροδρομικών δικτύων που λειτουργούν επί του παρόντος σε ορισμένες καναδικές πόλεις, ή γραμμών που λειτουργούν μόνο εποχιακά. Το δίκτυο του Τορόντο χρησιμοποιεί σήμερα ελαφρά σιδηροδρομικά οχήματα και αρθρωτά ελαφρά σιδηροδρομικά οχήματα, μετά από μια ιστορία όπου χρησιμοποίησε τραμ PCC, τραμ Peter Witt και ιππήλατες άμαξες. Η TTC έχει αρχίσει την αποδοχή της παράδοσης ενός στόλου 204 οχημάτων μιας παραλλαγής του Flexity Outlook της Bombardier (που χρησιμοποιείται επίσης σε ορισμένα ευρωπαϊκά δίκτυα τραμ) για αντικατάσταση. Νεότερες γραμμές ελαφρού σιδηρόδρομου στο Τορόντο και Kitchener-Waterloo θα πρέπει να χρησιμοποιούν το Flexity Freedom.

Τραμ υπήρχαν κάποτε στο Έντμοντον και το Κάλγκαρι, αλλά και οι δύο καναδικές πόλεις έκλεισαν τα δίκτυα των τραμ τους. Στα τέλη της δεκαετίας του 1970 και στις αρχές της δεκαετίας του 1980, στις δύο πόλεις δημιουργήθηκαν και επεκτάθηκαν νέα ελαφρά σιδηροδρομικά συστήματα. Το τραμ, επίσης, κάποτε λειτουργούσε σε πόλεις όπως η Οτάβα, το Μόντρεαλ, το Κεμπέκ, το Κίτσενερ, το Χάμιλτον, το Κίνγκστον, το Λόντον, το Γουίντσορ, το Πίτερμπορο, η Ρεγγίνα, και το Σασκατούν. Μερικές από αυτές τις πόλεις έχουν αποκαταστήσει τα παλιά τραμ τους και τώρα επιδιώκουν να τα παρουσιάσουν ως χαρακτηριστική κληρονομιά στους τουρίστες.

Το δίκτυο Muni Metro του Σαν Φρανσίσκο είναι το μεγαλύτερο σωζόμενο δίκτυο τραμ στις Ηνωμένες Πολιτείες, και έχει αναβιώσει προηγουμένως κλειστές γραμμές τραμ, όπως η γραμμή τραμ F Market & Wharves.

Με μια τάση που ξεκίνησε στη δεκαετία του 1980, ορισμένες αμερικανικές πόλεις έχουν επαναφέρει τα τραμ και τέτοια παραδείγματα είναι το Μέμφις, το Πόρτλαντ, το Τάμπα, το Λιτλ Ροκ, το Σιάτλ και το Ντάλας. Πριν από το 2000, στα περισσότερα από αυτά τα δίκτυα τραμ (νέας γενιάς), μεγάλο μέρος των γραμμών ήταν γραμμές των παλιών δικτύων τραμ και λειτουργούσαν χρησιμοποιώντας εκλεκτής ποιότητας αντίκες ή οχήματα τραμ-αντίγραφα. Μετά το άνοιγμα του δικτύου τραμ στο Πόρτλαντ το 2001 - το πρώτο που χρησιμοποιεί σύγχρονα οχήματα - τα περισσότερα νέα δίκτυα των ΗΠΑ έχουν σχεδιαστεί να χρησιμοποιούν σύγχρονα τραμ με χαμηλό δάπεδο. Διάφορες πόλεις σχεδιάζουν ή προτείνουν νέα δίκτυα τραμ, και τέτοια δίκτυα είναι υπό κατασκευή στην Ατλάντα, τη Σάρλοτ, το Σινσινάτι, το Ντάλας (ένα δεύτερο δίκτυο), το Κάνσας Σίτυ, το Λος Άντζελες, το Μιλγουόκι, την Οκλαχόμα Σίτι, την Τούσον, και την Ουάσιγκτον. Εναλλακτικά, στα τέλη του 20ου αιώνα, αρκετές πόλεις εγκατέστησαν σύγχρονα ελαφρά σιδηροδρομικά δίκτυα, εν μέρει, σύμφωνα με τις διαδρομές των παλιών δικτύων τραμ και το πρώτο από αυτά έγινε στο Σαν Ντιέγκο το 1981.

### Ωκεανία

Ιστορικό τραμ H-Class και σύγχρονο τραμ Flexity στο Glenelg, Αδελαΐδα.
Ιστορικά, έχουν υπάρξει ως τώρα δίκτυα τραμ στις ακόλουθες πόλεις και κωμοπόλεις της Αυστραλίας: Μπρίσμπεϊν, Ρόκχαμπτον, Σίδνεϋ, Νιούκασλ, Maitland, Μπρόκεν Χιλ, Yass, Camden, Μελβούρνη, Geelong, Μπαλαράτ, Μπέντιγκο, Αδελαΐδα, Gawler, Βίκτωρ Χάρμπορ, Moonta, Περθ, Fremantle, Kalgoorlie, Λάβερτον, Χόμπαρτ και Λόνσεστον. Αυτά κυμαίνονταν από εκτατικά δίκτυα σε απλές γραμμές. Σχεδόν όλα τα γνωστά είδη της κινητήριας δύναμης έχουν χρησιμοποιηθεί σε κάποιο στάδιο, στην Αυστραλία.

Flexity 2 στο Gold Coast, Κουίνσλαντ, Αυστραλία.
Σήμερα, το τραμ μπορεί να βρεθεί στη Μελβούρνη (κατά μήκος, το μεγαλύτερο δίκτυο στον κόσμο), και σε μικρότερο βαθμό στην Αδελαΐδα. Όλες οι άλλες μεγάλες πόλεις έχουν αποσυναρμολογήσει σε μεγάλο βαθμό τα δίκτυά τους από τη δεκαετία του 1970. Το Σίδνεϊ μετέτρεψε το 1997 το δίκτυο τραμ σε ένα σύγχρονο σιδηροδρομικό δίκτυο, ενώ σε Μπαλαράτ και Μπέντιγκο διατηρούνται τα δίκτυα των τραμ τους ως κληρονομιά. Το 2008 και το 2009, η Bendigo Τραμ ΣΙΑ Ε.Π.Ε. διεξήγαγε δοκιμές χρησιμοποιώντας τραμ κληρονομιάς για την τακτική δημόσια συγκοινωνία. Το Πόρτλαντ στη Βικτόρια δημιούργησε ένα τουριστικό τραμ το 1996 χρησιμοποιώντας εικονικά ένα ιστορικό τραμ καλωδιακής ρυμούλκησης (τελεφερίκ) της Μελβούρνης, αλλά χρησιμοποιώντας ένα κρυφό κινητήρα ντίζελ. Ένα εντελώς νέο δίκτυο άνοιξε στο Γκολντ Κόουστ του Κουίνσλαντ στις 20 Ιουλίου 2014. Το νέο δίκτυο είναι γνωστό ως G:link και είναι το πρώτο ελαφρύ σιδηροδρομικό δίκτυο στο Κουίνσλαντ. Από τον Μάρτιο 2014, η γραμμή του Σίδνεϊ επεκτάθηκε στο Dulwich Hill, με προγραμματισμένη περαιτέρω επέκταση στο Circular Quay, καθώς και με σχέδια για ένα μικρό δίκτυο στα νότια προάστια του Σίδνεϊ. Υπάρχουν επίσης σχέδια για την επαναφορά του τραμ στο Περθ, Χόμπαρτ και τα δυτικά προάστια του Σίδνεϊ γύρω από Parramatta, και για εντελώς νέα δίκτυα στην Καμπέρα και το Sunshine Coast. (Ειρωνικά, το 1912, ο βραβευμένος για σχεδιασμό της Καμπέρα Γουόλτερ Μπάρλεϊ Γκρίφιν, οραματίστηκε ένα εκτεταμένο δίκτυο τραμ).

Ένα ιδιαίτερο χαρακτηριστικό πολλών τραμ της Αυστραλίας ήταν η εφαρμογή μιας μείωσης του κεντρικού τμήματος μεταξύ των τροχοφορέων. Αυτό είχε ως στόχο να καταστήσει την πρόσβαση των επιβατών ευκολότερη, μειώνοντας τον αριθμό των βημάτων που απαιτούνταν για να φθάσουν στο εσωτερικό του οχήματος. Πιστεύεται ότι το σχέδιο εφαρμόστηκε πρώτα στη Christchurch (Νέα Ζηλανδία) κατά την πρώτη δεκαετία του 20ου αιώνα. Οχήματα με αυτόν το χαρακτηριστικό σχεδιασμό συχνά αναφέρονταν "*drop-centres*". Τα τραμ για Christchurch και Ουέλλινγκτον κατασκευάστηκαν το 1920 με ένα κλειστό τμήμα σε κάθε άκρο και ένα μονόπλευρα ανοικτό μεσαίο τμήμα και ήταν επίσης γνωστά ως "*boon cars*", αλλά δεν είχαν το χαρακτηριστικό κέντρο. Τα τραμ που κατασκευάστηκαν από το 1970 είχαν συμβατικά υψηλούς ή χαμηλούς ορόφους.

Το τελευταίο δίκτυο τραμ της Νέας Ζηλανδίας, αυτό του Ουέλλινγκτον, έκλεισε το 1966. Πάντως, υπήρξαν τραμ που κυμαίνονται από μεγάλα, ολοκληρωμένα δίκτυα έως απλές γραμμές, στην Ώκλαντ, Κράισττσερτς, Ντανίντιν Gisborne, Invercargill, Νάπιερ, New Plymouth, Greymouth, Westport, Hokitika, Ross, Brighton, Τσάρλεστον, Kamiere και Καμάρα. Ένα ασυνήθιστο χαρακτηριστικό του τραμ της Νέας Ζηλανδίας ήταν η ποικιλία των μετρητών. Το Κράιστσερτς στη συνέχεια επανέφερε τραμ κληρονομιάς σε μια νέα διαδρομή, αλλά η εναέρια καλωδίωση καθώς και μερικά τμήματα της διαδρομής καταστράφηκαν από τον σεισμό του 2011. Τον Νοέμβριο του 2013 περιορισμένο δίκτυο άνοιξε εκ νέου. Το Ώκλαντ εισήγαγε πρόσφατα τραμ κληρονομιάς στην περιοχή Wynyard, χρησιμοποιώντας πρώην τραμ της Μελβούρνης. Διατηρητέα τραμ του Ώκλαντ από το Μουσείο Μεταφορών και Τεχνολογίας MOTAT (Museum of Transport and Technology) είχαν κάνει τις εμφανίσεις καμεών κατά τη διάρκεια της Πολιτιστικής Κληρονομιάς. Τέτοια υπάρχουν και στο Μουσείο Wellington Τραμ στο πάρκο Queen Elizabeth στην ακτή Kapiti.

### Νότια Αμερική

Τραμ της Premetro de Buenos Aires, (Σεπτέμβριος 2008).
Το Μπουένος Άιρες στην Αργεντινή είχε κάποτε ένα από τα πιο εκτεταμένα δίκτυα τραμ στον κόσμο, με πάνω από 857 χιλιόμετρα (535 μίλια), αλλά το μεγαλύτερο μέρος του αποσυναρμολογήθηκε κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1960 υπέρ της μεταφοράς με λεωφορείο. Μια νέα γραμμή, η Ε2 του δικτύου PreMetro, τροφοδοτεί τα τελευταία χρόνια στα προάστια του Μπουένος Άιρες τη γραμμή Ε του μετρό του Μπουένος Άιρες.

Επίσης στην πόλη Μεντόζα ένα νέο δίκτυο τραμ που άνοιξε τον Αύγουστο του 2011, το Metrotranvía, έχει μια διαδρομή 12,5 χιλιομέτρων και συνδέει πέντε περιοχές του πολεοδομικού συγκροτήματος της Greater Mendoza.

Στο Μεντεγίν της Κολομβίας, μία γραμμή του τραμ ξεκίνησε τη λειτουργία της στις 15 Οκτωβρίου 2015, ως αναβίωση του παλιού τραμ Ayacucho.

## Πλεονεκτήματα

* Το τραμ είναι πολύ πιο αποτελεσματικό από την άποψη της οδικής χρήσης. Ένα όχημα αντικαθιστά κατά μέσον όρο 40 αυτοκίνητα, τα οποία καταλαμβάνουν μια πολύ μεγαλύτερη περιοχή του οδικού χώρου.

* Το τραμ λειτουργεί πιο αποτελεσματικά και το συνολικό λειτουργικό κόστος είναι χαμηλότερο.

* Συνεπής η έρευνα αγοράς και η εμπειρία τα τελευταία 50 χρόνια στην Ευρώπη και τη Βόρεια Αμερική δείχνει ότι οι ταξιδεύοντες προηγουμένως μέσω αυτοκινήτων είναι πρόθυμοι να κάνουν κάποια ταξίδια στο σιδηροδρομικό δίκτυο που βασίζεται στα μέσα μαζικής μεταφοράς, αλλά όχι στα λεωφορεία. Συνήθως ελαφρά σιδηροδρομικά δίκτυα προσελκύουν μεταξύ 30 και 40% πρώην ταξιδιώτες με το αυτοκίνητο.

* Τα οχήματα του τραμ είναι πολύ ανθεκτικά, με κάποια να είναι σε συνεχή λειτουργία για περισσότερα από πενήντα χρόνια. Αυτό είναι ιδιαίτερο σε σύγκριση με τα λεωφορεία εσωτερικής καύσεως, τα οποία απαιτούν υψηλές ποσότητες συντήρησης και διασπώνται σε λιγότερο από 20 χρόνια μετά, κυρίως λόγω των δονήσεων του κινητήρα.

* Σε πολλές περιπτώσεις τα δίκτυα τραμ έχουν μεγαλύτερη χωρητικότητα από παρόμοια δίκτυα λεωφορείων. Αυτός είναι και ο λόγος αντικατάστασης κάποιας από τις πιο πολυσύχναστες γραμμές λεωφορείων της Ευρώπης (με διαχωρισμό τρία λεπτά σε ώρες αιχμής) με το τραμ από την Dresdner Verkehrsbetriebe.

## Μειονεκτήματα

Προειδοποίηση προς ποδηλάτες για την ολισθηρότητα της γραμμής του τραμ.
* Οι γραμμές του τραμ μπορεί να είναι επικίνδυνες για τους ποδηλάτες, καθώς στα ποδήλατα, ιδίως εκείνα με τα στενά ελαστικά, μπορεί να σφηνωθούν οι ρόδες τους στα αυλάκια.
* Όταν είναι υγρές, οι γραμμές του τραμ τείνουν να γίνουν ολισθηρές και ως εκ τούτου επικίνδυνες για ποδήλατα και μοτοσικλέτες, ειδικά στην κυκλοφορία. Σε ορισμένες περιπτώσεις, μπορούν να επηρεάσουν ακόμα και τα αυτοκίνητα.
* Το άνοιγμα νέων δικτύων τραμ και ελαφρών σιδηροδρομικών δικτύων ορισμένες φορές συνοδεύεται από μια σημαντική αύξηση στα τροχαία ατυχήματα, ως αποτέλεσμα της έλλειψης εξοικείωσης των οδηγών με τη φυσική και τη γεωμετρία του τραμ. Αν και αυτή η αύξηση είναι προσωρινή, μακροπρόθεσμες συγκρούσεις μεταξύ αυτοκινητιστών και οχημάτων δικτύου είναι δυνατόν να μειωθούν με διαχωρισμό των αντίστοιχων δικαιωμάτων διέλευσης και εγκατάσταση κατάλληλης σηματοδότησης και συστημάτων προειδοποίησης.
* Το τραμ, όπως και ο ελαφρύς σιδηρόδρομος, μπορεί να εκθέσει στις κοντινές κατοικίες έως μέτρια επίπεδα θορύβου χαμηλής συχνότητας. Ωστόσο, οι σχεδιαστές μεταφοράς χρησιμοποιούν στρατηγικές μείωσης του θορύβου για την ελαχιστοποίηση των επιπτώσεων. Πάνω από όλα, η δυνατότητα για μείωση της δραστηριότητας ιδιωτικού αυτοκινήτου κατά μήκος της γραμμής εξυπηρέτησης του οχήματος, λόγω της παροχής υπηρεσιών εναλλακτικού τρόπου μετακίνησης, μπορεί να οδηγήσει σε χαμηλότερα επίπεδα θορύβου του περιβάλλοντος από ό, τι χωρίς.

## Στη λαϊκή κουλτούρα

### Λογοτεχνία

* Μια από τις πρώτες λογοτεχνικές αναφορές στο τραμ εμφανίζεται στην αρχή του μυθιστορήματος του Χένρι Τζέιμς "*Οι Ευρωπαίοι*":

*Από καιρό σε καιρό ένα περίεργο όχημα πλησίαζε προς τον τόπο όπου βρισκόταν, ένα τέτοιο όχημα που δεν είχε δει ποτέ πριν: ένα τεράστιο, χαμηλό, συλλογικό, βαμμένο με λαμπερά χρώματα, και διακοσμημένο με κουδούνια που παράγουν το κουδούνισμα, που συνδέεται με ένα είδος αυλάκι στο πεζοδρόμιο, μέσω του οποίου σύρεται γερά με μεγάλη γουργουρητό, από ένα ζευγάρι εξαιρετικά μικρών αλόγων.* Μυθιστόρημα της δεκαετίας του 1840, αν και τα ιππήλατα τραμ εισήχθησαν στη Βοστώνη μετά το 1850 δημοσιεύθηκε το 1878.

* Ο Χένρι Τζέιμς κάνει επίσης κωμική αναφορά στην καινοτομία και τον ενθουσιασμό για το τραμ στο έργο "*Το πορτραίτο μιας κυρίας*" (1881).
* Ο Τζόζεφ Κόνραντ περιγράφει τραμ του Άμστερνταμ στο κεφάλαιο 14 του έργου "*Ο καθρέφτης της θάλασσας*" (1906).
* Ο James Joyce αναφέρει στο επεισόδιο 6 (Άδης) του έργου του *Οδυσσέας* (1918).
* Στο μυθιστορηματικό αλλά αυτοβιογραφικό έργο "*Απομνημονεύματα ενός Αξιωματικού του Πεζικού*", που δημοσιεύθηκε το 1930, ο Siegfried Sassoon αφηγείται για τον συλλογισμό στο κρεβάτι του νοσοκομείου στο Denmark Hill του Λονδίνου το 1917 ότι «*Ακόμα και η στριγκλιά και το βουητό των ηλεκτρικών τραμ ήταν ένας φιλικός ήχος. Τραμ σήμαινε ασφάλεια και οι στρατιώτες στα χαρακώματα σκεφτόντουσαν το τραμ με αγάπη*».
* Στο έργο " *Κηδεία στο Βερολίνο* " ο πρωταγωνιστής προσεγγίζει "*...όλες τις γραμμές του τραμ της Zimmerstrasse και συναντά έναν κόσμο όπου η λέξη «κομμουνιστής» δεν είναι βρώμικη*".
* Στο "*Chrome Shelled Regios*", ένα ιαπωνικό μυθιστόρημα, τα τραμ εμφανίζονται στην φουτουριστική πόλη της Zuelni.
* Το τραμ του Danzig καταλαμβάνει εκτενώς τα πρώτα στάδια του κεφαλαίου Die Blechtrommel στο μυθιστόρημα "*Το τενεκεδένιο ταμπούρλο*" (*The Tin Drum*) του Γκύντερ Γκρας. Στο τελευταίο κεφάλαιο του μυθιστορήματος ο ήρωας Oskar Matzerath και ο φίλος του Gottfried von Vittlar κλέβουν ένα τραμ αργά το βράδυ από την αποθήκη Unterrath στο βόρειο άκρο του Ντίσελντορφ. Σε ένα σουρεαλιστικό ταξίδι, ο von Vittlar οδηγεί το τραμ μέσα στη νύχτα, νότια προς Flingern και Haniel και στη συνέχεια ανατολικά έως το προάστιο της Gerresheim. Εν τω μεταξύ, στο εσωτερικό, ο Matzerath προσπαθεί να σώσει το μισότυφλο Victor Weluhn (ο οποίος είχε διαφύγει από την πολιορκία του πολωνικού ταχυδρομείο στο Danzig στην αρχή του βιβλίου και του πολέμου) από δύο επίδοξους εκτελεστές του με πράσινο καπέλο. Αφήνουν το τραμ στο τέρμα και οι εκτελεστές δένουν τον Weluhn σε ένα δέντρο στον κήπο της μητέρας του von Vittlar και ετοιμάζονται να τον πυροβολήσουν. Το τελευταίο μέρος της διαδρομής αυτής εξυπηρετείται σήμερα από δρομολόγιο του τραμ 703 που τερματίζει στον σταθμό Gerresheim Stadtbahn, κοντά στα "Είδη Υαλουργίας" (όπως σημειώνει ο Grass, αναφερόμενος στο περίφημο εργοστάσιο γυαλιού).

### Μουσική

Ελληνική Το τραγούδι "*Το τραμ το τελευταίο*" (Μουσική: Μιχάλης Σουγιούλ Στίχοι:Αλέκος Σακελλάριος) είναι το πιο χαρακτηριστικό από όλα όσα αναφέρονται στο τραμ και περιλαμβάνει κυρίως τον εσωτερικό του χώρο.
* Το ίδιο τραγούδι αλλά τροποποιημένο (με τους ίδιους στίχους αλλά πιο σύγχρονη μουσική) έχουμε από το συγκρότημα "Kulamacus The Band".
* Για το τραγούδι "*Βρε Μανώλη Τραμπαρίφα*" ή "*Ο Τραμπαρίφας*" (Μουσική: Μιχάλης Σουγιούλ Στίχοι:Αλέκος Σακελλάριος), αλλά γνωστού και ως "*Απόψε το κορίτσι θέλει θάλασσα*", επικρατεί σε μεγάλο ποσοστό η λανθασμένη άποψη ότι περιλαμβάνει τον οδηγό, την πορεία του τραμ και τον σκοπό της επιβίβασης, ενώ στη λιγότερο γνωστή πραγματικότητα αναφέρεται στον Μανώλη Τραμπαρίφα, οδηγό του καθημερινού ταξί του Σουγιούλ, ο οποίος για πλάκα ζήτησε από τον πελάτη του να του γράψει τραγούδι και εκείνος ανταποκρίθηκε. Αυτό αποδεικνύεται και από τον 2ο κιόλας στίχο του τραγουδιού (Βρε Μανώλη Τραμπαρίφα / Βάλε τη διπλή ταρίφα...), όπου αναφέρεται η διπλή ταρίφα, στοιχείο πάντα των ταξί και ποτέ των ΜΜΜ. Άλλη μια απόδειξη είναι το ότι ο οδηγός του τραμ λεγόταν "τραμβαγιέρης" (από το tramway) και όχι "τραμπαρίφας" όπως νομίζουν οι περισσότεροι που δεν πρόλαβαν το τραμ λόγω της αποξήλωσής του κατά τη δεκαετία του 1950.
* Επίσης αναφέρεται και σε άλλα τραγούδια όπως:

"*Η παλιοπαρέα*" \* (Μουσική: Γιώργος Ζαμπέτας Στίχοι:Νίκος Μπακογιάννης)
"και τα ρούτα ρούτα ρούτα ρουτάμ ταμ τα τραμ
και τα ρούτα ρούτα ρούτα ρουτάμ ταμ τα τραμ
χάσαμε τ’ αρεοπλάνο το βαπόρι και το τραμ"

και "*Απόψε κάνεις μπαμ*" (Μουσική: Βασίλης Τσιτσάνης Στίχοι: Νίκος Ρούτσος)
"Απόψε κάνεις μπαμ! απόψε κάνεις μπαμ!
σε βλέπουν και φρενάρουνε και σταματούν τα τραμ"

Σημείωμα: \* Δεν πρέπει να συγχέεται με το ομότιτλο που δημιούργησαν ο Γιώργος Μουζάκης (μουσική) και ο Ηλίας Λυμπερόπουλος (στίχοι).

* Στο τραγούδι του Μίκη Θεοδωράκη "*Η Μαργαρίτα η Μαργαρώ*" αναφέρεται σε μία στροφή:

"Η Μαργαρίτα η Μαργαρώ,
δεντράκι στο Βοτανικό...
Πάρε το τραμ μόλις δεις πως πέφτει η νύχτα,
πέφτουν οι ώρες, πέφτω, λιποθυμώ"

* "Και περνούσανε τα τραμ": Μίκης Θεοδωράκης
* Στο τραγούδι του Διονύση Σαββόπουλου "'Γεννήθηκα στη Σαλονίκη'":

"Από τα χώματα και με το αεράκι
βλέπει το τραμ να έρχεται γραμμή
είναι κατάφωτο και στο σκαλοπατάκι
στέκει ο Τσιτσάνης μ’ ένα μικρό βιολί"

* Το παιδικό τραγούδι "Το τραμ" από τα Ζουζούνια.

Ξένη Το τραγούδι *Το τραγούδι του τραμ* (*The Trolley Song*) στην ταινία *Meet Me in St. Louis* έλαβε μια υποψηφιότητα για Όσκαρ.
* Το τραγούδι *To It And At It* των *Stompin' Tom Connors*. Και το τραγούδι τους *TTC Skidaddler* αναφέρεται σε έναν οδηγό TTC τραμ: «Έχω γίνει οδηγός τραμ περίπου έντεκα χρόνια σήμερα και ξέρω την παλιά πόλη του Τορόντο καλά, υπάρχει μαζεμένει άνθρωποι που περιμένουν κατά μήκος της τροχιάς, για το σήμα από την καμπάνα του τραμ μου ... ».
* Ο Jens Lekman έχει ένα τραγούδι με τίτλο *Το τραμ Νο 7 για τον Ουρανό* (*Tram No. 7 to Heaven*), με αναφορά στη γραμμή 7 του τραμ του Γκέτεμποργκ, που περνά μέσα από τον δήμο του Kortedala.
* Η μπάντα Beirut έχει ένα τραγούδι με τίτλο *Σιντριβάνια και Τραμ* (*Fountains and Tramways*) στην "Pompeii EP".
* Το 2009 ο Thomas Haggerty έγραψε και παρήγαγε τις γενιές «Τραμ» 1, 2 και 3 για την ομάδα Slowcore / Indie Rock, Τραμ.

### Καλές τέχνες

* Tramway είναι ένας σύγχρονος χώρος εικαστικών και τις παραστατικών τεχνών που βρίσκεται στην πόλη Scottish της Γλασκώβης. Βασισμένος στο πρώην αμαξοστάσιο των τραμ της εταιρείας Coplawill Glasgow Corporation στην περιοχή Pollokshields της νότιας πλευράς, αποτελείται από δύο χώρους απόδοσης και δύο στοές, ενώ προσφέρει διευκολύνσεις για κοινοτικά και καλλιτεχνικά έργα. Αξιώνεται ως ένας από τους κορυφαίους χώρους του είδους του στην Ευρώπη.
* Ένα σημαντικό χαρακτηριστικό του σιδηροδρομικού σταθμού Spencer Street της Μελβούρνης κατά το 1978 - 2005 ήταν η γιγαντιαία τοιχογραφία "Ιππήλατες Μεταφορές", διαστάσεων 7 με 38 μέτρα (23 με 125 πόδια). Χρηματοδοτήθηκε από την Πολιτειακή Κυβέρνηση Βικτώριας, και είναι ζωγραφισμένη από τον Harold Freedman. Διαθέτει όλες τις μορφές μεταφοράς που χρησιμοποιήθηκαν στη Βικτώρια κατά το 1835-1978, με το τραμ να έχει σε περίοπτη θέση. Μια οριζόντια στήλη του τραμ δείχνει την εξέλιξη του σχεδιασμού του οχήματος, με μερικές δεκάδες τραμ που απεικονίζονται. Το 2000, κατά τη διάρκεια μιας αναδιοργάνωσης και μετονομασία του σταθμού σε Southern Cross, μέρος της τοιχογραφίας αφαιρέθηκε. Είχε αφαιρεθεί τελείως το 2005 και, μετά από καθαρισμό, το 2007 μεταφέρθηκε στο Spencer Outlet Centre, που γειτνιάζει με το σιδηροδρομικό σταθμό.
* Ένα γλυπτό του τραμ 1040, του τελευταίου αριθμημένου των θρυλικών "W Class" τραμ της Μελβούρνης, παρουσιάστηκε στη γωνία Flinders και Spencer Street στη Μελβούρνη, τον Οκτώβριο του 2013. Το γλυπτό είναι έργο του ντόπιου καλλιτέχνη David Bell. Είναι ορατό από διάφορες γραμμές του τραμ, και απέχει μόλις ένα τετράγωνο από τον σιδηροδρομικό σταθμό Southern Cross.
* Ένα τραμ της Μελβούρνης εμφανίζει ο ζωγράφος Albert Tucker στη σειρά έργων του 1945 "*Εικόνες του Σύγχρονου Κακού*". Το πρωτότυπο βρίσκεται στη συλλογή της Εθνικής Πινακοθήκης της Βικτόρια.

### Δράμα

* Το έργο *Λεωφορείον ο Πόθος* (*A Streetcar Named Desire*) γράφτηκε από τον Τένεσι Ουίλιαμς το 1947. Υπήρξαν τρεις εκδόσεις σε ταινία: το 1951, το 1984 και το 1995 και υπήρξαν επίσης ένα μπαλέτο το 1993 και μια όπερα το 1995.
* Το αυστραλιανό έργο *Storming Mont Albert by Tram*, αφορά διαδρομή του τραμ 109 στη Μελβούρνη. Συντάχθηκε από τον Paul Davies, που παρουσιάστηκε για πρώτη φορά τον Φεβρουάριο / Μάρτιο 1982 ως μέρος του φεστιβάλ Moomba της Μελβούρνης.

### Κινηματογράφος

* Ο Άλφρεντ Χίτσκοκ ήταν ένας πολύ γνωστός λάτρης των σιδηροδρόμων με ένα ιδιαίτερο ενδιαφέρον για το τραμ του Λονδίνου. Η συντριπτική πλειοψηφία των ταινιών του περιλαμβάνουν τις σιδηροδρομικές ή / και σκηνές του τραμ, ιδίως στις ταινίες *Η κυρία εξαφανίζεται*, *Strangers on a Train* και *Αριθμός Δεκαεπτά*.
* Η πειραματική ταινία *Ο άνθρωπος με την Κινηματογραφική Μηχανή* (1929) του Τζίγκα Βερτόφ περιλαμβάνει πλάνα του τραμ (σε 10 και 42 λεπτά).
* Η ταινία *Black Orpheus* (1959), περιέχει έναν χαρακτήρα, τον Orfeu, ο οποίος είναι ένας οδηγός τραμ στο δίκτυο τραμ του Ρίο ντε Τζανέιρο.
* Η κεντρική πλοκή της ταινίας *Ποιος παγίδεψε τον Ρότζερ Ράμπιτ* περιλαμβάνει διάλυση των τραμ του Λος Άντζελες από τον κακοποιό Judge Doom.
* Στη  *Malcolm* , μια αυστραλιανή ταινία για έναν θαυμαστή του τραμ που χρησιμοποιεί τις εφευρέσεις του για να τραβήξει από μια ληστεία της τράπεζας, υπάρχουν πολλές σκηνές με τραμ της Μελβούρνης, καθώς και με τα μοντέλα της Αδελαΐδας και (στο τέλος της ταινίας) σκηνές που δείχνουν το τραμ της Λισαβόνας.
* Στην ταινία *Dodesukaden* του Ακίρα Κουροσάβα ένα ψυχικά άρρωστο αγόρι προσποιείται ότι είναι ένας αγωγός του τραμ.
* *Ο Ελέφαντας ποτέ δεν ξεχνά* είναι μια ταινία 11 λεπτών που γυρίστηκε το 1953 από την British Transport Films για να γιορτάσουν το δίκτυο του τραμ του Λονδίνου, κατά τις τελευταίες ημέρες της λειτουργίας του.
* *Tramva* είναι μια οκτώ λεπτών 2012 τσεχική ταινία κινουμένων σχεδίων σε σκηνοθεσία Michaela Pavlátová.

### Άλλα

* Το 1944 στο μπέιζμπολ των ΗΠΑ, η World Series ήταν επίσης γνωστή ως «Streetcar Series".
* Η επικράτηση του τραμ (τρόλεϊ) στον δήμο του Μπρούκλιν στη Νέα Υόρκη προκάλεσε την υποτιμητική έννοια "trolley dodger" ("άμαξα απατεώνων") για τους κατοίκους του δήμου. Ο όρος αυτός, που συντομεύεται σε "Dodger», έγινε ψευδώνυμο για το Brooklyn Dodgers (τώρα Los Angeles Dodgers).
* Ένα τραμ W-class της Μελβούρνης χρησιμοποιήθηκε κατά την τελετή έναρξης των Αγώνων της Κοινοπολιτείας του 2006 στη Μελβούρνη. Το "ιπτάμενο τραμ" (όπως ονομάστηκε), εκτίθεται τώρα στο Μουσείο της Μελβούρνης.
* Tramway είναι μια περιοχή του Lee County στη Βόρεια Καρολίνα, η οποία αποτελεί πολιτικώς μέρος της Sanford.

## Στην Ελλάδα

* Τραμ Αθήνας

## Κατηργημένα στην Ελλάδα

* Τραμ Θεσσαλονίκης
* Τραμ Πατρών
* Τραμ Λάρισας
* Τραμ Βόλου
* Τραμ Καλαμάτας
* Τραμ Καρλοβασίου

## Μελετώμενα για λειτουργία στην Ελλάδα

* Τραμ Θεσσαλονίκης
* Τραμ Ηρακλείου
* Τραμ Λάρισας
* Τραμ Ιωαννίνων
* Τραμ Ρόδου

## Μελετώμενα για λειτουργία στην Κύπρο

* Τραμ Λευκωσίας

## Παραπομπές

## Βιβλιογραφία - πηγές

* Duden (2001). *das Herkunftswörterbuch: Etymologie der deutschen Sprache*. Mannheim.
* Dunbar, Chas. S. (1967). *Buses, Trolleys & Trams*. London: Paul Hamlyn. ISBN 9780753709702. OCLC 487529500.
* Freedman, Alisa (2011). *Tokyo in Transit: Japanese Culture on the Rails and Road*. Stanford University Press. σελ. 6. ISBN 978-0-8047-7145-0.
* Green, Robert (1989). *The first electric road : a history of the Box Hill and Doncaster tramway*. East Brighton, Victoria: John Mason Press. ISBN 0731667158.
* Hammond, John Winthrop (2011) [1941]. *Men and volts; the story of General Electric*. Philadelphia, Pennsylvania, U.S.A.; London, U.K.: General Electric Company; J. B. Lippincott & Co.; Literary Licensing, LLC. ISBN 978-1-258-03284-5 – μέσω Internet Archive. He was to produce the first motor that operated without gears of any sort, having its armature direct-connected to the car axle.
* Hughes, Robert (1987). *The Fatal Shore*. Random House. σελίδες 407–408. ISBN 9781407054070. Ανακτήθηκε στις 5 Ιουλίου 2015.
* Malone, Dumas (1928). *Sidney Howe Short*. *Dictionary of American Biography*. **17**. London, UK; New York, USA: Charles Scribner's Sons. Ανακτήθηκε στις 31 Μαΐου 2017.
* McCaleb, Charles S. (1994). *Rails, Roads & Runways: The 20-Year Saga of Santa Clara County's Transportation Agency*. San Jose: Santa Clara County Transportation Agency. σελ. 67. ISBN 978-0964446601.
* Martin, T. Commerford (1924). Kaempffert, Waldemar Bernhard, επιμ. *A Popular History of American Invention*. **1**. London; New York: Charles Scribner's Sons. Ανακτήθηκε στις 11 Μαρτίου 2017 – μέσω Internet Archive.
* Middleton, William D. (1967). *The Time of the Trolley*. Milwaukee: Kalmbach Publishing. ISBN 0-89024-013-2.
* Nye, David E. (1992). *Electrifying America: Social Meanings of a New Technology, 1880–1940*. MIT Press. ISBN 978-0-262-64030-5.
* Petrova, Mark (2003). *St. Petersburg in Focus: Photographers of the Turn of the Century; in Celebration of the Tercentenary of St. Petersburg* (Palac έκδοση).
* Post, Robert C. (2007). *Urban Mass Transit: The Life Story of a Technology*. Greenwood Publishing Group. ISBN 978-0-313-33916-5.
* Pyrgidis, C. N. (2016). *Railway Transportation Systems: Design, Construction and Operation*. CRC Press. ISBN 978-1482262155.
* Young, Greg· Meyers, Tom (18 Απριλίου 2016). *The Bowery boys : adventures in Old New York : an unconventional exploration of Manhattan's historic neighborhoods, secret spots and colorful characters*. Ulysses Press. ISBN 978-1612435763.

## Περαιτέρω ανάγνωση

* Arrivetz, Jean. 1956. *Les Tramways Français* (No ISBN). Lyon: Editions Omni-Presse.
* Bett, W. C., and J. C. Gillam. 1962. *Great British Tramway Networks* (4th Edition), (ISBN 0-900433-03-5). London: Light Railway Transport League.
* Bigon, Liora. 2007, "Tracking Ethno-Cultural Differences: The Lagos Steam Tramway (1902–1933)" *Journal of Historical Geography*, 33, 3
* Brimson, Samuel. 1983. *The Tramways of Australia* ( (ISBN 0-949825-01-8)). Sydney: Dreamweaver Books.
* Buckley, R. J. 1984. *Tramways and Light Railways of Switzerland and Austria* ( (ISBN 0-900433-96-5)). Milton Keynes, UK: Light Rail Transit Association.
* Chandler, Allison. 1963. *Trolley Through the Countryside* (No ISBN). Denver: Sage Books.
* Cheape, Charles W. *Moving the masses: urban public transit in New York, Boston, and Philadelphia, 1880–1912* (Harvard University Press, 1980)
* Davies, W. K. J. 1986. *100 years of the Belgian vicinal: SNCV/NMVB, 1885–1985: a century of secondary rail transport in Belgium* ( (ISBN 0-900433-97-3)). Broxbourne, UK: Light Rail Transit Association.
* Dyer, Peter, and Peter Hodge. 1988. *Cane Train: The Sugar-Cane Railways of Fiji* ( (ISBN 0-908573-50-2)). Wellington: New Zealand Railway and Locomotive Society Inc.
* Gragt, Frits van der. 1968. *Europe's Greatest Tramway Network* (No ISBN). Leiden, Netherlands: E.J. Brill.
* Hilton, George W. 1997. *The Cable Car in America: A New Treatise upon Cable or Rope Traction As Applied to the Working of Street and Other Railways*, Revised Edition ( (ISBN 0-8047-3051-2)). Stanford (CA), US: Stanford University Press.
* Howarth, W. Des. 1971. *Tramway Systems of Southern Africa* (No ISBN). Johannesburg: published by the author.
* King, B. R., and J. H. Price. 1995. *The Tramways of Portugal* (4th Edition) ( (ISBN 0-948106-19-0)). London: Light Rail Transit Association.
* McKay, John P. *Tramways and Trolleys: The Rise of Urban Mass Transport in Europe* (1976)
* Middleton, William D. 1967. *The Time of the Trolley* ( (ISBN 0-89024-013-2)). Milwaukee (WI), US: Kalmbach Publishing.
* Morrison, Allen. 1989. "The Tramways of Brazil: A 130-Year Survey" ( (ISBN 0-9622348-1-8)). New York: Bonde Press.
* Morrison, Allen. 1992. *The Tramways of Chile: 1858–1978* ( (ISBN 0-9622348-2-6)). New York: Bonde Press.
* Morrison, Allen. 1996. *Latin America by Streetcar: A Pictorial Survey of Urban Rail Transport South of the U.S.A.* ( (ISBN 0-9622348-3-4)). New York: Bonde Press.
* Pabst, Martin. 1989. *Tram & Trolley in Africa* ( (ISBN 3-88490-152-4)). Krefeld: Röhr Verlag GMBH.
* Peschkes, Robert. *World Gazetteer of Tram, Trolleybus, and Rapid Transit Systems*.

*Part One, Latin America* ( (ISBN 1-898319-02-2)). 1980. Exeter, UK: Quail Map Company.
*Part Two, Asia+USSR* / Africa / Australia ( (ISBN 0-948619-00-7)). 1987. London: Rapid Transit Publications.
*Part Three, Europe* ( (ISBN 0-948619-01-5)). 1993. London: Rapid Transit Publications.
*Part Four, North America* ( (ISBN 0-948619-06-6)). 1998. London: Rapid Transit Publications.
* City of Portland· TriMet· Portland Streetcar, Inc. (Ιανουαρίου 2015). «History of Streetcar Manufacturing in the U.S.». *TriMet Streetcar Prototype* (PDF). Federal Transit Administration. σελίδες 30–45.
* Röhr, Gustav. 1986. *Schmalspurparadies Schweiz*, Band 1: Berner Oberland, Jura, Westschweiz, Genfer See, Wallis ( (ISBN 3-921679-38-9)). Aachen: Schweers + Wall.
* Rowsome, Frank; Stephan McGuire, tech. ed. (1956). A Trolley Car Treasury: A Century of American Streetcars—Horsecars, Cable Cars, Interurbans, and Trolleys. New York: McGraw-Hill.
* Schweers, Hans. 1988. *Schmalspurparadies Schweiz*, Band 2: Nordostschweiz, Mittelland, Zentralschweiz, Graubünden, Tessin ( (ISBN 3-921679-46-X)). Aachen: Schweers + Wall.
* Stewart, Graham. 1985. *When Trams Were Trumps in New Zealand* (OCLC 12723934). Wellington: Grantham House Publishing.
* Stewart, Graham. 1993 *The End of the Penny Section* (revised and enlarged edition) ( (ISBN 1-86934-037-X)). Wellington: Grantham House Publishing.
* *Straßenbahnatlas ehem. Sowjetunion / Tramway Atlas of the former USSR* ( (ISBN 3-926524-15-4)). 1996. Berlin: Arbeitsgemeinschaft Blickpunkt Straßenbahn, in conjunction with Light Rail Transit Association, London.
* *Straßenbahnatlas Rumänien* (compiled by Andreas Günter, Sergei Tarknov and Christian Blank; (ISBN 3-926524-23-5)). 2004. Berlin: Arbeitsgemeinschaft Blickpunkt Straßenbahn.
* *Tramway & Light Railway Atlas: Germany 1996* ( (ISBN 0-948106-18-2)). 1995. Berlin: Arbeitsgemeinschaft Blickpunkt Straßenbahn, in conjunction with Light Rail Transit Association, London.
* Turner, Kevin. 1996. *The Directory of British Tramways: Every Passenger-Carrying Tramway, Past and Present* ( (ISBN 1-85260-549-9)). Somerset, UK: Haynes.
* Waller, Michael H., and Peter Walker. 1992. *British & Irish Tramway Systems since 1945* ( (ISBN 0-7110-1989-4)). Shepperton (Surrey), UK: Ian Allan Ltd.

## Εξωτερικοί σύνδεσμοι

* Garcke, Emile (1911) «Tramway» στο: Chisholm, Hugh, επιμ. *Εγκυκλοπαίδεια Μπριτάννικα* **27** (11η έκδοση) Cambridge University Press, σσ. 159–167
* «Street Railway». *New International Encyclopedia*. 1905.
* *The Elephant Will Never Forget* (British Transport Films, 1953) showing changeover from conduit to overhead power
* Battery tram in Yucatan