# Ναβάχο

Νάβαχο
*Diné*| Μανουελίτο, ένας αρχηγός των Νάβαχο |
| Συνολικός πληθυσμός |
| 399,690 εγγεγραμμένα μέλη της φυλής (2021) |
| Περιοχές με σημαντικούς πληθυσμούς |
| Η.Π.Α. (Έθνος Νάβαχο, Αριζόνα, Κολοράντο, Νέο Μεξικό, Γιούτα).

Καναδάς: 700 κάτοικοι Καναδά έχουν αναγνωριστεί ότι έχουν καταγωγή από τη φυλή Νάβαχο σύμφωνα με την Καναδική απογραφή του 2016. |
| Γλώσσες |
| γλώσσα Νάβαχο, Αγγλικά, Ισπανικά |
| Θρησκεία |
| Θρησκεία ιθαγενών, Εκκλησία των Ιθαγενών της Αμερικής, Χριστιανισμός |
| Σχετιζόμενες εθνικές ομάδες |
| Απάτσι, Ντένε |

Οι **Νάβαχο** (προφέρεται: /ˈnævəhoʊ, ˈnɑːvə-/; αγγλικά: Navaho; Navajo‎‎ ή **Naabeehó**) είναι ιθαγενής αμερικανικός λαός των Νοτιοδυτικών Ηνωμένων Πολιτειών.

Με περισσότερα από 399.494 εγγεγραμμένα μέλη ως το 2021, το Έθνος Νάβαχο είναι η μεγαλύτερη ομοσπονδιακά αναγνωρισμένη φυλή στις Ηνωμένες Πολιτείες. Επιπλέον, το Έθνος Νάβαχο έχει τη μεγαλύτερη επικράτεια στη χώρα. Η επικράτεια εκτείνεται στην περιοχή Four Corners και καλύπτει περισσότερα από 27.325 τετραγωνικά μίλια (70.000 τετραγωνικά χιλιόμετρα) γης στην Αριζόνα, τη Γιούτα και το Νέο Μεξικό. Η επικράτεια των Νάβαχο είναι ελαφρώς μεγαλύτερη από την πολιτεία της Δυτικής Βιρτζίνια. Η γλώσσα Νάβαχο ομιλείται σε όλη την περιοχή και οι περισσότεροι Νάβαχο μιλούν, επίσης, αγγλικά.

Οι πολιτείες, που έχουν τους μεγαλύτερους πληθυσμούς Νάβαχο είναι η Αριζόνα (140.263) και το Νέο Μεξικό (108.306). Πάνω από τα τρία τέταρτα του εγγεγραμμένου πληθυσμού των Νάβαχο, κατοικούν σε αυτές τις δύο πολιτείες. Εκτός από το ίδιο το Έθνος Νάβαχο, μια μικρή ομάδα Νάβαχο είναι μέλη των ομοσπονδιακά αναγνωρισμένων Ινδιάνικων Φυλών του ποταμού Κολοράντο.

## Ιστορία

### Πρώιμη ιστορία

Ένα Χόγκαν του 19ου αιώνα
Κλώση και ύφανση των Νάβαχο.
Οι Νάβαχο ομιλούν την γλώσσα Na-Dené (Να-Ντενέ) της Νότιας Αθαμπάσκαν την οποία αποκαλούν *Diné bizaad* (λιτ. «Γλώσσα του λαού»). Αν κι αποκαλούσαν τους εαυτούς τους *Diné,* μια σύνθετη λέξη που σημαίνει "πάνω όπου δεν υπάρχει επιφάνεια, και μετά κάτω εκεί όπου βρισκόμαστε εμείς στην επιφάνεια της Μητέρας Γης". Η γλώσσα περιλαμβάνει δύο γεωγραφικές, αμοιβαία κατανοητές διαλέκτους. Η γλώσσα των Απάτσι σχετίζεται στενά με τη Γλώσσα των Νάβαχο. Οι Νάβαχο και οι Απάτσι μετανάστευσαν από τον βορειοδυτικό Καναδά και την ανατολική Αλάσκα, όπου και κατοικεί η πλειονότητα των ομιλητών της Αθαμπάσκαν. Οι ομιλητές διαφόρων άλλων γλωσσών, του γλωσσικού κλάδου Αθαμπάσκαν, που βρίσκονται στον Καναδά μπορεί να καταλαβαίνουν τη γλώσσα Νάβαχο παρά τη γεωγραφική και γλωσσική απόκλιση αυτών των 2 γλωσσών. Επιπλέον, ορισμένοι Νάβαχο μιλούν τη νοηματική γλώσσα Ναβάχο, η οποία είναι είτε διάλεκτος είτε παρακλάδι της Ινδικής νοηματικής γλώσσας Πλέινς. Μερικοί μιλούν επίσης την ίδια την νοηματική γλώσσα Πλέινς.

Τα αρχαιολογικά και ιστορικά στοιχεία υποδηλώνουν ότι οι πρόγονοι των Αθαμπάσκων, των Νάβαχο και των Απάτσι εισέβαλαν γύρω στο 1400 μ.Χ., στα νοτιοδυτικά της βορειο-αμερικάνικης ηπείρου. Η προφορική παράδοση των Νάβαχο μεταγράφηκε, ώστε να διατηρηθούν οι αναφορές για αυτή τη μετανάστευση.

Αρχικά, οι Νάβαχο ήταν σε μεγάλο βαθμό κυνηγοί και συλλέκτες . Αργότερα, έμαθαν πως να εκμεταλλεύονται την γη από τους λαούς Πουέμπλο (Pueblo), καλλιεργώντας κυρίως τις παραδοσιακές « Three Sisters » των Pueblos από καλαμπόκι, φασόλια και σκουός. Υιοθέτησαν την βοσκή αιγοπροβάτων από τους Ισπανούς ως κύρια πηγή εμπορίου και τροφής. Το κρέας έγινε απαραίτητο υλικό στη διατροφή των Νάβαχο. Τα πρόβατα έγιναν μια μορφή νομίσματος και μαρτυρούσε την κατάσταση μιας οικογένειας. Οι γυναίκες άρχισαν να να υφαίνουν το μαλλί και να το κάνουν κουβέρτες και ρούχα πράγμα που έμαθαν από το "Weaving Woman" από τον Ζία Πουέμπλο . δημιούργησαν αντικείμενα υψηλής καλλιτεχνικής έκφρασης, τα οποία επίσης εμπορεύονταν και πωλούνταν.

Η προφορική ιστορία υποδηλώνει μια καλή σχέση με τους ανθρώπους της φυλής Πουέμπλο και μια προθυμία να υιοθετήσουν τα ιδανικά τους, η οποία εξακολουθεί να αμφισβητείται ως μη συναινετική, με βάση τις προφορικές ιστορίες των Πουέμπλο και τη γλωσσική διακύμανση. Υπήρχαν καθιερωμένες, μακροχρόνιες εμπορικές πρακτικές μεταξύ των ομάδων και μία συνεχής σύγκρουση η οποία οδήγησε τους ανθρώπους της φυλής Πουέμπλο να αναχαιτίσουν πολλές από τις παραδόσεις τους , να αλλάξουν τα τελετουργικά τους για να αποφύγουν τις επιδρομές των Νάβαχο και να περιορίσουν την πρόσβαση σε πληροφορίες σχετικά με παραδοσιακές πρακτικές και τις συμβολισμούς τους. Αυτές οι προκλήσεις συνεχίζονται στη σύγχρονη εποχή, συμπεριλαμβανομένης της οικειοποίησης των συμβόλων των Πουέμπλο από τους Νάβαχο και της πολιτιστικής σημασίας για την υποδιαίρεση Nike, N7. Τα ισπανικά αρχεία των μέσων του 16ου αιώνα αναφέρουν ότι οι Πουέμπλο ήταν έμποροι καλαμποκιού και βαμβακερών υφαντών για κρέας βίσωνος, δέρματα και πέτρες από τους Αθαμπάσκαν, που μετανάστευαν γύρω από τους Πουέμπλο ή εγκαταστάθηκαν εκεί κοντά. Τον 18ο αιώνα, οι Ισπανοί ανέφεραν ότι οι Νάβαχο διατηρούσαν μεγάλα κοπάδια ζώων και εκμεταλλεύονταν μεγάλες εκτάσεις γης για καλλιέργεια.

Οι ιστορικοί της Δύσης πιστεύουν ότι οι Ισπανοί πριν από το 1600 αναφέρονταν στους Νάβαχο ως *Απάτσι* ή *Κέτσος* . Φρέι Τζερόνιμο ντε Ζαράτε-Σαλμερόν, ο οποίος ήταν στο Χέμεθ το 1622, χρησιμοποίησε *το "Apachu de Nabajo"* τη δεκαετία του 1620 για να αναφερθεί στους ανθρώπους στην περιοχή της κοιλάδας Τσάμα (Chama), ανατολικά του ποταμού Σαν Χουάν και βορειοδυτικά της σημερινής Σάντα Φε, Νέο Μεξικό . Δεν είναι σαφές από τις πηγές των Νάβαχο το πότε έγιναν πιο διακριτοί από την συγγενική φυλή των Απάτσι. *Το Navahu* προέρχεται από τη γλώσσα Τέουα (Tewa) . Μέχρι τη δεκαετία του 1640, οι Ισπανοί άρχισαν να χρησιμοποιούν τον όρο *Νάβαχο,* για να αναφερθούν στους Ντινέ.

Κατά τη δεκαετία του 1670, οι Ισπανοί έγραψαν ότι οι Ντινέ ζούσαν σε μια περιοχή, που οι Νάβαχο ονόμαζαν Ντινέτα (*Dinétah)* , περίπου 60 μίλια δυτικά της περιοχής της κοιλάδας του Ρίο Τσάμα. Στη δεκαετία του 1770, οι Ισπανοί έστειλαν στρατιωτικές αποστολές εναντίον των Νάβαχο στις περιοχές του όρους Τέιλορ και του βουνού Τσούσκα του Νέου Μεξικού. Οι Ισπανοί, οι Νάβαχο και οι Χόπι (μια ομάδα Πουέμπλο) συνέχισαν το μεταξύ τους συνάλλαγμα και σχημάτισαν μια χαλαρή συμμαχία, που άλλαζε συχνά, για να πολεμούν περιστασιακά τις μπάντες των Απάτσι και Κομάντσε(Comanche) για τα επόμενα 20 χρόνια. Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, υπήρξαν σχετικά μικρές επιδρομές από ομάδες Νάβαχο εναντίον των Ισπανών πολιτών και το αντίστροφο.

Το 1800, ο κυβερνήτης Τσακόν οδήγησε 500 άνδρες στα βουνά Tunicha εναντίον των Νάβαχο. Είκοσι αρχηγοί Νάβαχο ζήτησαν ειρήνη. Το 1804 και το 1805, οι Νάβαχο και οι Ισπανοί οργάνωσαν μεγάλες αποστολές εναντίον των οικισμών του άλλου. Τον Μάιο του 1805 ανακηρύχθηκε μια ακόμη συμφωνία ειρήνης. Παρόμοια πρότυπα ειρήνης, επιδρομών και συναλλαγών μεταξύ των Νάβαχο, Ισπανών, Απάτσι, Κομάντσε, Χόπι, Πουέμπλο συνεχίστηκαν μέχρι την άφιξη των Αμερικανών το 1846.

### Επικράτεια του Νέου Μεξικού 1846–1863

Οι Νάβαχο αντιμετώπισαν τον στρατό των Ηνωμένων Πολιτειών το 1846, όταν ο στρατηγός Stephen W. Kearny εισέβαλε στη Σάντα Φε με 1.600 άνδρες κατά τη διάρκεια του Μεξικανο-Αμερικανικού Πολέμου . Στις 21 Νοεμβρίου 1846, έπειτα από πρόσκληση από μια μικρή ομάδα Αμερικανών στρατιωτών υπό τη διοίκηση του λοχαγού John Reid(Τζον Ράιντ), ο οποίος ταξίδεψε βαθιά στη χώρα των Νάβαχο και επικοινώνησε μαζί του, ο Ναρμπόνα και άλλοι Νάβαχο διαπραγματεύτηκαν μια συνθήκη ειρήνης με τον συνταγματάρχη Alexander Doniphan στο Bear Springs., Ojo del Oso (αργότερα η τοποθεσία του Fort Wingate ). Αυτή τη συμφωνία δεν τήρησαν κάποιοι Νάβαχο, ούτε κάποιοι Νεομεξικανοί. Οι Νάβαχο έκαναν επιδρομές σε ζώα των νεομεξικανών, οι Νεομεξικανοί πήραν γυναίκες, παιδιά και ζώα από τους Νάβαχο.

Το 1849, ο στρατιωτικός κυβερνήτης του Νέου Μεξικού, συνταγματάρχης John MacRae Washington —συνοδευόμενος από τον John S. Calhoun, έναν Ινδό πράκτορα—οδήγησε 400 στρατιώτες στη χώρα Νάβαχο, διεισδύοντας στο Canyon de Chelly. Υπέγραψε μια συνθήκη με δύο ηγέτες των Νάβαχο: τον Μαριάνο Μαρτίνεθ ως Αρχηγό και τον Καπιτόνε ως Δεύτερο Αρχηγό. Η συνθήκη αναγνώριζε τη μεταφορά της δικαιοδοσίας από τις Ηνωμένες Πολιτείες του Μεξικού στις Ηνωμένες Πολιτείες. Η συνθήκη επέτρεψε να χτιστούν οχυρά και εμπορικοί σταθμοί στη γη των Νάβαχο. Σε αντάλλαγμα, οι Ηνωμένες Πολιτείες υποσχέθηκαν «τέτοιες δωρεές [και] άλλα φιλελεύθερα και ανθρώπινα μέτρα, όπως [θα] θεωρήσει ικανοποιητικά και κατάλληλα». Ενώ ήταν στον δρόμο του προς για να υπογράψει αυτή τη συνθήκη, ο εξέχων ηγέτης της ειρήνης Νάβαχο Ναμπόνα, σκοτώθηκε, κάτι 0εχθρότητα μεταξύ των μελών της συνθήκης.

Κατά τη διάρκεια των επόμενων 10 ετών, οι ΗΠΑ δημιούργησαν οχυρά στην επικράτεια των Νάβαχο. Τα στρατιωτικά αρχεία αναφέρουν αυτή την εξέλιξη ως προληπτικό μέτρο για την προστασία των πολιτών και των Νάβαχο ο ένας από τον άλλο. Ωστόσο, το μοτίβο Ισπανών/Μεξικάνων-Νάβαχο των επιδρομών και των αποστολών, συνεχίστηκε. Πάνω από 400 νεομεξικανικές πολιτοφυλακές διεξήγαγαν μια εκστρατεία κατά των Νάβαχο, ενάντια στις επιθυμίες του Κυβερνήτη της Επικράτειας, το 1860–61. Σκότωσαν πολεμιστές Νάβαχο, αιχμαλώτισαν γυναίκες και παιδιά για σκλάβους και κατέστρεψαν καλλιέργειες και κατοικίες. Οι Νάβαχο αποκαλούν αυτή την περίοδο *Naahondzood*, «ο χρόνος του φόβου».

Το 1861, ο Ταξίαρχος Τζέιμς Χ. Κάρλετον, Διοικητής της Ομοσπονδιακής Περιφέρειας του Νέου Μεξικού, ξεκίνησε μια σειρά στρατιωτικών ενεργειών κατά των Νάβαχο και των Απάτσι. Ο συνταγματάρχης Kit Carson ήταν στο νέο Fort Wingate με στρατεύματα του στρατού και εθελοντές πολιτοφυλακές του Νέου Μεξικού. Ο Κάρλετον διέταξε τον Κάρσον να σκοτώσει τους άντρες του Μεσκαλέρο Απάτσι και να καταστρέψει όποια περιουσία του Μεσκαλέρο έβρισκε. Ο Κάρλετον πίστευε ότι αυτές οι σκληρές τακτικές θα έφερναν υπό έλεγχο οποιαδήποτε Ινδική Φυλή. Οι Μεσκαλέρο παραδόθηκαν και στάλθηκαν στη νέα κράτηση που ονομάζεται Bosque Redondo .

Το 1863, ο Κάρλετον διέταξε τον Κάρσον να χρησιμοποιήσει την ίδια τακτική στους Νάβαχο. Ο Κάρσον και η δύναμή του σάρωσαν τη γη των Νάβαχο, σκοτώνοντας τους Νάβαχο και καταστρέφοντας καλλιέργειες και κατοικίες, ρυπώντας πηγάδια και αιχμαλωτίζοντας ζώα. Αντιμετωπίζοντας την πείνα και τον θάνατο, ομάδες Νάβαχο ήρθαν στο Fort Defiance για ανακούφιση. Στις 20 Ιουλίου 1863, η πρώτη από τις πολλές ομάδες αναχώρησε για να ενταχθεί στο Mescalero στο Bosque Redondo. Άλλες ομάδες συνέχισαν να έρχονται όμως το 1864.

Ωστόσο, δεν μπήκαν ούτε βρέθηκαν όλοι οι Νάβαχο. Κάποιοι ζούσαν κοντά στον ποταμό Σαν Χουάν, άλλοι πέρα από τα χωριά των Χόπι και άλλοι ζούσαν με συγκροτήματα Απάτσι.

### Μεγάλη βόλτα

Ξεκινώντας την άνοιξη του 1864, ο στρατός ανάγκασε περίπου 9.000 Νάβαχο άνδρες, γυναίκες και παιδιά να περπατήσουν πάνω από 300 miles (480 km) στο Fort Sumner, Νέο Μεξικό, για εγκλεισμό στο Bosque Redondo. Ο εγκλεισμός ήταν καταστροφικός για τους Νάβαχο , καθώς η κυβέρνηση απέτυχε να παράσχει αρκετό νερό, ξύλα, προμήθειες και ζώα για τους 4.000–5.000 ανθρώπους. Η μεγάλης κλίμακας αποτυχία των καλλιεργειών και οι ασθένειες ήταν επίσης ενδημικές κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, όπως και οι επιδρομές από άλλες φυλές και πολίτες. Μερικοί Νάβαχο πάγωσαν τον χειμώνα γιατί μπορούσαν να φτιάξουν μόνο φτωχά καταφύγια από τα λίγα υλικά που τους έδιναν. Αυτή η περίοδος είναι γνωστή μεταξύ των Νάβαχο ως «Η ώρα του φόβου». Επιπλέον, μια μικρή ομάδα Mescalero Apache, μακροχρόνιοι εχθροί των Νάβαχο είχαν μεταφερθεί στην περιοχή, γεγονός που οδήγησε σε συγκρούσεις.

Το 1868, η Συνθήκη του Bosque Redondo διαπραγματεύθηκε μεταξύ των ηγετών των Νάβαχο και της ομοσπονδιακής κυβέρνησης, επιτρέποντας στους επιζώντες Νάβαχο να επιστρέψουν σε μια κράτηση σε ένα τμήμα της πρώην πατρίδας τους.

### Εποχή κρατήσεων

 Γυναίκα και παιδί Ναβάχο, *περίπου* το 1880–1910
Ο στρατός των Ηνωμένων Πολιτειών συνέχισε να διατηρεί οχυρά στην κράτηση των Νάβαχο τα χρόνια μετά το Long Walk. Από το 1873 έως το 1895, ο στρατός χρησιμοποίησε τους Νάβαχο ως «Ινδούς Πρόσκοποι» στο Φορτ Γουίνγκεϊτ για να βοηθήσουν τις τακτικές τους μονάδες. Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, ο Αρχηγός Manuelito ίδρυσε τη Φυλετική Αστυνομία Ναβάχο. Λειτούργησε από το 1872 έως το 1875 ως ομάδα δράσης κατά των επιδρομών που εργαζόταν για να διατηρήσει τους ειρηνικούς όρους της συνθήκης Νάβαχο του 1868.

Με συνθήκη, επιτράπηκε στους Νάβαχο να εγκαταλείψουν την κράτηση για εμπόριο, με την άδεια του στρατού ή του τοπικού Ινδού πράκτορα . Τελικά, η συμφωνία οδήγησε σε σταδιακό τέλος στις επιδρομές των Νάβαχο, καθώς η φυλή μπόρεσε να αυξήσει τα ζώα και τις καλλιέργειές της. Επίσης, η φυλή κέρδισε μια αύξηση στο μέγεθος της κράτησης Νάβαχο από 3,5 million acres (14,000 km2; 5,500 sq mi) έως το 16 million acres (65,000 km2; 25,000 sq mi) όπως έχει σήμερα. Αλλά οι οικονομικές συγκρούσεις με μη Ναβάχο συνεχίστηκαν για πολλά χρόνια καθώς πολίτες και εταιρείες εκμεταλλεύονταν πόρους που είχαν ανατεθεί στους Ναβάχο. Η κυβέρνηση των ΗΠΑ έκανε μισθώσεις για τη βοσκή ζώων, πήρε γη για ανάπτυξη σιδηροδρόμου και επέτρεψε την εξόρυξη σε γη Ναβάχο χωρίς να συμβουλευτεί τη φυλή.

Το 1883, ο υπολοχαγός Πάρκερ, συνοδευόμενος από 10 στρατευμένους και δύο πρόσκοποι, ανέβηκε στον ποταμό Σαν Χουάν για να χωρίσει τους Νάβαχο και τους πολίτες, που είχαν καταπατήσει τη γη των Νάβαχο. Την ίδια χρονιά, ο υπολοχαγός Lockett, με τη βοήθεια 42 στρατευμένων στρατιωτών, ενώθηκε από τον υπολοχαγό Holomon στο Navajo Springs . Προφανώς, πολίτες με τα επώνυμα Houck και/ή Owens είχαν δολοφονήσει τον γιο ενός αρχηγού Ναβάχο και 100 ένοπλοι πολεμιστές Ναβάχο τους αναζητούσαν.

Το 1887, οι πολίτες Palmer, Lockhart και King κατασκεύασαν μια κατηγορία για κλοπή αλόγων και επιτέθηκαν τυχαία σε μια κατοικία στην κράτηση. Δύο άντρες Νάβαχο και οι τρεις λευκοί πέθαναν ως αποτέλεσμα, αλλά μια γυναίκα και ένα παιδί επέζησαν. Καπετ. Ο Kerr (με δύο πρόσκοποι Νάβαχο) εξέτασε το έδαφος και στη συνέχεια συναντήθηκε με αρκετές εκατοντάδες Νάβαχο στο Houcks Tank. Ο Rancher Bennett, του οποίου το άλογο φέρεται να είχε κλαπεί, είπε στον Kerr ότι τα άλογά του τα έκλεψαν οι τρεις λευκοί για να πιάσουν έναν κλέφτη αλόγων. Την ίδια χρονιά, ο υπολοχαγός Σκοτ πήγε στον ποταμό Σαν Χουάν με δύο προσκόπους και 21 στρατευμένους άνδρες. Οι Νάβαχο πίστευαν ότι ο Σκοτ ήταν εκεί για να διώξει τους λευκούς που είχαν εγκατασταθεί στην κράτηση και είχαν περιφράξει τον ποταμό από τους Ναβάχο. Ο Σκοτ βρήκε στοιχεία για πολλά ράντζα που δεν ανήκουν στη Ναβάχο. Μόνο τρεις ήταν ενεργοί και οι ιδιοκτήτες ήθελαν πληρωμή για τις βελτιώσεις τους πριν φύγουν. Ο Σκοτ τους απέβαλε.

Το 1890, ένας τοπικός κτηνοτρόφος αρνήθηκε να πληρώσει στους Νάβαχο πρόστιμο για τα ζώα. Οι Νάβαχο προσπάθησαν να το συλλέξουν και οι λευκοί στο νότιο Κολοράντο και τη Γιούτα ισχυρίστηκαν ότι 9.000 από τους Νάβαχο βρίσκονταν σε πολεμικό μονοπάτι. Ένα μικρό στρατιωτικό απόσπασμα από το Fort Wingate επανέφερε τους λευκούς πολίτες στην τάξη.

Το 1913, ένας Ινδός πράκτορας διέταξε έναν Νάβαχο και τις τρεις συζύγους του να έρθουν μέσα και στη συνέχεια τους συνέλαβε επειδή είχαν πληθυντικό γάμο. Μια μικρή ομάδα Νάβαχο χρησιμοποίησε βία για να απελευθερώσει τις γυναίκες και υποχώρησε στο Όμορφο Βουνό με 30 ή 40 συμπαθούντες. Αρνήθηκαν να παραδοθούν στον πράκτορα και οι τοπικές αρχές επιβολής του νόμου και ο στρατός απέρριψαν το αίτημα του πράκτορα για ένοπλη εμπλοκή. Ο στρατηγός Scott έφτασε και με τη βοήθεια του Henry Chee Dodge, ενός ηγέτη μεταξύ των Νάβαχο , εκτονώθηκε η κατάσταση.

### Οικοτροφεία και εκπαίδευση

Κατά τη διάρκεια της κράτησης, η φυλή Νάβαχο αναγκάστηκε να αφομοιωθεί στη λευκή κοινωνία. Τα παιδιά των Νάβαχο στάλθηκαν σε οικοτροφεία εντός της κράτησης και εκτός της κράτησης. Το πρώτο σχολείο του Bureau of Indian Affairs (BIA) άνοιξε στο Fort Defiance το 1870 και οδήγησε στην ίδρυση άλλων οκτώ. Πολλοί μεγαλύτεροι Ναβάχο ήταν αντίθετοι με αυτήν την εκπαίδευση και έκρυβαν τα παιδιά τους για να μην τα πιάσουν.

Μόλις τα παιδιά έφτασαν στο οικοτροφείο, η ζωή τους άλλαξε δραματικά. Οι Ευρωπαίοι Αμερικανοί δίδασκαν τις τάξεις με πρόγραμμα σπουδών μόνο στα αγγλικά και τιμωρούσαν όποιον μαθητή πιανόταν να μιλάει Νάβαχο. Τα παιδιά ήταν υπό μιλιταριστική πειθαρχία, υπό τη διεύθυνση του *Siláo* .  Σε πολλαπλές συνεντεύξεις, τα άτομα θυμήθηκαν ότι συνελήφθησαν και πειθαρχήθηκαν από τους *Siláo* εάν προσπαθούσαν να τραπούν σε φυγή. Άλλες συνθήκες περιλάμβαναν ανεπαρκή τροφή, συνωστισμό, απαιτούμενη χειρωνακτική εργασία σε κουζίνες, χωράφια και λεβητοστάσια. και στρατιωτικού τύπου στολές και κουρέματα.

Η αλλαγή δεν συνέβη σε αυτά τα οικοτροφεία παρά μόνο μετά τη δημοσίευση της Έκθεσης Meriam το 1929 από τον Υπουργό Εσωτερικών, Hubert Work . Αυτή η έκθεση εξέτασε τα ινδικά οικοτροφεία ως ανεπαρκή όσον αφορά τη διατροφή, τις ιατρικές υπηρεσίες, τον υπερπληθυσμό των κοιτώνων, τους υπομορφωμένους δασκάλους, την περιοριστική πειθαρχία και τη χειρωνακτική εργασία των μαθητών για τη διατήρηση της λειτουργίας του σχολείου.

Αυτή η έκθεση ήταν ο προάγγελος των εκπαιδευτικών μεταρρυθμίσεων που ξεκίνησαν υπό τον Πρόεδρο Franklin D. Roosevelt, βάσει των οποίων χτίστηκαν δύο νέα σχολεία στην κράτηση των Νάβαχο. Αλλά το Rough Rock Day School λειτουργούσε με το ίδιο μιλιταριστικό στυλ με το Fort Defiance και δεν εφάρμοσε τις εκπαιδευτικές μεταρρυθμίσεις. Το Ευαγγελικό Ιεραποστολικό Σχολείο άνοιξε δίπλα στο Ημερήσιο Σχολείο Rough Rock. Οι αφηγήσεις των Νάβαχο για αυτό το σχολείο το απεικονίζουν σαν να έχει μια οικογενειακή ατμόσφαιρα με σπιτικά μαγειρεμένα γεύματα, νέα ή ήπια ρούχα, ανθρώπινη μεταχείριση και πρόγραμμα σπουδών βασισμένο στο Νάβαχο. Οι εκπαιδευτικοί βρήκαν ότι το πρόγραμμα σπουδών του Ευαγγελικού Ιεραποστολικού Σχολείου ήταν πολύ πιο ωφέλιμο για τα παιδιά των Ναβάχο.

 *Χωρίς τίτλο* . Άνσελ Άνταμς . 1941. Τραβηγμένη κοντά στο Canyon de Chelly
Το 1937, η κληρονόμος της Βοστώνης Mary Cabot Wheelright και ο τραγουδιστής και γιατρός των Νάβαχο, Hastiin Klah, ίδρυσαν το Μουσείο Wheelwright του Αμερικανού Ινδιάνου στη Σάντα Φε. Είναι ένα αποθετήριο για ηχογραφήσεις, χειρόγραφα, πίνακες ζωγραφικής και ταπετσαρίες άμμου των Νάβαχο. Παρουσίασε επίσης εκθέματα, για να εκφράσει την ομορφιά, την αξιοπρέπεια και τη λογική της θρησκείας των Νάβαχο. Όταν ο Klah συνάντησε τον Cabot το 1921, ήταν μάρτυρας δεκαετιών προσπαθειών από την κυβέρνηση των ΗΠΑ και τους ιεραπόστολους να αφομοιώσουν τους Νάβαχο στην επικρατούσα κοινωνία. Το μουσείο ιδρύθηκε για να διατηρήσει τη θρησκεία και τις παραδόσεις των Νάβαχο, που ο Klah ήταν σίγουρος ότι διαφορετικά σύντομα θα χανόταν για πάντα.

Το αποτέλεσμα αυτών των οικοτροφείων οδήγησε σε μεγάλη απώλεια γλώσσας στο Έθνος Νάβαχο . Μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, η Έκθεση Meriam χρηματοδότησε περισσότερα παιδιά για να φοιτήσουν σε αυτά τα σχολεία με έξι φορές περισσότερα παιδιά να πηγαίνουν σε οικοτροφείο από ό,τι πριν από τον πόλεμο. Τα αγγλικά ως η κύρια γλώσσα που ομιλείται σε αυτά τα σχολεία, καθώς και οι τοπικές πόλεις, που περιβάλλουν τις κρατήσεις των Νάβαχο συνέβαλαν στο να γίνουν οι κάτοικοι δίγλωσσοι. Ωστόσο, τα Νάβαχο ήταν ακόμα η κύρια γλώσσα που ομιλούνταν στο σπίτι.

## Πολιτισμός

 Τα Dibé (πρόβατα) παραμένουν μια σημαντική πτυχή του πολιτισμού των Νάβαχο.
Το όνομα "Navajo" έχει ως προέλευσή του τα τέλη του 18ου αιώνα, από την ισπανική φράση "*(Apaches de) Navajó* "(Apaches of) Navajó", το οποίο προήλθε από το Tewa *navahū* "αγροκτήματα που γειτνιάζουν με μια κοιλάδα". Οι Νάβαχο αυτοαποκαλούνται *Diné* .

Όπως και οι άλλοι Απάτσι, οι Νάβαχο ήταν ημινομάδες από τον 16ο έως τον 20ο αιώνα. Οι εκτεταμένες συγγενικές τους ομάδες είχαν εποχικές περιοχές κατοικίας κατάλληλες για την κτηνοτροφία, τη γεωργία και τις πρακτικές συγκέντρωσης. Ως μέρος ενός παραδοσιακού τρόπου οικονομίας, οι ομάδες των Νάβαχο, ίσως να είχαν σχηματίσει εμπορικές ομάδες ή ομάδες επιδρομών, με τις οποίες διένυαν σχετικά μεγάλες αποστάσεις.

Υπάρχει ένα σύστημα φυλών που ορίζει τις σχέσεις μεταξύ ατόμων και οικογενειών. Το σύστημα της φυλής είναι εξωγαμικό : οι άνθρωποι μπορούν να παντρευτούν (και να βγαίνουν ραντεβού) μόνο με συντρόφους εκτός των δικών τους φυλών, οι οποίες για το σκοπό αυτό περιλαμβάνουν τις φυλές των τεσσάρων παππούδων τους. Μερικοί Ναβάχο προτιμούν να παντρεύονται τα παιδιά τους με τη φυλή του πατέρα τους. Ενώ οι φυλές συνδέονται με μια γεωγραφική περιοχή, η περιοχή δεν προορίζεται για αποκλειστική χρήση οποιασδήποτε φυλής. Τα μέλη μιας φυλής μπορεί να ζουν εκατοντάδες μίλια μακριά αλλά να έχουν ακόμα δεσμό φυλής.

Ιστορικά, η δομή της κοινωνίας των Νάβαχο είναι σε μεγάλο βαθμό ένα μητριαρχικό σύστημα, στο οποίο η οικογένεια των γυναικών κατείχε ζώα, κατοικίες, εκτάσεις φύτευσης και βόσκηση ζώων. Μόλις παντρευτεί, ένας άνδρας Νάβαχο ακολουθούσε μια μητρόπολη και ζούσε με τη νύφη του στην κατοικία της και κοντά στην οικογένεια της μητέρας της. Οι κόρες (ή, εάν χρειαζόταν, άλλες γυναίκες συγγενείς) ήταν αυτές που λάμβαναν την κληρονομιά της γενεαλογικής ιδιοκτησίας, με βάση την παράδοση. Σε περιπτώσεις συζυγικού χωρισμού, οι γυναίκες θα διατηρούσαν την περιουσία και τα παιδιά. Τα παιδιά «γεννιούνται» και ανήκουν στη φυλή της μητέρας, αλλά «γεννιούνται για» τη φυλή του πατέρα. Ο μεγαλύτερος αδερφός της μητέρας έχει ισχυρό ρόλο στη ζωή των παιδιών της. Ως ενήλικες, οι άνδρες αντιπροσωπεύουν τη φυλή της μητέρας τους στα πολιτικά δρώμενα των φυλών.

Το ένα φύλο δεν μπορεί να ζήσει χωρίς το άλλο στην κουλτούρα των Νάβαχο. Οι άνδρες και οι γυναίκες θεωρούνται ίσοι, καθώς τόσο αρσενικό όσο και θηλυκό χρειάζονται για να αναπαραχθούν. Αν και οι γυναίκες μπορεί να φέρουν μεγαλύτερο βάρος, η γονιμότητα εκτιμάται τόσο πολύ που οι άνδρες αναμένεται να παρέχουν οικονομικούς πόρους (γνωστός ως πλούτος της νύφης ). Το καλαμπόκι είναι σύμβολο γονιμότητας στην κουλτούρα των Νάβαχο καθώς τρώνε λευκό καλαμπόκι στις γαμήλιες τελετές. Θεωρείται ανήθικο ή/και κλοπή εάν ο ένας δεν φροντίζει τον άλλο σε αυτή την προγαμιαία ή έγγαμη σχέση.

### Παραδοσιακές κατοικίες

 Hogan στο Monument Valley Navajo Tribal Park
Ένα χόγκαν, το παραδοσιακό σπίτι των Νάβαχο, είναι χτισμένο ως καταφύγιο είτε για έναν άνδρα είτε για μια γυναίκα. Τα αρσενικά hogan είναι τετράγωνα ή κωνικά με ευδιάκριτη ορθογώνια είσοδο, ενώ ένα θηλυκό hogan είναι ένα σπίτι οκτώ όψεων.  Τα Hogan είναι φτιαγμένα από κορμούς και καλυμμένα με λάσπη, με την πόρτα πάντα στραμμένη προς τα ανατολικά για να υποδέχεται τον ήλιο κάθε πρωί. Οι Νάβαχο έχουν επίσης διάφορους τύπους χόγκαν για διαμονή και τελετουργική χρήση. Τελετές, όπως τελετές θεραπείας ή το inaaldá, πραγματοποιούνται μέσα σε ένα hogan. Σύμφωνα με τον Kehoe, αυτό το στυλ στέγασης είναι χαρακτηριστικό για τους Νάβαχο. Γράφει, «ακόμα και σήμερα, ένα στιβαρά κατασκευασμένο, με ξύλινους τοίχους Hogan προτιμάται από πολλές οικογένειες Νάβαχο». Τα περισσότερα μέλη των Νάβαχο ζουν σήμερα σε διαμερίσματα και σπίτια σε αστικές περιοχές.

Όσοι ασκούν τη θρησκεία Νάβαχο, θεωρούν το Χόγκαν ως ιερό. Το θρησκευτικό τραγούδι " The Blessingway" (*hózhǫ́ǫ́jí* ) περιγράφει το πρώτο hogan ότι κατασκευάστηκε από τους Κογιότ, με τη βοήθεια των Καστόρων, ώστε να γίνει το σπίτι για τον πρώτο άντρα , την πρώτη γυναίκα και τον Θεό του λόγου. Οι άνθρωποι της φυλής των Καστόρων, έδωσαν κούτσουρα στους Κογιότ και οδηγίες για το πώς να φτιάξουν το πρώτο Χόγκαν . Οι Νάβαχο έφτιαχναν τα χόγκαν τους με τον παραδοσιακό τρόπο ως το 1900, όταν άρχισαν να τα φτιάχνουν σε σχήμα εξάγωνου ή οκτάγωνου. Τα Χόγκαν εξακολουθούν να χρησιμοποιούνται ως κατοικίες, ειδικά από τους γηραιότερους Νάβαχο, αν και τείνουν να κατασκευάζονται με σύγχρονα υλικά και τεχνικές κατασκευής. Μερικά συντηρούνται ειδικά για τελετουργικούς σκοπούς.

### Πνευματικές και θρησκευτικές πεποιθήσεις

 Νάβαχο Yebichai (Yei Bi Chei) χορευτές. Edward S. Curtis. ΗΠΑ, 1900. The Wellcome Collection, Λονδίνο
Hastobíga, ένας *Hataałii* που φωτογραφήθηκε το 1904 από τον Edward S. Curtis
Η πνευματική πρακτική των Νάβαχο αφορά την αποκατάσταση της ισορροπίας και της αρμονίας στη ζωή ενός ατόμου, για την επίτευξη της υγείας και βασίζεται στις ιδέες του *Hózhóójí*. Οι Ντινέ, πίστευαν σε δύο κατηγορίες ανθρώπων: Άνθρωποι της Γης και Άγιοι άνθρωποι. Οι άνθρωποι των Νάβαχο πιστεύουν ότι πέρασαν από τρεις κόσμους πριν φτάσουν σε αυτόν τον κόσμο, τον Τέταρτο Κόσμο ή τον Λαμπερό Κόσμο. Ως Άνθρωποι της Γης, οι Ντινέ πρέπει να κάνουν ό,τι περνά από το χέρι τους για να διατηρήσουν την ισορροπία μεταξύ της Μητέρας Γης και του ανθρώπου.

Οι Νάβαχο έχουν πολλές διαφορετικές τελετές. Ως επί το πλείστον, οι τελετές τους είναι για την πρόληψη ή τη θεραπεία ασθενειών. Η γύρη καλαμποκιού χρησιμοποιείται ως ευλογία και ως προσφορά κατά την προσευχή. Το ένα μισό του μεγάλου τελετουργικού συγκροτήματος τραγουδιού των Νάβαχο είναι ο Δρόμος της Ευλογίας ( *Hózhǫ́ǫ́jí)* και το άλλο μισό είναι ο Δρόμος του Εχθρού ( *Anaʼí Ndááʼ* ). Οι τελετές του Blessing Way βασίζονται στην καθιέρωση «ειρήνης, αρμονίας και καλών πραγμάτων αποκλειστικά» μέσα στο Dine. Οι τελετές του Enemy Way ή του Evil Way ασχολούνται με την αντιμετώπιση επιρροών που προέρχονται από έξω από το Dine. Οι τελετές πνευματικής θεραπείας έχουν τις ρίζες τους στις παραδοσιακές ιστορίες των Νάβαχο. Ένα από αυτά, η τελετή Νυχτερινής Ψαλτικής, διεξάγεται σε αρκετές ημέρες και περιλαμβάνει έως και 24 χορευτές. Η τελετή απαιτεί από τους χορευτές να φορούν μάσκες από δέρμα λουλούδι, όπως και πολλές από τις άλλες τελετές Νάβαχο, και όλες αντιπροσωπεύουν συγκεκριμένους θεούς. Ο σκοπός του Νυχτερινού Ψαλμού είναι να εξαγνίσει τους ασθενείς και να τους θεραπεύσει μέσω προσευχών προς τα πνεύματα. Κάθε μέρα της τελετής συνεπάγεται την εκτέλεση ορισμένων τελετών και τη δημιουργία λεπτομερών ζωγραφιών στην άμμο. Ένα από τα τραγούδια περιγράφει το σπίτι των thunderbirds:

### Προφορικές ιστορίες/Λογοτεχνικά έργα

*Δείτε: Diné Bahaneʼ (Creation Story) και Black God and Coyote (αξιοσημείωτοι παραδοσιακοί χαρακτήρες)*

Η Φυλή Νάβαχο βασίστηκε στην προφορική παράδοση για να διατηρήσει πεποιθήσεις και ιστορίες. Τα παραδείγματα θα περιλαμβάνουν την παραδοσιακή ιστορία δημιουργίας *Diné Bahaneʼ* . Υπάρχουν επίσης μερικοί ινδιάνικοι θρύλοι των Νάβαχο, που είναι βασικοί στη λογοτεχνία, όπως "ο Πρώτος Άνδρας και η Πρώτη Γυναίκα" καθώς και "ο Ήλιος, η Σελήνη και τα Αστέρια". Η πρώτη, είναι η ιστορία για τη δημιουργία του κόσμου και η δεύτερη, είναι η ιστορία για την προέλευση των ουράνιων σωμάτων.

## Εικαστικές τέχνες

### Αργυροτεχνία

 Κολιέ από άνθη Σκουός
 Κοσμήματα Νάβαχο του 19ου αιώνα με τα δημοφιλή σχέδια Κόντσο και dragonfly (λιβελούλα)
Η αργυροχοΐα είναι μια σημαντική μορφή τέχνης για τους Νάβαχο . Ο Ατσίντι Σάνι (περ. 1830 – περ. 1918) θεωρείται ο πρώτος αργυροχόος Νάβαχο . Έμαθε την αργυροχοΐα από έναν Μεξικανό που ονομαζόταν *Nakai Tsosi* ("Λεπτός Μεξικανός") γύρω στο 1878 και άρχισε να διδάσκει σε άλλους Νάβαχο πώς να δουλεύουν με ασήμι. Μέχρι το 1880, οι αργυροχόοι Νάβαχο δημιουργούσαν χειροποίητα κοσμήματα, όπως βραχιόλια, φιάλες καπνού, περιδέραια και τιράντες. Αργότερα, πρόσθεσαν ασημένια σκουλαρίκια, πόρπες, μπόλο, στολίδια μαλλιών, καρφίτσες και περιδέραια από άνθη σκουός για χρήση τους από την φυλή, αλλά και για να τα πουλήσουν στους τουρίστες ως τρόπο συμπλήρωσης του εισοδήματός τους.

Το τιρκουάζ, ήταν μέρος των κοσμημάτων για αιώνες, αλλά οι καλλιτέχνες Νάβαχο δεν χρησιμοποίησαν τεχνικές ενθέτων για να εισάγουν τιρκουάζ σε ασημένια σχέδια ως τα τέλη του 19ου αιώνα.

### Ύφανση

 Υφαντής Νάβαχο με πρόβατα
 Χαλί Navajo Germantown Eye Dazzler, Ινστιτούτο Ιστορίας Επιστημών
 *Πιθανώς κουβέρτα σε στιλ Bayeta με Βεράντα και Σχεδιασμό με Σκαλοπάτια*, 1870–1880, 50.67.54, Μουσείο Μπρούκλιν
Οι Νάβαχο μετανάστευσαν στα νοτιοδυτικά, με τις δικές τους παραδόσεις υφαντικής. Ωστόσο, έμαθαν να υφαίνουν βαμβάκι σε όρθιους αργαλειούς από τους λαούς Πουέμπλο. Οι πρώτοι Ισπανοί που επισκέφτηκαν την περιοχή, έγραψαν ότι είδαν κουβέρτες που είχαν δημιουργήσει Νάβαχο. Μέχρι τον 18ο αιώνα, οι Νάβαχο είχαν αρχίσει την εισαγωγή κόκκινου νήματος Bayeta (Μπαγέτα) για να συμπληρώσουν το τοπικό μαύρο, γκρι και λευκό μαλλί, καθώς και μαλλί βαμμένο με λουλακί. Χρησιμοποιώντας έναν όρθιο αργαλειό, οι Νάβαχο έφτιαχναν εξαιρετικά λεπτές χρήσιμες κουβέρτες που συλλέχθηκαν από τους Ινδιάνους της Ute(Ούτε) και του Plains(Πλέινς). Αυτές οι κουβέρτες, του Αρχηγού, που ονομάζονται έτσι επειδή μόνο οι αρχηγοί ή οι πολύ πλούσιοι άνθρωποι μπορούσαν να τις αντέξουν οικονομικά, χαρακτηρίζονταν από οριζόντιες ρίγες με μερικές κόκκινες λεπτομέρειες. Οι κουβέρτες του "First Phase Chief" έχουν μόνο οριζόντιες ρίγες, η δεύτερη φάση έχει κόκκινα ορθογώνια σχέδια και η τρίτη φάση έχει κόκκινους ρόμβους μαζί με μερικά σχέδια διαμαντιών.

Η ολοκλήρωση των σιδηροδρόμων, άλλαξε δραματικά την ύφανση των Νάβαχο. Εισήχθησαν φτηνές κουβέρτες, έτσι οι υφαντές των Νάβαχο έστρεψαν την εστίασή τους στην ύφανση χαλιών για ένα ολοένα και πιο μη εγγενές κοινό. Η σιδηροδρομική υπηρεσία έφερε επίσης μαλλί Germantown(Τζέρμανταουν) από τη Φιλαδέλφεια, τεχνητά βαμμένο μαλλί που επέκτεινε πολύ τις χρωματικές παλέτες των υφαντών.

Μερικοί από τους πρώτους Ευρωπαίους κι Αμερικανούς έποικους, εγκαταστάθηκαν και δημιούργησαν εμπορικούς σταθμούς, αγοράζοντας συχνά χαλιά Νάβαχο με λίρες και πουλώντας τα πίσω στην Ανατολή με το δέμα. Οι έμποροι ενθάρρυναν τους ντόπιους να υφαίνουν κουβέρτες και χαλιά σε διαφορετικά στυλ. Αυτά περιελάμβαναν το "Two Grey Hills" (κυρίως ασπρόμαυρο, με παραδοσιακά μοτίβα). *Teec Nos Pos* (πολύχρωμο, με πολύ εκτεταμένα μοτίβα). "Ganado" (ιδρύθηκε από τον Don Lorenzo Hubbell ), μοτίβα που κυριαρχούν το κόκκινο με μαύρο και άσπρο. "Crystal" (ιδρύθηκε από τον JB Moore); ανατολίτικο και περσικό στυλ (σχεδόν πάντα με φυσικές βαφές ). "Wide Ruins", "Chinlee", γεωμετρικά μοτίβα. "Klagetoh", μοτίβα τύπου διαμαντιού. «Red Mesa» και έντονα διαμαντένια σχέδια. Πολλά από αυτά τα μοτίβα παρουσιάζουν μια τετραπλή συμμετρία, η οποία πιστεύεται ότι ενσωματώνει παραδοσιακές ιδέες για την αρμονία ή *το hózhǫ́* .

## Αξιοσημείωτα άτομα με καταγωγή Νάβαχο

 Ο Jacoby Ellsbury, που απεικονίζεται με στολή Boston Red Sox, είναι ένας παίκτης μπέιζμπολ Νάβαχο (από την πλευρά της μητέρας του) των New York Yankees .
 James and Ernie, ένα κωμικό δίδυμο Νάβαχο και ηθοποιοί
* Fred Begay, πυρηνικός φυσικός και βετεράνος του πολέμου της Κορέας
* Notah Begay III (Navajo-Isleta-San Felipe Pueblo), Αμερικανός επαγγελματίας παίκτης γκολφ
* Klee Benally, μουσικός και σκηνοθέτης ντοκιμαντέρ
* Nikki Cooley, περιβαλλοντολόγος, οδηγός ποταμού Grand Canyon
* Jacoby Ellsbury, Outfielder των New York Yankees (εγγραφεί στο Colorado River Indian Tribes )
* Rickie Fowler, Αμερικανός επαγγελματίας παίκτης γκολφ
* Joe Kieyoomia, συνελήφθη από τον Αυτοκρατορικό Ιαπωνικό Στρατό μετά την πτώση των Φιλιππίνων το 1942
* Nicco Montaño, πρώην πρωταθλήτρια flyweight γυναικών στο UFC
* Ο Τσέστερ Νεζ, ο τελευταίος αυθεντικός συνομιλητής του κώδικα Νάβαχο, που υπηρέτησε στο Σώμα Πεζοναυτών των Ηνωμένων Πολιτειών κατά τη διάρκεια του Β' Παγκοσμίου Πολέμου.
* Krystal Tsosie, γενετιστής και και υπέρ της ηθικής βιολογίας, γνωστός για την προώθηση της κυριαρχίας των ιθαγενών δεδομένων και τη μελέτη της γενετικής στις ιθαγενείς κοινότητες
* Lance Tsosie, TikToker του οποίου τα βίντεο συζητούν τον πολιτισμό και την ιστορία των ιθαγενών της Βόρειας Αμερικής.
* Cory Witherill, ο πρώτος ολόσωμος ιθαγενής Αμερικανός στο NASCAR
* Aaron Yazzie, μηχανολόγος μηχανικός στο Εργαστήριο Jet Propulsion της NASA

### Καλλιτέχνες

* Beatien Yazz (γεν. 1928), ζωγράφος
* Apie Begay (φλ. 1902), ο πρώτος καλλιτέχνης Νάβαχο, που χρησιμοποίησε ευρωπαϊκά υλικά σχεδίασης
* Harrison Begay (1914–2012), ζωγράφος στούντιο
* Joyce Begay-Foss, υφαντουργός, εκπαιδευτικός και επιμελητής μουσείου
* Mary Holiday Black (γεννήθηκε περίπου το 1934), καλαθοποιός
* Raven Chacon (γεν. 1977), εννοιολογικός καλλιτέχνης
* Lorenzo Clayton (γεν. 1940), καλλιτέχνης
* Carl Nelson Gorman (επίσης γνωστός ως Kin-Ya-Onny-Beyeh, 1907–1998), ζωγράφος, χαράκτης, εικονογράφος και ομιλητής κώδικα των Νάβαχο με το Σώμα Πεζοναυτών των ΗΠΑ κατά τη διάρκεια του Β' Παγκοσμίου Πολέμου.
* RC Gorman (1932–2005), ζωγράφος και χαράκτης
* Hastiin Klah, υφαντής και συνιδρυτής του Wheelwright Museum of the American Indian
* David Johns (γεν. 1948), ζωγράφος
* Yazzie Johnson, σύγχρονος αργυροχόος
* Betty Manygoats, Táchiiʼnii, σύγχρονη τεχνίτρια κεραμικών
* Christine Nofchissey McHorse (1948-2021), τεχνίτρια κεραμικών
* Gerald Nailor, Sr. (1917–1952), ζωγράφος στο στούντιο
* Μπάρμπαρα Τέλερ Ορνέλας (γενν. 1954), κορυφαία υφαντουργός Νάβαχο , πολιτιστική πρέσβειρα του Υπουργείου Εξωτερικών των ΗΠΑ
* Ατσίντι Σάνι (περ. 1828–1918), πρώτος γνωστός αργυροχόος Νάβαχο
* Clara Nezbah Sherman, υφαντουργός
* Ryan Singer, ζωγράφος, εικονογράφος, μεταξοτυπίας
* Tommy Singer, αργυροχόος και κοσμηματοπώλης
* Quincy Tahoma (1920–1956), ζωγράφος στο στούντιο
* Klah Tso (μέσα 19ου αιώνα - αρχές 20ου αιώνα), πρωτοπόρος ζωγράφος καβαλέτο
* Emmi Whitehorse, σύγχρονη ζωγράφος
* Melanie Yazzie, σύγχρονη τυποποιός και εκπαιδευτικός
* Τερέζα Μοντόγια, κινηματογραφίστρια

### Ερμηνευτές

* Jeremiah Bitsui, ηθοποιός
* Blackfire, πανκ/εναλλακτική ροκ μπάντα
* Raven Chacon, συνθέτης
* Radmilla Cody, παραδοσιακή τραγουδίστρια
* Τζέιμς και Έρνι, κωμικό δίδυμο
* R. Carlos Nakai, μουσικός
* Jock Soto, χορευτής μπαλέτου

### Πολιτικοί

* Christina Haswood, μέλος της Βουλής των Αντιπροσώπων του Κάνσας από το 2021.
* Henry Chee Dodge, τελευταίος Αρχηγός των Νάβαχο και πρώτος Πρόεδρος της Φυλής Νάβαχο , (1922–1928, 1942–1946).
* Peterson Zah, πρώτος Πρόεδρος του Έθνους Νάβαχο και τελευταίος Πρόεδρος της Φυλής Νάβαχο.
* Άλμπερτ Χέιλ, πρώην Πρόεδρος του Έθνους Νάβαχο. Υπηρέτησε στη Γερουσία της Αριζόνα από το 2004 έως το 2011 και στη Βουλή των Αντιπροσώπων της Αριζόνα από το 2011 έως το 2017.
* Jonathan Nez, νυν Πρόεδρος του Έθνους Νάβαχο. Υπηρέτησε τρεις θητείες ως Εκπρόσωπος του Συμβουλίου Νάβαχο εκπροσωπώντας τα κεφάλαια των Σόντο, Ολτζάτο, Τσάχ Μπι Κιν και Βουνό Νάβαχο . Υπηρέτησε δύο θητείες ως Συμβούλιο Εποπτών της Κομητείας Νάβαχο για την Περιφέρεια 1.
* Annie Dodge Wauneka, πρώην σύμβουλος και συνήγορος της φυλής Νάβαχο .
* Thomas Dodge, πρώην Πρόεδρος της Φυλής Νάβαχο και πρώτος δικηγόρος Diné.
* Peter MacDonald, Navaho Code Talker και πρώην Πρόεδρος της Φυλής Νάβαχο .
* Mark Maryboy ( Aneth / Red Mesa /Mexican Water), πρώην εκπρόσωπος του Συμβουλίου Εθνών Νάβαχο, που εργάζεται στη Utah Navajo Investments.
* Lilakai Julian Neil, η πρώτη γυναίκα που εκλέχθηκε στο Συμβούλιο Φυλών Νάβαχο .
* Joe Shirley, Jr., πρώην Πρόεδρος του Έθνους Νάβαχο.
* Ben Shelly, πρώην Πρόεδρος του Έθνους Νάβαχο.
* Chris Stearns, μέλος της Βουλής των Αντιπροσώπων της Ουάσιγκτον από το 2022.
* Chris Deschene, βετεράνος, δικηγόρος, μηχανικός και ηγέτης της κοινότητας. Ένας από τους λίγους ιθαγενείς Αμερικανούς που έγιναν δεκτοί στη Ναυτική Ακαδημία των ΗΠΑ στην Αννάπολη. Μετά την αποφοίτησή του, διορίστηκε ως Ανθυπολοχαγός στο Σώμα Πεζοναυτών των ΗΠΑ. Έκανε μια ανεπιτυχή προσπάθεια να θέσει υποψηφιότητα για Πρόεδρος του Έθνους Νάβαχο.

## Παραπομπές

## Βιβλιογραφικές αναφορές

* Adair, John. *Οι Νάβαχο και οι Αργυροχόοι Πουέμπλο* . Norman: Oklahoma Press, 1989. (ISBN 978-0-8061-2215-1)ISBN 978-0-8061-2215-1 .
* Iverson, Peter, Jennifer Nez Denetdale και Ada E. Deer. *Οι Νάβαχο .* Νέα Υόρκη: Chelsea House Publishers, 2006. (ISBN 0-7910-8595-3)ISBN 0-7910-8595-3.
* Kehoe, Alice Beck. *Ινδιάνοι της Βόρειας Αμερικής: Ένας ολοκληρωμένος λογαριασμός* . Upper Saddle River, NJ: Prentice-Hall, 2005.
* Pritzker, Barry M. *A Native American Encyclopedia: History, Culture, and Peoples.* Οξφόρδη: Oxford University Press, 2000. (ISBN 978-0-19-513877-1)ISBN 978-0-19-513877-1.
* Σάντνερ, Ντόναλντ. *Σύμβολα θεραπείας του Navaho: μια γιουνγκιανή εξερεύνηση τελετουργίας, εικόνας και ιατρικής.* Rochester, VT: Healing Arts Press, 1991. (ISBN 978-0-89281-434-3)ISBN 978-0-89281-434-3 .
* Sides, Hampton, *Blood and Thunder: An Epic of the American West* . Doubleday (2006). (ISBN 978-0-385-50777-6)ISBN 978-0-385-50777-6

## Περαιτέρω ανάγνωση

* Bailey, LR (1964). *The Long Walk: A History of the Navaho Wars, 1846–1868* .
* Bighorse, Tiana (1990). *Bighorse the Warrior* . Εκδ. Noel Bennett, Tucson: University of Arizona Press.
* Clarke, Dwight L. (1961). *Stephen Watts Kearny: Στρατιώτης της Δύσης* . Norman, Οκλαχόμα: University of Oklahoma Press.
* Downs, James F. (1972). *Οι* Νάβαχο . Νέα Υόρκη: Holt, Rinehart και Winston.
* Hammond, George P. and Rey, Agapito (επιμέλεια) (1940). *Αφηγήσεις της αποστολής Coronado 1540–1542.* Albuquerque: University of New Mexico Press.
* Iverson, Peter (2002). *Diné: A History of the Navahos* . Albuquerque: University of New Mexico Press. (ISBN 0-8263-2714-1)ISBN 0-8263-2714-1 .
* Kelly, Lawrence (1970). *Navajo Roundup* Pruett Pub. Co., Κολοράντο.
* Linford, Laurence D. (2000). *Μέρη Νάβαχο : Ιστορία, Θρύλος, Τοπίο* . Salt Lake City: University of Utah Press. (ISBN 978-0-87480-624-3)ISBN 978-0-87480-624-3
* McNitt, Frank (1972). *Πόλεμοι* Νάβαχο . Albuquerque: University of New Mexico Press.
* Plog, Stephen *Ancient Peoples of the American Southwest* . Thames and London, LTD, Λονδίνο, Αγγλία, 1997. (ISBN 0-500-27939-X)ISBN 0-500-27939-X .
* Roessel, Ruth (επιμέλεια) (1973). *Ιστορίες Νάβαχο της περιόδου μακράς περιπάτου* . Tsaile, Αριζόνα: Navajo Community College Press.
* 0-912586-18-4
* Voyles, Traci Brynne (2015). *Wastelanding: Legacies of Uranium Mining in Navajo Country.* Minneapolis, MN: University of Minnesota Press.
* Witherspoon, Gary (1977). *Γλώσσα και Τέχνη στο Σύμπαν* Νάβαχο. Ann Arbor: University of Michigan Press.
* Witte, Daniel. Removing Classrooms from the Battlefield: Liberty, Paternalism, and the Redemptive Promise of Educational Choice, 2008 BYU Law Review 377 The Navajo and Richard Henry Pratt Αρχειοθετήθηκε 2012-09-16 στο Wayback Machine.
* Zaballos, Nausica (2009). *Le système de santé navajo* . Παρίσι: L'Harmattan.

* Ναβάχο Έθνος, επίσημος ιστότοπος
* Τμήμα Τουρισμού Νάβαχο
* Άνθρωποι Νάβαχο: ιστορία, πολιτισμός, γλώσσα, τέχνη
* Middle Ground Project of Northern Colorado University με εικόνες αμερικανικών εγγράφων συνθηκών και εκθέσεων 1846–1931
* Navajo Silversmiths, του Washington Matthews, 1883 από το Project Gutenberg
* Ινστιτούτο Νάβαχο για την Κοινωνική Δικαιοσύνη Αρχειοθετήθηκε 2021-04-18 στο Wayback Machine.
* Πληροφορίες για την αυθεντική τέχνη Νάβαχο , τα χαλιά, τα κοσμήματα και τις χειροτεχνίες
* Η ειδικός των Νάβαχο , η γιατρός Σάρα Ντέιβις, για τους Νάβαχο

## Εξωτερικοί σύνδεσμοι

* Πολυμέσα σχετικά με το θέμα  Ναβάχο στο Wikimedia Commons