# པ་པུ་ནིའུ་གི་ནི།

པ་པུ་ནིའུ་གི་ནི་ཟེར་མི་འདི་ ལྷོ་ནུབ་པེ་སི་ཕིཀ་དང་ ཨཱོས་ཊེ་ལི་ཡ་གི་བྱང་ཕྱོགས་ལུ་ གནས་མི་མཚོ་གླིང་གི་རྒྱལ་ཁབ་ཅིག་ཨིན། འདི་ནང་ལུ་ ས་ཆའི་གནས་ལུགས་ཡང་ གངས་རི་དང་ ནགས་ཚལ་ མཚའི་མཐའམ་ཚུ་ཡོད། པ་པུ་ནིའུ་གི་ནི་རྒྱལ་ཁབ་ནང་ལུ་ སྔར་ཁྱུན་ལམ་སྲོལ་ཕྱུགཔོ་ཅིག་ཨིནམ་ལས་ ཡུདཔ་ཅིག་ ཁ་སྐད་ཡང་ ༨༠༠ ལྷགཔ་ཅིག་ཡོདཔ་ཨིན། དཔལ་འབྱོར་གྱི་གཞི་ངོ་མ་ར་ སོ་ནམ་དང་འབྲེལ་བའི་ལས་སྣ་ ས་གཏེར་དང་ རང་བཞིན་འཐོན་ཁུངས་ཚུ་ཨིན། སྤྱི་ལོ་ ༡༩༧༥ ལུ་ རང་དབང་མ་ཐོབ་པའི་ཧེ་མ་ ཇར་མ་ནི་དང་ བྲི་ཊེན་རྒྱལ་ཁབ་གཉིས་ཀྱི་དབང་འོག་ལུ་སྡོད་ནུག། རྒྱལ་ཁབ་འདི་ནང་ ཚོགས་ཁང་དང་འབྲེལ་བའི་ དམངས་གཙོའི་རིང་ལུགས་བརྟེནམ་ཨིན། དེ་ནང་ལུ་མི་རིགས་མ་འདྲཝ་ཡོདཔ་དང་ ཤེས་རིག་དང་ གསོ་བའི་ནང་ལུ་ གདོང་ལེན་འབྱུངམ་ཨིན། ད་རུང་ ངན་ལྷད་དང་ ལཱ་གཡོག་མེད་པའིི་དཀའ་ངལ་ དེ་ལས་ སྤུས་ཚད་མེད་པའི་གཞི་རྟེན་མཐུན་རྐྱེན་ཚུ་གིས་ ཡར་རྒྱས་གོང་འཕེལ་ལུ་ གནོད་དེ་ཡོད། ཨིན་རུང་ རྒྱལ་ཁབ་ནང་ལུ་ ཧེ་མའི་ལམ་དང་ལུགས་སྲོལ་ཚུ་ མི་སྡེ་སྤྱི་མཐུན་ཐོག་ལས་ སྒྲིང་སྒྲི་འབད་ར་ཡོདཔ་ཨིན།

**ས་ཆའི་གནས་སྟངས་དང་སྦོམ་ཚད་ དེ་ལས་ བདག་སྐྱོང་གི་མངའ་སྡེ།**

པ་པུ་ནིའུ་གི་ནི་འདི་ པེ་སི་ཕིཀ་མཐའ་ཡས་རྒྱ་མཚོ་གི་ལྷོ་ནུབ་ལུ་ཡོདཔ་དང་ ནིའུ་གི་ནི་གི་ ཤར་ཕྱོགས་ཕྱེད་ཀ་ཅིག་ནང་ཆགས་ཏེ་ཡོད། འདི་གི་གྲས་ལུ་ མཚོ་གླིང་ཆུང་ཀུ་ཡང་ལེ་ཤ་ཅིག་ར་ཡོད། བྱང་ཕྱོགས་ལུ་འབད་བ་ཅིན་ པེ་སི་ཕིཀ་མཐའ་ཡས་རྒྱ་མཚོ་གི་མཐའ་མཚམས་དང་ ལྷོ་ལུ་ཨིན་པ་ཅིན་ ཨཱོས་ཊེ་ལི་ཡ་གི་བྱང་ཕྱོགས་ལུ་ཨིན། པ་པུ་ནིའུ་གི་ནི་གི་གྲས་ལུ་ མཚོ་གླིང་ལེ་ཤ་ཅིག་ར་ཡོདཔ་ཨིན།

པ་པུ་ནིའུ་གི་ནི་གི་སྦོམ་ཆུང་གི་ཚད་གཞི་ཡང་ ཡུདཔ་ཅིག་ ཀི་ལོ་མི་ཊར་གྲུ་བཞིམོ་ ༤༦༢,༨༤༠ དེ་ཅིག་ཡོད། རྒྱལ་ཁབ་འདི་ བདག་སྐྱོང་འབད་ནི་གི་དོན་ལུ་ མངའ་སྡེ་ ༢༢ ལུ་ བགོ་སྟེ་ཡོད། རྒྱལ་ས་ལྟེ་བ་ པོརཏི་མོརསི་བི་ཟེར་མི་འདི་ རྒྱལ་ཡོངས་ཀྱི་རྒྱལ་སའི་རྫོང་ཁག་ནང་ལུ་ གནས་ཏེ་ཡོད། མངའ་སྡེ་འདི་ ད་རུང་ རྫོང་ཁག་དང་ ས་གནས་གཞུང་སྐྱོང་ལུ་ བགོ་བཤའ་རྐྱབ་ཡོདཔ་ཨིན།

**བྱུང་རབས།**

པ་པུ་ནིའི་གི་ནི་གི་བྱུང་རབས་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ཡང་ ནང་འཁོད་ཀྱི་ལམ་སྲོལ་དང་ ཕྱིའི་དབང་ཐལ་གྱི་ལམ་ལུགས་གཉིས་ སླ་བསྲེ་སྦེ་ཡོད། ས་གནས་ནང་ལུ་ སྡོད་མི་གཞི་བཅའ་ཚུ་ཡང་ ལོ་ངོ་སྟོང་ཕྲག་གི་སྔ་གོང་ལས་ར་ ལུང་ཕྱོགས་ཀྱི་མི་ཚུ་འོང་སྟེ་ མཚོ་གླིང་རེ་རེ་བཞིན་དུ་ནང་ལུ་ ཁ་སྐད་ཚུ་ཡང་ མ་འདྲཝ་སྦེ་བྱུང་ཡོདཔ་ཨིན། དུས་རབས་ ༡༦ དེ་ཅིག་ལས་ ཡུ་རོབ་ཀྱི་མི་ཚུ་གིས་ ཞིབ་འཚོལ་འབད་དེ་ ཁོང་གི་མངའ་འོག་ལུ་ བཙུགས་ནིའི་འགོ་བཙུགས་ནུག། དེ་ལས་ དུས་རབས་ ༡༩ པ་ནང་ལུ་ མཚོ་གླིང་ཚུ་ བྲི་ཊིཤ་དང་ ཇར་མཱར་གཉིས་ཀྱི་བར་ན་ བགོ་བཤའ་རྐྱབ་ནུག། སྤྱི་ལོ་ ༡༨༨༤་ཝ ལུ་ བྲི་ཊིཤ་གིས་ པ་པུ་གི་ས་གླིང་འདི་ སྲུང་སྐྱོབ་འབད་ཡོདཔ་དང་ ཇར་མཱན་ཚུ་གིས་ བྱང་ཤར་མཚམས་ཀྱི་ཇར་མཱན་ནིའུ་གི་ནི་ཚུ་ བདག་འཛིན་འཐབ་ནུག།

འཛམ་གླིང་དམག་ཆེན་དང་པའི་སྐབས་ལས་ ཨཱོས་ཊ་ལི་ཡ་གིས་ ཇར་མཱན་ནིའུ་གི་ནི་འདི་ བདག་འཛིན་འབད་ནུག། དམག་ཆེན་ཐེངས་གཉིས་པའི་ཤུལ་ལས་ ཨཱས་ཊ་ལི་གིས་ དབང་ཚད་ཡོད་པའི་ས་གོ་ཅིག་ལུ་གྱུར་ནུག། དུས་རབས་ ༢༠ གི་ཕྱེད་འཚམས་ལས་ རྒྱལ་ཁབ་འདི་ རང་དབང་ཐོབ་ཐབས་ལུ་ རྩ་འགེངས་ཏེ་ སྤྱི་ལོ་ ༡༩༧༥ ཟླ་ ༩ པའི་ ཚེས་ ༡༦ ལུ་ ལོག་རང་དབང་ཐོབ་ཚུགས་ནུག། རང་དབང་ཐོབ་ཚར་བའི་ཤུལ་ལུ་ རྒྱལ་ཁབ་ནང་ལུ་ གདོང་ལེན་ཆེ་ཤོས་ར་ སྲིད་ཚོགས་སྒྲིང་སྒྲི་མེད་མི་དང་ དཔལ་འབྱོར་གོང་འཕེལ་འགྱོ་མ་ཚུགསཔ་ རྒྱལ་ཁབ་ནང་གི་ མི་རིགས་མ་འདྲཝ་ཚུ་གི་བར་ན་ ཞི་བདེ་བཞག་མ་ཚུགས་པའི་ དཀའ་ངལ་སྦོམ་ར་བྱུང་ནུག།

**མི་རློབས་དང་མི་རིགས།**

པ་པུ་ནིའུ་གི་ནི་ལུ་ མི་རློབས་ཀྱི་གྱངས་ཁ་ ས་ཡ་ ༩ དེ་ཅིག་ཡོད། རྒྱལ་ཁབ་ནང་ལུ་ ཁ་སྐད་ ༨༠༠ ལས་ལྷག་སྟེ་སླབ་མི་ཡོདཔ་ལས་ འཛམ་གླིང་ནང་ལུ་ མི་རིགས་མ་འདྲཝ་ལེ་ཤ་ཡོད་པའི་རྒྱལ་ཁབ་ཅིག་ཨིན། མི་རིགས་ཡང་ ཧེ་མ་ལས་ ས་གནས་འདི་ནང་ལུ་ཡོད་མི་ མི་ལ་ནེ་སི་ཡཱན་ཚུ་ མང་ཆེ་སུ་ཅིག་སྦེ་ཡོདཔ་དང་ མི་རློབས་ཆུང་བའི་རིགས་ པོ་ལི་ནེ་སི་ཡཱན་དང་ མའི་ཊོ་ནེ་སི་ཡཱན་ཚུ་ཡང་ཡོདཔ་ཨིན། མི་རིགས་མ་འདྲཝ་ཚུ་གིས་ ལམ་ལུགས་དང་ སྔར་སྲོལ་ ཁ་སྐད་ཚུ་ཡང་ མ་འདྲཝ་སྦེ་ཡོདཔ་ཨིན།

**གཞུང་ལུགས་དང་ སྲིད་ཚོགས།**

པ་པུ་ནིའི་གི་ནི་འདི་ ཚོགས་ཁང་འབྲེལ་བའི་དམངས་གཙོ་ རྩ་ཁྲིམས་ཅན་གྱི་རྒྱལ་རྒྱུད་རྒྱལ་ཁབ་ཅིག་ཨིན། རྒྱལ་ཁབ་ནང་ལུ་ བྲི་ཊིཤ་གི་སྲིད་གཞུང་ལམ་ལུགས་ལུ་གནས་ཏེ་ཡོད། རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་དབུ་ཁྲིད་འདི་ ད་ལྟོ་ཡོད་པའི་ བྲི་ཊིཤ་གི་རྒྱལཔོ་ ཅར་ལེས་ ༣ པ་ཨིན། བཙག་འཐུ་ལས་གྲུབ་མི་ བློན་ཆེན་འདི་ གཞུང་སྐྱོང་དང་ཡན་ལག་བཀོད་ཁྱབ་ཀྱི་དབུ་ཁྲིདཔ་ཨིན། རྒྱལ་ཡོངས་ཚོགས་ཁང་ནང་ལུ་ འདེམས་ཁོངས་ ༡༡༡ ནང་ལས་ འཐུས་མི་ཚུ་ཡོདཔ་ཨིན།

གཞུང་སྐྱོང་འདི་ དབྱེ་བ་གསུམ་ལུ་ཕྱེས་ཏེ་ཡོད། འདི་ཡང་ འཛིན་སྐྱོང་ལྷན་སྡེ་དང་ ཁྲིམས་བཟོ་ལྷན་སྡེ་ དེ་ལས་ དྲང་ཁྲིམས་ལྷན་སྡེ་ཚུ་ཨིན། སྲིད་ཚོགས་ལམ་ལུགས་འདི་ སྣ་མང་སྲིད་ཚོགས་ལམ་ལུགས་ཐོག་ལས་ ཚོགས་པ་མང་སུ་སྦེ་བསྡོམས་ཚུགས་མི་གིས་ རྒྱལ་ཁ་ཐོབ་ཨིན། རྒྱལ་ཁབ་ནང་ལུ་ སྲིད་ཚོགས་སྒྲིང་སྒྲི་མེད་པའི་དཀའ་ངལ་འཐོན་ཏེ་ར་ཡོདཔ་ལས་ འཕྲལ་འཕྲལ་སྦེ་ར་ གཞུང་སྐྱོང་གི་དབུ་ཁྲིདཔ་ཚུ་ སོར་དགོཔ་འཐོནམ་ཨིན། པ་པུ་ནིའུ་གི་ནི་ལུ་ དབུས་གཞུང་ལུ་དབང་ཚད་དང་ དབང་ཚད་ཕྱིར་སྤེལ་ལམ་ལུགས་གཉིས་ཆ་ར་ཡོད།

**ཁ་སྐད་ ལམ་སྲོལ་ མི་སྡེའི་འཚོ་བའི་གནས་སྟངས་ ཆོས་ལུགས་དང་ ཐུན་མིན་གྱི་ཁྱད་ཆོས།**

པ་པུ་ནིའུ་གི་ནིའི་རྒྱལ་ཁབ་འདི་ ཁ་སྐད་ ༨༠༠ ལས་ལྷག་སྟེ་ཡོདཔ་ལས་ འཛམ་གླིང་ནང་ལུ་ ཁ་སྐད་ཀྱི་ཕྱུག་པའི་རྒྱལ་ཁབ་ཅིག་སྦེ་ ཆ་བཞགསཔ་ཨིན། ཨིན་རུང་ ཁ་སྐད་ངོ་མ་འདི་ ཏོག་པི་སཱིན་ཟེར་མི་འདི་ ཁྱབ་ཆེ་སུ་ཅིག་འབད་ར་ ལག་ལེན་འཐབ་ཨིན། ད་རུང་ ཨིང་སྐད་དང་ ཧི་རི་མོ་ཏུ་ཡང་ ཟར་ཟུར་ལས་སླབ་སྲོལ་ཡོད། པ་པུ་ནིའུ་གི་ནི་ལུ་ མི་རིགས་དང་འཁྲིལ་ སྔར་སྲོལ་ལམ་ལུགས་ ༨༠༠ མ་འདྲཝ་མ་འདྲཝ་སྦེ་ཡོད།

མི་སྡེ་གི་འཚོ་བའི་གནས་སྟངས་ཡང་ བཟའ་ཚང་སྦོམ་སྦེ་ ཧེ་མའི་ལུགས་སྲོལ་གྱི་ཐོག་ལས་ རང་སོའི་སམ་ས་གཞི་ཚུ་ བདག་འཛིན་འཐབ་སྡོདཔ་ཨིན། ཆོས་ལུགས་ཀྱིས་ མི་སྡེ་ལུ་ གལ་ཅན་ཅིག་སྦེ་ར་ འགན་ཁུར་འབགཔ་ཨིན། འདི་ནང་ལས་ ཡེ་ཤུ་པའི་ཆོས་ལུགས་ཀྱིས་ དབང་སྟེ་ཡོདཔ་དང་ མཐའ་ཟུར་ལས་ཕར་འབད་བ་ཅིན་ གཡུས་སྒོའི་ལམ་ལུགས་ཡིད་ཆེས་ལུ་ གནས་ཏེ་སྡོདཔ་ཨིན།

རྒྱལ་ཁབ་ནང་ལུ་ ལམ་སྲོལ་སྣ་ཚོགས་ཡོདཔ་དང་ ས་ཆའི་ཆགས་ཐངས་ཡང་ ཡ་མཚན་ཆེ་ཏོག་ཏོ་དང་ ཧེ་མའི་ལམ་དང་ལུགས་སྲོལ་ཚུ་ རྒྱུན་སྐྱོང་འབད་དེ་ར་ཡོད། མི་ཚུ་གིས་ཡང་ རང་བཞིན་མཐའ་འཁོར་ལུ་ མཐུན་འབྲེལ་ལེགས་ཤོམ་སྦེ་བཞགས་ཏེ་ སྔར་སྲོལ་ སྙན་ཆ་དང་རིས་མོ་ཚུ་གིས་ རྒྱལ་སྤྱིའི་གནས་ཚད་ནང་ ཐུན་མིན་གྱི་ངོ་རྟགས་ཅིག་སྟོན་ཚུགསཔ་ཨིན།

**གནམ་གཤིས་དང་མཐའ་འཁོར།**

པ་པུ་ནིའུ་གི་ནི་ནང་ ཚ་དྲོད་ཆེ་བའི་གནམ་གཤིས་ཡོདཔ་དང་ ལོ་གཅིག་གི་རིང་ར་ རློན་གཤེར་ཆེ་སུ་ཅིག་སྦེ་ར་སྡོདཔ་ཨིན། མཚོ་མཐའི་ས་གནས་ཚུ་ སྤྱི་ཟླ་ ༡༢ པ་ལས་ ༣ པ་ཚུན་ར་ རློན་གཤེར་མང་སུ་དང་ ས་མཐོ་ས་ལས་ཕར་ཨིན་པ་ཅིན་ བསིལ་ཏོང་ཏོ་འཚམས་སུ་ཅིག་སྦེ་ ཆར་ཆུ་ཡང་ ས་ཆ་ག་ར་གི་ནང་ལུ་ སྙོམས་ཏོང་ཏོ་སྦེ་རྐྱབ་ཨིན། པ་པུ་ནིའུ་གི་ནི་གི་རང་བཞིན་མཐའ་འཁོར་ཚུ་ཡང་ བདེན་རྫུན་རེ་མ་ཚུགས་པའི་ འདྲ་མིན་སྣ་ཚོགས་སྦེ་ཡོདཔ་དང་ ཆར་ཆུ་འབོལ་བའི་ཚལ་མ་དང་ མཐོ་བའི་ལ་ཚུ་ དེ་ལས་ བྱུ་རུའི་ཕུང་པོ་ཚུ་ ལེ་ཤ་སྦེ་ཡོདཔ་ཨིན། རྒྱལ་ཁབ་ནང་ལུ་ སེམས་ཅན་སྲོག་ཆགས་ཀྱི་རིགས་དང་ ཤིང་དང་སྔོ་ཤིང་གི་རིགས་ དར་ཁྱབ་ཆེ་ཏོག་ཏོ་སྦེ་ཡོད། ཨིན་རུང་ རང་བཞིན་འགྱུར་བའི་གདོང་ལེན་ ནགས་ཚལ་ཉམས་ནི་དང་ གནམ་གཤིས་འགྱུར་བ་ སྐྱེ་ལྡན་རིགས་སྣ་མེདཔ་འགྱོ་མི་གིས་ མཐའ་འཁོར་གནས་སྟངས་ལུ་ གནོད་ཉེན་སྦོམ་ར་ཡོད།

**དཔལ་འབྱོར་དང་ཚོང་འབྲེལ།**

རྒྱལ་ཁབ་ནང་ལུ་ དཔལ་འབྱོར་འོང་འབབ་ཀྱི་གཞི་ངོ་མ་ར་ རང་བཞིན་ཐོན་སྐྱེད་དང་ སོ་ནམ་ ས་གཏེར་ ས་སྣུམ་དང་མེ་རླུང་བཟོ་སྐྲུན་ཚུ་ཨིན། རྒྱལ་ཁབ་ནང་ལས་ རྒྱལ་སྤྱི་ནང་ལུ་ ཟངས་རིགས་དང་ གསེར་ དེ་ལས་ རང་བཞིན་མེ་རླུང་ཚུ་ ཕྱིར་ཚོང་འཐབ་མི་སྦོམ་ཤོས་ཅིག་ཨིན། སོ་ནམ་གྱི་ཐོན་སྐྱེད་ དཔེར་ན་ ཀོ་ཕི་ ཀོ་ཀའོ་ བེ་ཏའི་མར་ཁུ་དང་ ཤིང་འབྲས་སྐམ་པའི་སྣུམ་རིགས་ཚུ་ ཕྱིར་ཚོང་གི་གྲལ་ལས་ ཁག་ཆེ་ཏོག་ཏོ་ཨིན།

ཕྱིར་ཚོང་འཐབ་སའི་རྒྱལ་ཁབ་ཡང་ ཨཱོས་ཊེ་ལི་ཡ་དང་ ཇ་པཱན་ རྒྱ་ནག་ ཡུ་ཨེས་ཚུ་ཨིན། འདི་ནང་ལས་ ཨཱོས་ཊེ་ལི་ཡའི་རྒྱལ་ཁབ་འདི་ ཁོང་གི་ཚོང་འབྲེལ་གྱི་རྒྱལ་ཁབ་སྦོམ་ཤོས་ཅིག་ཨིན། ནང་འདྲེན་གྱི་ཚོང་རིགས་ཡང་ གཙོ་བོ་ར་ ཤིང་ཆས་དང་ ཉ་རིགས་ དེ་ལས་ འཕྲུལ་ཆས་དང་ སྐྱེལ་འདྲེན་ཅ་ཆས་ དེ་ལས་ བཟོ་སྐྲུན་གྱི་ཅ་ཆས་ཚུ་ཨིན། རྒྱལ་ཁབ་ནང་ རང་བཞིན་གྱི་རྒྱུ་ནོར་ཚུ་ཡོད་དེ་འབད་རུང་ གདོང་ལེན་ཡང་ དཔེར་ན་ གཞི་རྟེན་མཁོ་ཆས་དང་ དཔལ་འབྱོར་སྣ་ཚོགས་ཀྱིས་ ད་ལྟོ་ཡང་ མི་ཚུ་གིས་ རང་འཚོ་ཚུགསཔ་ཙམ་ཅིག་གི་སོ་ནམ་ལཱ་ཚུ་འབད་དེ་ཡོད།

**ཤེས་རིག་དང་ གསོ་བའི་ལམ་ལུགས།**

པ་པུ་ནིའུ་གི་ནི་གི་ཤེས་རིག་ལམ་ལུགས་ནང་ལུ་ཡང་ གཞི་རིམ་ འབྲིང་རིམ་ གོང་རིམ་ཟེར་ གཙོ་བོ་དབྱེ་བ་གསུམ་ལུ་ཕྱེས་ཏེ་ཡོད། གཞི་རིམ་ཤེས་ཡོན་འདི་ རིན་མེད་སྟོང་པ་ཨིན་པའི་ཁར་ མི་སེར་ག་ར་གིས་ངེས་པར་དུ་ལྷབ་དགོཔ་ཨིན། མཐའ་ཟུར་ལས་ཕར་ཨིན་པ་ཅིན་ ཤེས་ཡོན་གྱི་སྤུས་ཚད་དང་ ལྷབ་ནིའི་གོ་སྐབས་འཐོབ་ནིའི་ནང་ལུ་ གདོང་ལེན་ཅན་ཅིག་སྦེ་ར་གནས་ཏེ་ཡོད། འབྲིང་རིམ་ཤེས་ཡོན་ཚུ་ སྤྱིར་བཏང་ག་ར་ལུ་ གོ་སྐབས་ཐོབ་མ་ཚུགས་པའི་ཁར་ སློབ་ཕྲུག་དག་པ་ཅིག་རྐྱངམ་གཅིག་གིས་ མཐོ་རིམ་ཤེས་ཡོན་ལྷབ་ཚུགསཔ་ཨིན།

གསོ་བའི་ཞབས་ཏོག་ནང་ལུ་ཡང་ མི་ཚུ་གིས་ཁྱད་པ་ཅན་ཅིག་འབད་ར་ གདོང་ལེན་འབྱུང་སྟེ་ཡོདཔ་དང་ འདིའི་ནང་དོན་ཉིད་ལས་ མཐའ་ཟུར་ལས་ཕར་འདི་ ཧེང་སྐལ་ར་ ཚད་ཅིག་ལས་འགལ་མེདཔ་ཨིན། རྒྱལ་ཁབ་ནང་ལུ་ གཅིག་གིས་གཅིག་ལུ་ འབུ་བའི་ནད་གཞི་ཚུ་ ཚབ་ཆེ་ཤོས་འབད་ར་ཡོདཔ་དང་ འདིའི་ནང་ལས་ཡང་ ཚད་པའི་ནད་ བད་ཀན་གྱི་ནད་ དེ་ལས་ ཨའི་དང་ཨ་ལུ་གི་འཕྲོད་བསྟེན་འདི་ ཚ་གྱང་ཆེ་ཤོས་ཅིག་འབད་ར་ཡོད། ཡར་རྒྱས་གཏང་ནི་ལུ་ རྩ་འགེངས་ཏེ་ཡོད་རུང་ མ་དངུལ་མ་ལང་པའི་དཀའ་ངལ་གྱིས་ གཞི་རྟེན་མཐུན་རྐྱེན་ཚུ་ ཚད་ཅིག་ལས་འགལ་མེདཔ་དང་ དེ་དང་འབྲེལ་བའི་ལཱ་འབད་མི་ཚུ་ཡང་ གནམ་མེད་ས་མེད་ ཉུང་དྲགས་འབད་ར་ཡོདཔ་ལས་ ག་ཅི་ར་འབད་རུང་ ཐོག་ལུས་ཏེ་ཡོདཔ་ཨིན།

**དཀའ་ངལ་དང་གདོང་ལེན།**

པ་པུ་ནིའུ་གི་ནི་རྒྱལ་ཁབ་ནང་ལུ་ གདོང་ལེན་ལེ་ཤ་ཅི་ར་ཡོད་པའི་གྲས་ལས་ སྲིད་ཚོགས་བརྟན་བརྟན་མེདཔ་དང་ ངན་ལྷད་མང་སུ་ཅིག་ཡོདཔ་ དེ་ལས་ སྲིད་གཞུང་ཚུ་ ངར་ཡེང་ཡེ་མེད་པར་ ཡར་རྒྱས་གོང་འཕེལ་ག་ཅི་ར་འབད་རུང་ ཐོག་ལུས་ཏེ་ཡོདཔ་ཨིན། དེ་ལས་ དཔལ་འབྱོར་འདྲ་མཉམ་མེད་པར་ དབུལ་ཕོངས་ཀྱི་དཀའ་ངལ་འདི་ མང་ཆེ་བ་ཅིག་ མཐའ་ཟུར་ལས་ཕར་ཡོདཔ་ཨིན། འདི་ནང་ལས་ཕར་ ཤེས་རིག་དང་ གསོ་བ་ དེ་ལས་ གཞི་རྟེན་གྱི་ཞབས་ཏོག་ཚུ་ ག་དེ་ཉུང་ཉུང་ཡོདཔ་ཨིན་པས། རང་བཞིན་མཐའ་འཁོར་ཉམས་འགྱོ་མི་དང་ གནམ་གཤིས་འགྱུར་བ་ཚུ་གིས་ སྐྱེ་ལྡན་རིགས་སྣ་ཚུ་ལུ་ གནོད་ཉེན་བྱུང་ཡོདཔ་ཨིན། ལྷག་པར་དུ་ རྒྱལ་ཁབ་ནང་ལུ་ ཁྲིམས་འགལ་གྱི་ལཱ་དང་ རྩུབ་སྤྱོད་ དེ་ལས་ ལུང་ཕྱོགས་མི་རིགས་ཀྱི་བར་ན་ འཐབ་འཛིང་སུ་ མཐོ་སུ་ཅིག་སྦེ་ཡོདཔ་ཨིན། རྒྱལ་ཁབ་ནང་གི་ གཞི་རྟེན་མཁོ་ཆས་ཚུ་ སྤུས་ཚད་མེདཔ་དང་ སྐབས་ཅིག་ལས་ རང་བཞིན་གནས་སྟངས་དང་འཁྲིལ་བའི་ འཛིན་སྐྱོང་གི་གདོང་ལེན་ཡང་ཡོདཔ་ཨིན། འ་ནཱི་གདོང་ལེན་ཚུ་གིས་ རྒྱལ་ཁབ་ནང་ལུ་ སྤུས་ཚད་ཅན་གྱི་འཚོ་བའི་གནས་སྟངས་ལུ་ ཐོ་ཕོག་ཡོདཔ་ཨིན།

**རྒྱབ་རྟེན་དཔེ་དེབ།**

༡. Wikikedia Foundation, Inc. (ཞུན་དག་ ༢༠༢༥/༠༣/༠༤) པ་ལཱཝ།

༢. BBC News. (༢༠༢༤/༡༡/༡༢) Papau New Guinea Country Profile,

༣. ཨིས་ཏྲན་དྲིཤ་ ཝི་ལི་ཡམ། ཇེཀ་སཱོན་ རི་ཅརདྲི་ ཏྲི། *“པ་པུ་ནིའུ་གི་ནི།”* ༠༧/༠༣/༢༠༢༥

༤. Google Earth Pro. (2023) Data SIO, NOAA, U.S. Navy, NGA, GEBCO, Image Landsat/Copernicus, Image IBCAO.

༼རྩོམ་ཡིག་འདི་སྲོལ་འཛིན་དང་རྫོང་ཁ་གོང་འཕེལ་ལས་ཁུངས་ཀྱི་སྐད་ཡིག་ཞིབ་འཚོལ་དང་ལས་རིམ་སྡེ་ཚན་གྱི་ཞལ་འདེབས།༽

Source: Department of Culture and Dzongkha Development.