# ཨེལ་ སཱལ་བ་ཌོོ།

ཨེལ་སཱལ་བ་དོ་གི་རྒྱལ་དར།
ཨེལ་ སཱལ་བ་ཌོོ་འདི་ དབུས་ཕྱོགས་ཨ་མི་རི་ཀ་ལུ་ཡོད་པའི་ རྒྱལ་ཁབ་ཅིག་ཨིན། ལུང་ཕྱོགས་འདི་ནང་ལུ་ རྒྱལ་ཁབ་ ༧ གྱི་གྲས་ལས་ རྒྱལ་ཁབ་ཆུང་ཤོས་དང་ མི་རློབས་མངམ་ཡོད་མི་ཅིག་ཨིན། མ་གཞི་ ས་གཞི་རྒྱ་ཆེ་དྲགས་ཅིག་མེད་རུང་ ཧེ་མ་འབད་བ་ཅིན་ སོ་ནམ་གྱི་ལཱ་འབད་དེ་ ཀཱ་ཕི་ཕྱིར་ཚོང་འཐབ་མིའི་རྒྱལ་ཁབ་ཅིག་ཨིན་མས། ཨིན་རུང་ དུས་རབས་ ༢༠ པ་མཇུག་བསྡུ་ཁམས་ལུ་ ཞབས་ཏོག་གི་ཚོང་འབྲེལ་འདི་ རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་དཔལ་འབྱོར་ནང་ལུ་ ཁག་ཆེ་ཤོས་ཅིག་ལུ་གྱུར་ནུག།

སྤྱི་ལོ་ ༡༩༧༠ གི་ལོ་མཇུག་ཁམས་ལས་ སྤྱི་ལོ་ ༡༩༩༠ གི་ལོ་འགོ་བཙུགས་ཚུན་ རྒྱལ་ཁབ་འདི་ནང་ དུས་ཡུན་རིངམོ་ཅིག་གི་རིང་ དམག་མི་ཚུ་གིས་དབང་འཛིན་འབད་མི་དང་ མི་སྡེའི་ནང་ འདྲ་མཉམ་མེད་པའི་གནས་སྟངས་སྦོམ་ཡོད་མི་ལུ་བརྟེན་ ནང་འཁོད་དམག་འཁྲུག་དང་ ཕྱིའི་མི་ཚུ་དམག་འཁྲུག་ནང་གྲལ་གཏོགས་འབདཝ་ལས་བརྟེན་སྟབས་མ་བདེཝ་སྦོམ་བྱུང་ནུག། སྤྱི་ལོ་༡༩༩༢ ལུ་ འཛམ་གླིང་སྤྱི་ཚོགས་ཀྱི་རྒྱབ་སྐྱོར་ཐོག་ ཞི་བདེ་ཆིངས་ཡིག་ཅིག་བཟོ་མི་འདི་གིས་ དམག་མི་ཚུ་སྲིད་དོན་ལས བཏོན་གཏང་ནི་ལ་སོགས་པའི་ འགྱུར་བ་ཁག་ཆེ་ཤོས་ཅིག་བྱུང་ནུག། འདི་གི་ཤུལ་ལས་ ཨེལ་ སཱལ་བ་ཌོོ་གི་གནས་སྟངས་དེ་ ལེགས་ཤོམ་འགྱོ་ནི་འགོ་བཙུགས་ཡོདཔ་ཨིན། ཨིན་རུང་ སྤྱི་ལོ་ ༡༩༩༨ ལུ་ རླུང་འཚུབ་མི་ཊིཤ་ཟེར་མི་གིས་ གནོད་སྐྱོན་སྦོམ་སྦེ་ར་རྐྱབ་ཡོདཔ་མ་ཚད་ སྤྱི་ལོ་ ༢༠༠༡ ལུ་ ས་ཡོམ་ཤུགས་སྦེ་རྐྱབ་པའི་ཤུལ་ རྒྱལ་ཁབ་དེ་གྱོང་རྒུད་སྦོམ་ཕོག་ནུག། རྒྱལ་ཁབ་འདི་ནང་ དམག་གི་འུར་ཟིང་རྫོགས་རུང་ བྱ་ངན་ཡར་སེང་འགྱོ་མི་དང་ དཔལ་འབྱོར་ཡར་དྲག་ཉུང་སུ་ དེ་ལས་ མི་སྡེའི་ནང་ འདྲ་མཉམ་མེད་པའི་གནས་སྟངས་ཚུ་ཡོད་མི་ལུ་བརྟེན་  རྒྱལ་ཁབ་ལོག་སྟེ་སྒྲིང་སྒྲི་བཟོ་ནི་ལུ་ ལཱ་ཁག་བཏང་ནུག།

རྒྱལ་ཁབ་འདི་ནང་ སི་པཱན་གྱི་མི་སེར་ཚུ་ མ་ལྷོད་པའི་ཧེ་མར་ ཨེས་ཊེག་གི་རིགས་རྒྱུད་ཨིན་མི་ པི་པིལ་གྱི་མི་རིགས་ཚུ་ ལུང་ཕྱོགས་དེ་ནང་ གནས་སྡོད་མི་གཙོ་བོ་ཅིག་ཨིན་མས། ཁོང་གིས་ ཁོང་རའི་ས་ཆ་དང་ལྟེ་བ་ལུ་ ཀུསི་ཀཱཊ་ལཱན་ཟེར་མིང་བཏགས་ནུག། འདི་གི་དོན་དག་དེ་ "རིན་ཆེན་གྱི་ས་གཞི" ཟེར་བའི་དོན་ཨིནམ་དང་  ད་རེས་ནངས་པར་ཡང་ ཨེལ་ སཱལ་བ་ཌོོ་ལུ་ མིང་འདི་ འཕྲལ་འཕྲལ་སྦེ་ར་ ལག་ལེན་འཐབ་སྲོལ་ཡོདཔ་ཨིན།  དུས་ཡུན་རིངམོ་ཅིག་གི་རྒྱབ་ལས་ པི་པིལ་དང་ མི་རིགས་གཞན་ཚུ་ ཡུ་རོབ་ཀྱི་མི་སེར་གཞིས་ཆགས་མི་ཚུ་དང་གཅིག་ཁར་ སླ་བསྲེ་བྱུང་སྟེ་ ད་རེས་ནངས་པར་ རྒྱལ་ཁབ་འདི་ནང་ རིགས་མ་འདྲཝ་ལེ་ཤ་ཅིག་ར་ སྡོད་དོ་ཡོདཔ་ཨིན་མས། ཨེལ་ སཱལ་བ་ཌོོ་གི་མི་སེར་ཚུ་ ལཱ་གནམ་མེད་ས་མེད་རྩ་འགེངས་ཏེ་འབད་མི་འདི་ཀུན་གྱིས་ཤེས་ཏེ་ ཡོངས་གྲགས་ཅན་ཅིག་འགྱུར་ཡོདཔ་མ་ཚད་ རྒྱལ་ཁབ་ནང་ མིང་གཏམ་ཅན་གྱི་སྒྱུ་རྩལ་མཁནམ་དང་སྙན་ངག་མཁན་ཚུ་ཡང་ཐོན་ཡོདཔ་ཨིན།

ཨེལ་ སཱལ་བ་ཌོོ་ལུ་ གནམ་གཤིས་འབད་བ་ཅིན་དྲོད་ཡོདཔ་དང་ ས་ཁ་མཐོ་ས་ཚུ་ནང་བསིལ་ཏོང་ཏོ་ཡོདཔ་ཨིན། སྤྱིར་བཏང་གནམ་གཤིས་འདི་  ཚ་དྲོད་རན་ཏོག་ཏོ་ཡོདཔ་ལས་ དྲོད་ཚད་ ཌི་གི་རི་སེེལ་ཤི་ཡཱསི་ ༡༥ ལས་ ༢༣ གྱི་བར་ན་ཡོདཔ་ཨིན། ཆརཔ་རྐྱབ་པའི་དུས་ཚོད་འདི་ སྤྱི་ཟླ་ ༥ པ་ལས་ཟླ་ ༡༠ པ་ཚུན་སྡོད་དོ་ཡོདཔ་དང་ ཆར་ཆུ་མེད་པའི་དུས་ཚོད་འདི་ སྤྱི་ཟླ་ ༡༡ པ་ལས་ཟླ་ ༤ པ་ཚུན་སྡོད་དོ་ཡོདཔ་ཨིན། ལུང་ཕྱོགས་ཚུ་ནང་ ཆརཔ་རྐྱབ་ནིའི་དུས་ཚོད་ཡང་ཁྱད་པར་ཡོདཔ་ཨིན། ལོ་བསྟར་བཞིན་དུ་ པེ་སི་ཕིག་གི་མཐའ་ས་ལུ་ ཆརཔ་མི་ལི་མི་ཊར་ ༡༧༠༠ འབབ་དོ་ཡོདཔ་དང་ གངས་རི་མཐོ་ཚད་མི་ཊར་ ༦༠༠ ལས་ ༡༠༦༠ ཡོད་མི་ཚུ་ནང་ ཆརཔ་མི་ལི་མི་ཊར་ ༡༨༠༠ ལས་ ༢༥༠༠ གི་བར་ན་རྐྱབ་དོ་ཡོདཔ་ཨིན། རི་མཐོ་ཤོས་ཚུ་ནང་འབད་བ་ཅིན་ ལོ་བསྟར་བཞིན་དུ་ ཆརཔ་དུམ་གྲ་ཅིག་མངམ་རྐྱབ་དོ་ཡོདཔ་དང་ ལུང་གཤོང་དང་རི་ཐང་ཚུ་ནང་ ཆརཔ་མི་ལི་མི་ཊར་ ༡,༡༠༠ དང་ ༡,༥༠༠ དེ་ཅིག་ རྐྱབ་དོ་ཡོདཔ་ཨིན།

ཨེལ་ སཱལ་བ་ཌོོ་ལུ་ དབུས་ ཨ་མི་རི་ཀ་ གི་རྒྱལ་ཁབ་གཞན་ཚུ་དང་ཕྱདཔ་ད་ སེམས་ཅན་ཉུང་སུ་ཅིག་ཡོདཔ་དང་ འདི་ཡང་ ས་ཞིང་མང་ཤོས་ར་ སོ་ནམ་གྱི་ལཱ་འབད་མི་ལུ་བརྟེན་ཨིན། ཨིན་རུང་ གདོང་སོ་ཅན་དང་ཕོ་བཤུད་སེམས་ཅན་ དེ་ལས་ སྲོག་ཆག་འབུཔ་དེ་ཚུ་ མང་ཤོས་ཅིག་རང་མཐོང་དོ་ཡོདཔ་ཨིནམ་དང་ རྒྱལ་ཁབ་ནང་ བྱ་རིགས་མ་འདྲཝ་ལེ་ཤ་ཡོད་མི་གི་གྲས་ལས་ རི་ཁའི་འདམ་བྱ་དང་ཆུ་བྱ་ལ་སོགས་པ་གནས་ཏེ་ཡོདཔ་ཨིན།

ཨེལ་ སཱལ་བ་ཌོོ་གི་གཞུང་འབྲེལ་གྱི་ཁ་སྐད་འདི་ ཨིས་པེ་ནིཤི་ཨིན། རྒྱལ་ཁབ་འདི་གཞན་དབང་མ་འབད་བའི་ཧེ་མ་ ས་གནས་འདི་ནང་ མི་སེར་ཚུ་གིས་ རང་སོའི་ཁ་སྐད་མ་འདྲཝ་ལེ་ཤ་སླབ་དོ་ཡོདཔ་དང་ དེ་ཡང་ ལུང་ཕྱོགས་ལྟེ་བ་གི་ཁ་སྐད་འབད་བ་ཅིན་  ནཱ་ཧའུཊ་དང་ ཤར་ཕྱོགས་ཁ་ཐུག་ལུ་ པོ་ཊོན་ཁ་སྐད་འདི་ གལ་ཅན་ཅིག་སྦེ་གནས་ཡོདཔ་ཨིན་མས། ཨེསི་པཱེན་གྱིས་ རྒྱལ་ཁབ་དབང་སྡུད་འབད་བའི་ཤུལ་  ཨིས་པེན་ནིཤ་འདི་ གཞུང་འབྲེལ་གྱི་ཁ་སྐད་སྦེ་བྱུང་ཡོདཔ་ལས་ འགྲོས་ཀྱིས་སྦེ་ ཁ་སྐད་གཞན་ཚུ་ ལག་ལེན་འཐབ་ནི་ལས་ བཀག་ཆ་འབད་ཡོདཔ་ཨིན། ཨིན་རུང་ གཞུང་གིས་ ནཱ་ཧའུཊ་ཁ་སྐད་འདི་ མི་ཉམས་རྒྱུན་སྐྱོང་འབད་ནི་སྦེ་ དཔའ་བཅམ་ཡོད་རུང་ མཐར་འཁྱོལ་མ་ཚུགས་པས།

སྤྱི་ལོ་ ༡༩༦༠ དང་ ༡༩༧༠ ལུ་ ཚོང་འབྲེལ་འདི་གནམ་མེད་ས་མེད་ ཡར་དྲག་མ་འགྱོ་བའི་ཧེ་མ་ ཨེལ་ སཱལ་བ་ཌོོ་གི་དཔལ་འབྱོར་འདི་ གཙོ་བོ་ར་ སོ་ནམ་གྱི་ལཱ་ལུ་བརྟེན་ཡོདཔ་ཨིན། རྒྱལ་ཁབ་ནང་ སོ་ནམ་གྱི་ལཱ་ལུ་ གཙོ་བོར་བཏོན་ཏེ་ཡོདཔ་ཨིན་རུང་ རྒྱལ་ཁབ་འདི་ རང་མགོ་རང་འདྲོང་མེདཔ་ལས་ བཟའ་འཐུང་ཚུ་ནང་འདྲེན་འབད་དགོ་དོ་ཡོདཔ་ད་ དེ་ཡང་ གཙོ་བོ་ར་ ས་ཆ་བགོ་བཀྲམ་འདི་ འདྲ་མཉམ་མེད་མི་ལུ་བརྟེན་ཨིན།

སྤྱི་ལོ་ ༡༩༨༠ དང་ ༡༩༩༠ གི་ལོ་གྲངས་ནང་ དམག་འཁྲུག་གི་སྐབས་ ཡུ་ཨེས་ཀྱིས་ དམག་དང་དཔལ་འབྱོར་གྱི་གྲོགས་རམ་ཚུ་བྱིན་ནུག། རྒྱལ་ཁབ་ནང་ དམག་འཁྲུག་འདི་བྱུང་པའི་སྐབས་ལུ་ དཔལ་འབྱོར་དང་ གཞི་རྟེན་མཐུན་རྐྱེན་ཚུ་མེདཔ་བཏང་ཡོདཔ་ཨིན་རུང་ སྤྱི་ལོ་༡༩༩༢ ལུ་ ཞི་བདེ་མཐུན་ལམ་འགོ་བཙུགས་ཞིནམ་ལས་ ལོག་སྟེ་ར་ གནས་སྟངས་འདི་ལེགས་ཤོམ་འགྱོ་ནི་འགོ་བཙུགས་ནུག། སྤྱི་ལོ་ ༡༩༩༠ གི་བར་ཁམས་ལུ་ ཨེལ་ སཱལ་བ་ཌོོ་གིས་ ཞབས་ཏོག་ཚོང་འབྲེལ་དང་ སོ་ནམ་ཐོན་སྐྱེད་ཚུ་ ཕྱིར་ཚོང་འབད་ནི་ཚུ་ཡང་རྒྱ་སྐྱེད་འབད་ནུག། སྤྱི་ལོ་ ༢༠༠༤ ལུ་ ཡུ་ཨེས་དང་གཅིག་ཁར་ ཚོང་འབྲེལ་འཐབ་ནི་གི་ གན་ཡིག་བཟོ་མི་དེ་གིས་ ཕྱིར་ཚོང་ཡར་དྲག་གཏང་ནི་ལུ་ ལྷན་ཐབས་བྱུང་ཡོད་རུང་ ས་སྣུམ་གྱི་གོང་ཚད་མཐོ་དྲགས་དང་ རང་བཞིན་གྱི་རྐྱེན་ངན་ དེ་ལས་ བཟོ་སྐྲུན་གྱི་ལཱ་ཚུ་ མར་བབས་སོང་མི་ལུ་བརྟེན་ གོང་འཕེལ་དེ་མགྱོགས་དྲགས་སྦེ་ འགྱོ་མ་ཚུགས་པས། རྒྱལ་ཁབ་འདི་ ཕྱི་རྒྱལ་གྱི་གྲོགས་རམ་དང་ ཡུ་ཨེས་ལུ་སྡོད་མི་ ཨེལ་ སཱལ་བ་ཌོོ་རེནས་ ས་ཡ་ལས་བཅད་དེ་ཡོད་མི་ཚུ་གིས་  སྐྱེལ་བཙུགས་མ་དངུལ་ལུ་བརྟེན་ རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་དཔལ་འབྱོར་ལུ་ ཁག་ཆེ་ཤོས་ཅིག་ལུ་གྱུར་ཏེ་ཡོདཔ་ཨིན།

**རྒྱལ་ས་ལྟེ་བ། སེན་ སཱལ་བ་ཌཽ།**

སེན་ སཱལ་བ་ཌོོ་འདི་ ཨེལ་ སཱལ་བ་ཌོོ་གི་རྒྱལ་ས་ལྟེ་བ་ཨིནམ་དང་ རྒྱལ་ས་འདི་ ཧེམ་མོག་ལུང་གཤོང་ལུ་ཡོད་པའི་ ཨེས་ཆཝ་ཊི་གཙང་ཆུ་ལུ་ མཐོ་ཚད་མི་ཊར་ ༦༨༢ ལུ་ཆགས་ཏེ་ཡོདཔ་ཨིན། སེན་ སཱལ་བ་ཌོོ་མེ་རི་འདི་ ནུབ་ཕྱོགས་ཀྱི ནུབ་བྱང་ཁ་ཐུག་ལུ་ ཀི་ལོ་མི་ཊར་ ༡༡ གི་ས་ཁར་ཡོདཔ་ཨིན།

ཁྲོམ་འདི་ སྤྱི་ལོ་ ༡༥༢༥ ལུ་ སུ་ཆི་ཊོ་ཊོ་གི་ཉེ་འདབས་ལུ་ ཨིས་པེ་ནིཤ་གིས་ གཞི་བཙུགས་འབད་ཡོདཔ་དང་ དེ་གི་ཤུལ་ལས་ སྤྱི་ལོ་ ༡༥༢༨ ལུ་ ད་ལྟོའི་ས་ཁོངས་ནང་ལས་ ཀི་ལོ་མི་ཊར་ ༣༢ ལྷོ་ནུབ་ཁ་ཐུག་ལུ་ སྤོ་བཤུད་འབད་ཡོདཔ་ཨིན། སྤྱི་ལོ་ ༡༥༤༦ ལུ་ སེན་ སཱལ་བ་ཌོོ་འདི་ཁྲོམ་ཅིག་ལུ་གྱུར་ཡོདཔ་དང་  ཀཱས་ཀ་ལེན་དབང་འོག་མངའ་སྡེ་གི་རྒྱལ་ས་ཨིནམ་དང་ སྤྱི་ལོ་ ༡༨༣༤ ལས་ ༡༨༣༩ ཚུན་ ཨ་མི་རི་ཀ་མངའ་སྡེ་གི་ རྒྱལ་ས་སྦེ་གནས་ཡོདཔ་ཨིན།

ཁྲོམ་ཚོགས་འདི་ སྤྱི་ལོ་ ༡༨༥༤ དང་ ༡༨༧༣ དེ་ལས་ ༡༩༡༧ ལུ་ ས་ཡོམ་གྱིས་གནོད་སྐྱོན་རྐྱབ་ཡོདཔ་མ་ཚད་ སྤྱི་ལོ་ ༡༩༣༤ ལུ་ ཆུ་རུད་ཀྱིས་ཡང་གནོད་སྐྱོན་བྱུང་ཡོདཔ་ཨིན་རུང་ ཤུལ་ལས་ ལྟེ་བ་འདི་ནང་ དེང་སང་གི་གཞུང་གི་སྒྲིང་ཁྱིམ་དང་གླིང་ག་ དེ་ལས་ ཁྲོམ་གྱི་ས་ཁོངས་ནང་ ཚོང་འབྲེལ་ལྟེ་བ་ཚུ་ བཟོ་སྐྲུན་འབད་དེ་གནས་སྟངས་འདི་ཡར་རྒྱས་འགྱོ་ཡོདཔ་ཨིན།

སེན་ སཱལ་བ་ཌོོ་འདི་ རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་ དངུལ་འབྲེལ་དང་ཚོང་འབྲེལ་ དེ་ལས་ བཟོ་གྲྭ་ལྟེ་བ་ངོ་མ་ཅིག་ཨིནམ་མ་ཚད་ ས་གནས་འདི་ སྐྱེལ་འདྲེན་གྱི་ལྟེ་བ་ཅིག་ཡང་ཨིན། ཁྲོམ་ཚོགས་འདི་ནང་ལུ་ ཐགས་རིགས་དང་གྱོན་ཆས་ དེ་ལས་ ཀོཝ་གི་ཅ་ཆས་དང་ཤིང་གི་ཅ་ཆས་ སྨན་རྫས་དང་ ཏམ་ཁུ་དཀྱུ་རྡོག་དང་སི་ག་རེཊ་ཚུ་ ཐོན་སྐྱེད་འབད་དོ་ཡོདཔ་ཨིནམ་མ་ཚད་ ཤ་རིགས་སྒམ་རྐྱབ་ནི་དང་ ཆང་བཟོ་ནི་དེ་ཡང་ ཁག་ཆེ་བའི་ལཱ་ཅིག་ཨིན།

ལྟེ་བ་འདི་ནང་ལུ་ ཡེ་ཤུའི་མ་དགོན་ཆུང་ཀུ་ཅིག་དང་ དཔེ་མཛོད་ཁང་དག་པ་ཅིག་ཡོདཔ་མ་ཚད་ ལྟེ་བ་འདི་ རྒྱལ་ཡོངས་ཚན་རིག་དང་བཟོ་གྲྭ་ཁང་གི་འགྲེམས་སྟོན་ཁང་དང་ ཨེལ་ སཱལ་བ་ཌོོ་གི་རྒྱལ་ཡོངས་འགྲེམས་སྟོན་ཁང་འདི་གཙོ་ཅན་ཅིག་ཨིནམ་དང་ འགྲེམས་སྟོན་ཁང་འདི་ནང་ མཱ་ཡན་གྱི་རྒྱལ་རབས་ཅན་གྱི་དངོས་པོ་ཚུ་ཡང་ལེ་ཤ་ཡོདཔ་ཨིན།

ཁྲོམ་ཚོགས་འདི་ནང་ལུ་ ཁྲོམ་ཟུར་མགྱོགས་དྲགས་སྦེ་ཡར་རྒྱས་འགྱོ་ཡོདཔ་དང་ མི་ཚུ་ ཨེལ་ སཱལ་བ་ཌོོ་གི་ རྒྱལ་ཡོངས་ གཙུག་ལག་སློབ་སྡེ་འདི་ སྤྱི་ལོ་ ༡༨༤༡ ལུ་ ཀོ་ལི་གི་ཡོ་ཌི་ལ་ཨ་སུན་ཤཱན་ ཟེར་མི་གཞི་བཙུགས་འབད་ཡོདཔ་དང་ རྒྱལ་སྤྱི་གནམ་ཐང་འདི་ སྤྱི་ལོ་ ༡༩༧༠ གི་ལོ་མཇུག་ཁམས་ལུ་ ཀོ་མལ་པ་ལུ་རྐྱབ་ཡོདཔ་ཨིན།

རྒྱབ་རྟེན་དཔེ་དེབ

༼རྩོམ་ཡིག་འདི་སྲོལ་འཛིན་དང་རྫོང་ཁ་གོང་འཕེལ་ལས་ཁུངས་ཀྱི་སྐད་ཡིག་ཞིབ་འཚོལ་དང་ལས་རིམ་སྡེ་ཚན་གྱི་ཞལ་འདེབས།༽

Source: Department of Culture and Dzongkha Development.