Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# ནིའུ་ཟི་ལེནཌ།

ནིའུ་ཟི་ལན་གྱི་རྒྱལ་དར།
མཚོ་གླིང་གཞན་ཚུ་དང་གཅིག་ཁར་ ནིའུ་ཟི་ལེནཌ་གི་ས་གནས་དང་ ཨེན་ཊར་ཀྲི་ཀ་ལུ་ཡོད་པའི་ ཐོབ་བརྗོད་བཀོད་མི་ལུང་ཕྱོགས་ཚུ་ཨིན།
ནིའུ་ཛི་ལེནཌ་ (Māori: Aotearoa) ནི་ ལྷོ་ནུབ་ཀྱི་ པེ་སི་ཕིག་རྒྱ་མཚོའི་ མཚོ་གླིང་རྒྱལ་ཁབ་ཅིག་ཨིན། འདི་ནང་ལུ་ བྱང་ཕྱོགས་མཚོ་གླིང་ (Te Ika-a-Māui) དང་ ལྷོ་ཕྱོགས་མཚོ་གླིང་ (Te Waipounamu) དེ་ལས་ མཚོ་གླིང་ཆུང་ཀུ་༦༠༠ ལྷགཔ་ཅིག་ཡོདཔ་ཨིན། མཚོ་གླིང་འདི་ ས་ཁོངས་དང་འཁྲིལ་ཏེ་ མཚོ་གླིང་རྒྱལ་ཁབ་སྦོམ་ཤོས་དྲུག་པ་ཨིནམ་དང་ མཚོ་གླིང་འདི་ ཨཱསི་ཊེ་ལི་ཡ་གི་ཤར་ཕྱོགས་ཁ་ཐུག་ལུ་ ཊཱསི་མཱན་མཚོ་བདའ་སྟེ་ ནིའུ་ཀ་ལི་ཌོ་ནི་ཡ་དང་ ཕི་ཇི་ དེ་ལས་ ཊོང་གཱ་མཚོ་གླིང་ཚུ་གི་ལྷོ་ཁ་ཐུག་ལུ་ཆགས་ཡོདཔ་ཨིན།

རྒྱལ་ས་ལྟེ་བ་འདི་ ཝེ་ལིང་ཊོན་ཨིན།
# འབྲུག་གི་ས་གཞི།

འབྲུག་འདི་ མང་ཤོས་ར་ རི་མཐོ་དྲགས་དང་ དར་དྲགས་ཅན་ཅིག་ཨིནམ་ལས་ རྒྱ་གར་གྱི་ཐང་ཚུ་ནང་ འཕྱགས་འགྱོ་བའི་ཧེ་མ་ ལུང་གཤོང་བཟོ་མི་ གཙང་ཆུ་ལེ་ཤ་ཅིག་གིས་ འཕྱགས་བདའ་ཡོདཔ་ཨིན། བྱང་ཕྱོགས་ཁ་ཐུག་གི་རི་བརྒྱུད་དང་ རི་བརྒྱུད་ཚུ་ ཡར་སེང་འགྱོ་དོ་ཡོདཔ་ད་ རི་བརྒྱུད་འདི་ མཐོ་ཚད་མི་ཊར་༤༠༠༠ལས་ མཐོ་ཤོས་ཨིཔུ་ན་ཀ་ གུང་ག་ར་པུ་ེན་སཱུམ་ཟེར་མི་ རི་བརྒྱུད་འདི་མཐོ་ཚད་མི་ཊར༧༥༧༠ ལུ་ལྷོད་ཡོདཔ་ཨིན། ལྷོ་ཕྱོགས་ཁ་ཐུག་ལས་ རི་བརྒྱུད་འདི་ རྒྱ་ཆེ་དྲགས་སྦེ་སྡོད་མི་ རི་ཐིམ་ཕུག་ གཡུས་ཚན་ཚུ་ནང་ཆགས་ཏེ་ཡོདཔ་ཨིན། འདི་ཡང་ རྒྱལ་ཁ་བཟེད་ ནུབ་ཕྱོགས་ཁ་ཐུག་ལུ་ཡོདཔ་ད་ ཁྲོམ་སྡེ་ཁག་གསུམ་འདི་ཡང་ཡོདཔ་ཨིན་ འདི་ཚུ་ཡང་ Thimphu (2300m) དང་ Punakha (1300m) འདི་ གནམ་བྱཱར་གྱི་རྒྱལ་ས་ཅིག་ཨིནམ་ད་ སྤྱི་ལོ་༡༩༦༢ ལུ་ Thimphu འདི་གཞུང་གི་གནས་བརྟན་སྦེ་ཆགས་ཏེ་ཡོདཔ་དང་ Paro (2200m) འདི་རྐྱངམ་གཅིག་ གནམ་གྲུ་ཐང་ཅིག་ཨིན་མས།       རི་ནག་པོ་འདི་ མཐོ་ཚད་མི་ཊར་༤,༠༠༠ གྱི་རིང་ལུ་ཡོདཔ་ལས་ རྒྱལ་ཁབ་འདི་ བྱང་ལས་ལྷོ་བར་འཕྱལ་ཏེ་ ནུབ་དང་ ཤར་གྱི་ འབྲུག་གི་བར་ན་ ཟུར་ལམ་ཅིག་བཟོ་ཡོདཔ་ཨིན།

ས་ཆ་༧༢.༥ དེ་ཅིག་ནགས་ཚལ་གྱིས་གང་སྟེ་ཡོདཔ་ད་ ཁྲིམས་ཀྱི་ཁ་ཐུག་ལས་ ནགས་ཚལ་གིས་ མ་འོངས་པ་ལུ་ ས་ཆ་༦༠ དེ་ཅིག་རང་ཁྱབ་དགོཔ་ཨིན་མས། ས་གནས་འདི་ནང་ལུ་ སྲོག་ཆགས་ཀྱི་རིགས་མ་འདྲཝ་ཚུ་ལེ་ཤ་ཡོདཔ་ལས་ འབྲུག་འདི་ འཛམ་གླིང་གི་ ས་གནས་བཅུ་ནང་ སྐྱེ་ལྡན་གྱི་རིགས་ཚུ་ཡོད་པའི་ ས་ཁོངས་ཅིག་ཨིན་ཟེར་རྩིས་ཏེ་ཡོདཔ་ཨིན།

## ཡང་བལྟ་ནི།

* བརྡ་དོན།: ས་ཁམས་རིག་པ།

* འབྲུག
# སྐད་ཡིག།

### སྐད་ཡིག་གི་སྐོར་ལས།

༉ སྐད་ཡིག་འདི་བརྡ་དོན་སྤྲོད་ལེན་འབད་ནི་གི་ལམ་ཡོད་ན་མཆོག་དང་མེད་ན་ཐབས་ཆགས་པའི་གཞི་ཅིག་ཨིན། ཁ་སྐད་འདི་གིས་རིག་གཞུང་དང་ལམ་སྲོལ་གྱི་ཡོན་ཏན་ཚུ་བདག་འཛིན་འཐབ་མ་ཚད་ མི་ཚུ་གིས་རང་སོའི་སེམས་ཁར་མནོ་བའི་མནོ་དོན་དང་ ཡིད་ཆེས་ཡོད་ལུགས་ཀྱི་གཏམ་དང་ལོ་རྒྱུས་ཚུ་བརྡ་དོན་སྤྲོད་ལེན་འབད་ཚུགསཔ་ཨིན། སྐད་ཡིག་འདི་གིས་ མི་སྡེའི་འཛམ་གླིང་ནང་ལུ་འཛུལ་ཞུགས་འབད་དེ་ ཡོན་ཏན་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་འཐོབ་ཚུགས་པའི་ཁེ་ཕན་སྤྲོདཔ་ཨིན། འབྲུག་རྒྱལ་ཁབ་ནང་ ཁ་སྐད་མ་འདྲཝ་ ༡༩ གི་རྩིས་ཡོདཔ་དང་ ཁ་སྐད་ལེ་ཤ་ཡོད་དགོ་པའི་རྒྱུ་མཚན་ཡང་ ཧེ་མའི་དུས་ལུ་ ལུང་པ་དང་ལུང་ཕྱོགས་སོ་སོའི་བར་ན་ གངས་རི་དང་ལ་ཚུ་གི་བཅད་དེ་འབྲེལ་བ་འཐབ་མ་ཚུགསཔ་ལས་ རང་སོའི་ལུང་པ་རེ་ལུ་ཁ་སྐད་རེ་རེ་བྱུང་སྟེ་སྡོད་ནུག། (Driem, 2015)

འབྲུག་རྒྱལ་ཡོངས་ཀྱི་སྐད་ཡིག་འདི་ འབྲུག་གི་ནུབ་ཕྱོགས་རྫོང་ཁག་བརྒྱད་ཀྱི་ནི་ལུ་ སླབ་ནི་ཡོད་མི་སྐད་ ཡིག་རྫོང་ཁ་འདི་ཨིན། རྫོང་ཁ་ཟེར་སླབ་དགོ་མི་འདི་གཙོ་རོ་ར་ ཧེ་མའི་དུས་ལུ་ ཡིག་ཚང་ཚུ་ག་ར་རྫོང་ནང་ཡོདཔ་ལས་ གཞུང་དོནགྱི་ལཱ་འབད་པའི་སྐབས་ མང་ཤོས་ར་རྫོང་ཁ་འདི་ལག་ལེན་འཐབ་ལས་བརྟེན་ རྫོང་ཁ་ཟེར་དར་ཁྱབས་སོང་ནུག། སྤྱི་ལོ་ ༡༩༧༡ ལུ་ འབྲུག་རྒྱལ་ཁབ་འདི་ འཛམ་གླིང་སྤྱི་ཚོགས་ནང་འཛུལ་ཞུགས་འབདཝ་ད་ རང་སོའི་རྒྱལ་ཡོངས་ཁ་སྐད་ཡང་དགོཔ་ལས་ མི་དབང་ཞིང་གཤེགས་འབྲུག་རྒྱལ་གསུམ་པ་མཆོག་གིས་ རྒྱལ་ཡོངས་ཀྱི་ཁ་སྐད་འདི་རྫོང་ཁ་སྦེ་ ངོས་འཛིན་གནང་ནུག། རྫོང་ཁ་འདི་ འབྲུག་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་རྫོག་ཁག་ ༨ ཀྱི་ཁ་སྐད་ཨིན་རུང་ རྒྱལ་ཁབ་ཡར་རྒྱས་ཀྱི་འགྱུར་བ་དང་བསྟུན་ ད་རེས་ རྫོང་ཁག་མཐའ་དབུས་མེད་པའི་ནང་ སྐད་ཡིག་རྫོང་ཁ་འདི་ཡོངས་གྲགས་སྦེ་སླབ་སྲོལ་ཡོདཔ་ཨིན། (Wangchuk, 2008)

རྫོང་ཁ་འདི་ ཊི་བེ་ཊོ་བར་མཱན་ (Tibeto-Burman or Sino-Tibetan) ལས་བརྒྱུད་པའི་སེན་ཊཱལ་བོ་ཌིཤ་ (Central Bodish) གི་སྡེ་ཚན་ནང་ཚུདཔ་ཨིན་པས།

ཧེ་མ་ སྔ་ལོང་གི་ཁ་སྐད་རྫོང་ཁ་འདི་ ལུང་ཕྱོགས་གཞན་གྱི་ཁ་སྐད་བཟུམ་སྦེ་ ངག་ཐོག་ལས་བཤད་སྲོལ་རྐྱངམ་གཅིག་ཡོདཔ་མ་གཏོགས་ ཡིག་ཐོག་ལུ་འབྲི་སྲོལ་མེདཔ་ཨིན། ད་རེས་ཡིག་ཐོག་ལུ་ མགྱོགས་ཡིག་ནང་འབྲི་སྲོལ་ཡོད་མི་འདི་ཡང་ མི་དབང་གཞི་གཤེགས་འབྲུག་རྒྱལ་གསུམ་པའི་སྐུ་ཐོག་ལས་འགོ་བཙུགས་ཡོདཔ་དང་ འདི་གི་ཧེ་མ་ཡིག་གུ་འབྲི་ཀློག་ཚུ་ག་ར་ ཆོས་སྐད་ཀྱི་ཐོག་ལུ་འབད་དེ་སྡོད་ནུག། མགྱོགས་ཡིག་འདི་ དུས་རབས་བརྒྱད་པའི་ནང་ གུ་རུ་ནིན་པོ་ཆེ་བོད་ལུ་ མི་འགྱུར་ལྷུན་གྱིས་གྲུབ་པའི་བསམ་ཡས་ལྷ་ཁང་བཞེངས་ཚར་ཏེ་ རབ་གནས་གནང་པར་བྱོན་པའི་ཤུལ་ལུ་ རྒྱ་ཆོས་བོད་དུ་སྒྱུར་བའི་སྐབས་ བུམ་ཐང་ལྕགས་མཁར་རྒྱལཔོ་གིས་ ཤོག་ཀུ་གྲོགས་རམ་སྦེ་ཕུལ་བའི་བཀྲིན་བརྗེ་དྲན་ལུ་འབྱོནམ་ད་ གུ་རུའི་སློ་མ་ལྡན་མ་རྩེ་མངས་ཀྱིས་བརྩམས་ཏེ་ཕུལ་ཡོདཔ་ཨིན། འདི་ལུ་ལྷོ་ཡིག་ཟེར་ཡང་སླབ་སྲོལ་ཡོད། དེ་བཟུམ་སྦེ་ དར་ཁྱབ་ཆེ་ཏོག་ཏོ་ཡོད་པའི་ཁ་སྐད་ལེ་ཤ་ཡོད་རུང་ འབྲུག་ཤར་ཕྱོགས་ཀྱི་མི་སེར་ཚུ་གིས་སླབ་པའི་ ཚང་ལ་སྐད་དང་ འབྲུག་ལྷོ་ཕྱོགས་ཀྱི་མི་སེར་ཚུ་གིས་སླབ་མི་ཁ་སྐད་ལྷོ་མཚམས་ཁ་སྐད་གཉིས་ཡང་ མི་མང་ཆེ་ཤོས་ཀྱིས་སླབ་སྲོལ་ཡོདཔ་ཨིན། (Phuntsho, 2013)

### ཁུངས་གཏུག།

1. Driem, G. van. (2015). Language and identity in Bhutan. ResearchGate.
2. Phuntsho, K. (2013). The History of Bhutan (p. 237) The History of Bhutan, Random House India.
3. Lily Wanghcuk (2008) Facts about Bhutan, Thimphu, Absolute Bhutan Books.