# ཊརཀ་མེན་ནིས་ཊཱན། Turksmenstan

ཊརཀ་མེན་ནིས་ཊན་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་རྒྱལ་དར།
**ངོ་སྤྲོད།**

ཊརཀ་མེན་ནིསི་ཊཱན་འདི་ ཨེ་ཤི་ཡ་གི་དབུས་ཕྱོགས་ལུ་ཆགས་ཏེ་ཡོདཔ་དང་ དེ་ཡང་ནུབ་བྱང་ལུ་ཀཱ་ཟཱཀ་ཊཱན། བྱང་ཤར་ལུ་ཨུཛ་བེ་ཀིས་ཊཱན། ཤར་ལྷོ་ལུ་ཨཕ་ག་ནིས་ཊཱན་ ལྷོ་ལུ་ཨི་རཱན། ནུབ་ལུ་ཀེས་པི་ཡཱན་རྒྱ་མཚོ་ཚུ་ ས་མཚམས་སྦེ་ཡོདཔ་ཨིན། འདི་གི་རྒྱ་ཚད་ ཀི་ལོ་མི་ཊར་གྲུ་བཞི་ ༤༩༡,༢༡༠ དེ་ཅིག་ཁྱབ་སྟེ་ཡོདཔ་ལས་ ཨེ་ཤི་ཡ་ལྟེ་བའི་རྒྱལ་ཁབ་ལས་ སྦོམ་ཤོས་བཞི་པ་ཨིན་མས།

**རྒྱལ་ས་ལྟེ་བ་དང་ཁྲོམ་སྡེ།**

རྒྱལ་ས་ལྟེ་བ་འདི་ རྡོ་ཀ་མ་རུ་པ་དཀརཔོ་གི་སྒྲིང་ཁྱིམ་དང་ བཟོ་བཀོད་རིག་པ་སྦོམ་གྱི་དོན་ལུ་ ཡོངས་གྲགས་ཡོད་པའི་ ཨཤ་གཱ་བཊ་ཁྲོམ་ཚོགས་འདི་ཨིན། ཁྲོམ་སྡེ་སྦོམ་ཤོས་གཞན་མི་ཚུ་ཡང་ ཊརཀ་མེ་ན་བཱཊ་ཟེར་ ཨུཛ་བེཀ་གི་ས་མཚམས་ཀྱི་སྦོ་ལོགས་ཁར་ཡོད་པའི་ ཚོང་འབྲེལ་གྱི་ལྟེ་བ་དང་ བྱང་ཁ་ཐུག་ལུ་ དཱཤ་ཨོ་གུཛ་ཁྲོམ་ཚོགས་ དེ་ལས་ མེ་རི་ཁྲོམ་ཚོགས་འདི་ རྒྱལ་རབས་དང་ནུས་ཤུགས་ཀྱི་ས་ཁོངས་ཀྱི་ སྦོ་ལོགས་ཁར་ ཡོདཔ་ཨིན་པས།

ཊརཀ་མི་ནིས་ཊན་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་རྒྱལ་དར།
**མི་རློབས།**

སྤྱི་ལོ་ ༢༠༢༥ ཚུན་ཚོད་ ཊརཀ་མེན་སི་ཏན་གྱི་མི་རློབས་འདི་ ས་ཡ་ ༦.༥ དེ་ཅིག་ཡོདཔ་ཨིན་པས། མི་རློབས་འདི་ ཧ་ཅང་གིས་གཞོནམ་ཨིན་རུང་ སྐྱེས་ཚད་དང་ ཕྱིར་སྐྱོད་མར་ཕབ་ལས་བརྟེན་ ཡར་འཕར་འདི་ འགྲོས་ཀྱིས་སྦེ་འགྱོ་དོ་ཡོདཔ་ཨིན་མས། མི་མང་ཤོས་ར་ ཁྲོམ་སྡེ་ཚུ་ནང་ ཡང་ན་ སོ་ནམ་དང་སྡོད་ནི་ལུ་རྒྱབ་བསྐྱོར་འབད་ཚུགས་པའི་ གཙང་ཆུ་དང་ བྱེ་ཐང་གི་མཐའམ་བདའ་སྟེ་ སྡོདཔ་ཨིན་པས།

**མི་རིགས།**

ཊརཀ་མེན་ནིསི་ཊཱན་འདི་ མི་རིགས་གཅིག་མཚུངས་སྦེ་ཡོད་མི་དང་ ཊརཀ་མེན་གྱིས་མི་རློབས་བརྒྱ་ཆ་༨༥ དེ་ཅིག་ཡོདཔ་ཨིན་པས། མི་འབོར་ཉུང་བའི་གྲངས་སུ་ ཨུཛ་བེཀསི་དང་ ཨུ་རུ་སུའི་མི་ཁུངས་ དེ་ལས་ ཀ་ཟཀ་ཚུ་དང་ ཨར་མི་ནི་ཡའི་མི་སྡེ་ ཆུང་ཀུ་ཚུ་དང་ ཊ་ཊར་ཚུ་ཚུདཔ་ཨིན་པས། རྒྱལ་ཁབ་ཀྱིས་ ཊརཀ་མེན་ངོ་རྟགས་གཅིག་སྒྲིལ་ལུ་ གཙོ་བོར་བཏོནམ་ཨིན་པས།

**ཁ་སྐད།**

གཞུང་འབྲེལ་གྱི་ཁ་སྐད་འདི་ ཊརཀ་མེན་ཨིན། ཁ་སྐད་འདི་ ལེ་ཊིན་གཞི་རྟེན་ཡིག་གཟུགས་ནང་ བྲིས་མི་ཊར་ཀི་ཁ་སྐད་ཅིག་ཨིན། ར་ཤི་ཡཱན་འདི་ དམིགས་བསལ་གྱིས་ ཚོང་ལཱ་དང་ མི་རབས་རྒན་ཤོས་ཚུ་གི་ནང་འཁོད་ལུ་ཡང་ རྒྱ་ཆེ་དྲགས་སྦེ་སླབ་ཨིན་པས། ཨུཛ་བེཀ་དང་ ཀཱ་ཟཀ་དག་པ་ཅིག་གིས་ ཁོང་རའི་མི་སྡེ་ནང་འཁོད་ ཁོང་རའི་ཁ་སྐད་སླབ་ཨིན་པས།

**རྒྱལ་རབས་དང་ཆོས་ལུགས།**

རྒྱལ་ཁབ་འདི་ནང་ལུ་ ཧེ་མའི་ལོ་རྒྱུས་འདི་ སིལཀ་རོའོཊ་(Silk Road)གི་ལམ་དང་འབྲེལ་བ་ཡོདཔ་དང་ ཧེ་མ་འདི་ པར་ཤི་ཡ་གི་མངའ་ཁོངས་ཨིནམ་དང་ དེ་གི་ཤུལ་ལས་ ཨ་རབ་དང་ མོང་གཱོལ་ དེ་ལས་ ཨུ་རུ་སུའི་རྒྱལ་ཁབ་ཚུ་གིས་སྐྱོང་ནུག། དུས་རབས་ ༢༠ པ་ནང་ སོ་ཝིཊ་མི་སེར་རྒྱལ་ཁབ་ལུ་གྱུར་ཏེ་ སྤྱི་ལོ་ ༡༩༩༡ ལུ་རང་དབང་རང་བཙན་ཐོབ་ནུག། ཆོས་ལུགས་ ཁྱབ་ཆེཝ་སྦེ་ཡོད་མི་འདི་  སུནི་ཁ་ཆེའི་ཆོས་ལུགས་དང་གཅིག་ཁར་ སྔར་སྲོལ་ལུགས་སྲོལ་དང་ མི་རིགས་ཀྱི་ལུགས་སྲོལ་ཚུ་ སྒྲིང་སྒྲི་ཡོདཔ་ཨིན་པས། ཆོས་ལུགས་ཀྱི་ ལག་ལེན་འདི་ རྒྱལ་ཁབ་ཀྱིས་ ཚད་འཛིན་འབདཝ་ཨིན།

**ཁྲོམ་ཚོགས་གོང་འཕེལ།**

ཨཤ་གཱ་བཱཊ་འདི་ ལམ་སྲོལ་དང་སྲིད་དོན་གྱི་ལྟེ་བ་ཅིག་ཨིནམ་དང་ འདི་ནང་ མཛེས་རྒྱན་ཅན་གྱི་དྲན་རྟེན་དང་ བཟོ་བཀོད་དམ་དམ་སྦེ་ ཡོད་པའི་མིང་གཏམ་ཡོདཔ་ཨིན་པས། ཁྲོམ་སྡེ་གཞན་ མེ་རི་(Mary)དང་ ཊརཀ་མེན་བཱ་ཤི་(Turkmenbashy)གིས་ ས་སྣུམ་བཟོ་སྦྱོར་དང་ ཐགས་རིགས་ དེ་ལས་ གྲུ་ཆགས་སའི་ལས་སྣ་ཚུ་གིས་ དཔལ་འབྱོར་ལུ་རྒྱབ་སྐྱོར་འབདཝ་ཨིན་མས། ཁྲོམ་གྱི་ས་ཁོངས་ཚུ་ འཆར་གཞི་བརྩམས་ནི་དང་ ལྟ་རྟོག་ཚུ་ཤུགས་སྦེ་ར་འབད་དོ་ཡོདཔ་ཨིན་པས།

**གནམ་གཤིས།**

ཊརཀ་མེན་ནིསི་ཊཱན་ལུ་ གླིང་ཆེན་ས་སྐམ་གྱི་ས་གཤིས་ཡོདཔ་དང་ འདི་ཡང་བྱཱར་ལུ་དྲོད་དང་ཆར་ཆུ་མེདཔ་དང་ དགུན་ལུ་བསིལ་དྲགས་སྦེ་ ཡོདཔ་ཨིན་པས། ཆར་ཆུ་འདི་དཀོན་དྲགས་ཡོདཔ་དང་ རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་ས་མང་ཤོས་ར་ ཀ་ར་ཀུམ་བྱེ་ཐང་གིས་ གང་ཡོདཔ་ཨིན་པས། ཨ་མུ་དར་ཡ་གཙང་ཆུ་དང་ བྱེ་ཐང་གི་ཆུ་ཚུ་གིས་ ལུང་ཕྱོགས་ལ་ལུ་ཅིག་ནང་ སོ་ནམ་ལུ་རྒྱབ་སྐྱོར་འབད་ཡོདཔ་ཨིན་པས།

**གཞུང་སྐྱོང་།**

ཊརཀ་མེན་ནིསི་ཊཱན་འདི་ གཞུང་ལྟེ་བ་གཅིག་ཏུ་ཡོད་མི་དང་ དབང་ཚད་ཅན་གྱི་ སྲིད་འཛིན་གྱི་མི་སེར་རྒྱལ་ཁབ་ཅིག་ཨིན། སྲིད་འཛིན་གྱིས་ དབང་ཚད་ རྒྱ་ཆེ་དྲགས་སྦེ་ཡོདཔ་མ་ཚད་ བཀོད་ཁྱབ་དང་ ཁྲིམས་བཟོ་ དེ་ལས་ ཁྲིམས་ཀྱི་ཡན་ལག་ཡིག་ཚང་ཚུ་ ཚད་འཛིན་འབདཝ་ཨིན་པས། སྲིད་དོན་གྱི་ལྡོག་ཕྱོགས་འདི་ ཉུང་སུ་ཅིག་དང་ ཁོང་གི་བཙག་འཐུ་འདི་ རྒྱལ་སྤྱིའི་གནས་ཚད་དང་འགྲན་ཟླ་མེདཔ་ཨིན་པས།

**ས་ཆ།**

རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་ས་ཆ་འདི་ བརྒྱ་ཆ་༧༠ དེ་ཅིག་ཁྱབ་ཡོད་པའི་ ཀ་ར་ཀུམ་བྱེ་མའི་ཐང་གི་ ཁྱབ་སྟེ་ཡོདཔ་ཨིན། ལྷོ་ཕྱོགས་ལུ་ཡོད་པའི་ཀེས་པིཡན་མཚོ་འགྲམ་དང་ གངས་རི་ཚུ་གི་ས་ཆ་ སྣ་ཚོགས་ཡོདཔ་ཨིན་པས། ཁྱད་རྣམ་ཡོངས་གྲགས་ཅན་ཚུ་ དར་བ་ཟ་གེསི་ཀེརེ་ཊར་(Darvaza gas crater) འདི་ “དམྱལ་བ་འགྱོ་སའི་སྒོ་” ཟེར་ཡང་སླབ་དོ་ཡོདཔ་ཨིན་པས།

**དཔལ་འབྱོར།**

དཔལ་འབྱོར་འདི་ དམིགས་བསལ་གྱི་ རྒྱ་ནག་ལུ་ རང་བཞིན་གྱི་རྫས་རླངས་ཕྱིར་ཚོང་ལུ་ ཤུགས་སྦེ་ར་བརྟེནམ་ཨིན་པས། སྤྱི་ལོ་ ༢༠༢༤ ཚུན་ ནང་འཁོད་ཐོན་སྐྱེད་ཡོངས་འབོར་འདི་ ཌོ་ལར་ཐེར་འབུམ་ ༤༥ དེ་ཅིག་ཨིན་མས། ཕྱིར་ཚོང་གཞན་གྱི་གྲངས་སུ་ ཀ་བལ་དང་ ཐགས་རིགས་ དེ་ལས་ ས་སྣུམ་གྱི་ཐོན་དངོས་ཚུ་ཚུདཔ་ཨིན་པས། ནང་འདྲེན་ཚུ་ མང་ཤོས་ར་འཕྲུལ་ཆས་དང་ བཞེས་སྒོ་ དེ་ལས་ བཟོ་སྐྲུན་འབད་ཡོད་པའི་ཅ་ཆས་ཚུ་ ཡོདཔ་ཨིན། གཞུང་གིས་ རྒྱལ་ཁབ་ཀྱིས་དཔལ་འབྱོར་གྱི་ ས་ཁོངས་མང་ཤོས་ཅིག་ ཚད་འཛིན་འབདཝ་ཨིན་པས།

**ལམ་སྲོལ་དང་གྱོན་ཆས།**

ཊརཀ་མེན་གྱི་ལམ་སྲོལ་འདི་ལུང་ཕྱོགས་མི་རིགས་ཀྱི་སྔར་སྲོལ་དང་ ཁ་ཆེའི་ལམ་ལུགས་ དེ་ལས་ སོ་ཝིཊ་གི་ལམ་སྲོལ་ལུ་ གཞི་བཞག་ཡོདཔ་ཨིན་པས། སྔར་སྲོལ་གྱི་གྱོན་ཆས་ཀྱི་གྲངས་སུ་ ཏེལ་པིག་༼སྤུ་ཡོད་པའི་ཞྭམོ་༽དང་ ཨམ་སྲུ་ཚུ་གི་དོན་ལུ་ འཚེམ་དྲུབ་ཀྱི་ གྱོན་ཆས་ཚུ་ ཚུདཔ་ཨིན། ལམ་སྲོལ་གྱི་དཔའ་ཉམས་འདི་ རྒྱལ་ཡོངས་ཀྱི་ངལ་གསོ་དང་ སྙན་ཆ་ དེ་ལས་ ཊརཀ་མེན་ངོ་རྟགས་ཀྱི་དུས་སྟོན་ཚུ་ནང་ མངོན་གསལ་སྟོནམ་ཨིན་པས།

**ལྟ་བཤལ།**

ལྟ་བཤལ་ནང་ འགྱོ་ནི་གི་ལམ་ལུགས་འདི་ དམ་དམ་སྦེ་ཚད་ཅིག་ལས་བརྒལ་མེད་རུང་ ས་གནས་སྤྲོ་བ་ཅན་ཚུ་ཡང་ སྔོན་དང་ཕུའི་མེ་རི་(Mery)དང་ ནི་ས་(Nisa) དེ་ལས་ ཨཤ་གཱ་བཊ་གི་དྲན་རྟེན་(Ashgabat’s monument) ཚུ་ཡོདཔ་ཨིན་པས། སྐྱེ་ལྡན་བལྟ་བཤལ་དང་ རྒྱལ་རབས་ཀྱི་བལྟ་བཤལ་པ་ཚུ་ལུ་ འོང་སའི་ས་གོ་ཡོད་རུང་ གཞི་རྟེན་མཁོ་ཆས་དང་ སྲིད་བྱུས་དྭངས་གསལ་ ཅིག་མེདཔ་པས་ གདོང་ལེན་ཅན་སྦེ་ར་ཡོདཔ་ཨིན་པས།

**རྩེད་རིགས།**

རྩེད་རིགས་ཚུ་ཡང་ འཐབ་འཛིང་(wrestling)དང་ རྟ་རྒྱུག་རྐྱབ་ནི་ དེ་ལས་ རྐང་རྩེད་ཚུ་ ཡོངས་གྲགས་ཅན་ཨིན་པས། ཊརཀ་མེན་ནིསི་ཊཱན་གྱིས་ རྩེད་རིགས་ཀྱི་ མཐུན་རྐྱེན་ཚུ་ནང་ མ་རྩ་བཙུགས་ཡོདཔ་དང་ ལུང་ཕྱོགས་ཀྱི་ལས་རིམ་ཚུ་ འགོ་འདྲེན་འཐབ་ནུག། རྒྱལ་ཡོངས་ཀྱི་རྟགས་ཨིན་མི་ ཨ་ཁཱལ་ཊི་ཀི་རྟ་(Akhal-Teke horse)འདི་ རྩེད་རིགས་དང་མཛད་སྒོ་ཚུ་ནང་ མངོན་གསལ་ཅན་སྦེ་ སྟོནམ་ཨིན་པས།

**བཞེས་སྒོ།**

ཊརཀ་མེན་བཞེས་སྒོ་ཚུ་ཡང་ ཆུམ། ལུག་ཤ། བཱམ་རོ་ཊི། ཨོ་ཆས། ཚོད་བསྲེ་ཚུ་ཨིན་པས། བཞེས་སྒོ་གམོ་བོ་ཚུ་ཡང་ པོལོབ་(plov)དང་ ཤཱཤ་ལིག་(shashlik)དང་ ཅོར་བ་(chorba)ཚུ་ ཨིན་པས། བཞེས་སྒོ་ཚུ་ འཕྲལ་འཕྲལ་ར་ སྤྱི་བསྡོམས་ཨིནམ་དང་ མགྲོན་སྐྱོང་དང་ སྔར་སྲོལ་ལམ་ལུགས་བཏོནམ་ཨིན།

**ཕྱི་འབྲེལ་མཐུན་ལམ།**

ཊརཀ་མེན་ཀེན་ཊཱན་གྱིས་ གཏན་འཇགས་ཀྱི་ བར་གནས་སྦེ་སྡོད་ནི་གི་སྲིད་བྱུས་ཡོད་མི་འདི་ འཛམ་གླིང་སྤྱི་ཚོགས་གིས་ སྤྱི་ལོ་ ༡༩༩༥ ལུ་ ངོས་འཛིན་འབད་ཡོདཔ་ཨིན་པས། རྒྱལ་ཁབ་འདི་གིས་ ཨུ་རུ་སུའི་རྒྱལ་ཁབ། རྒྱ་ནག། ཨི་རཱན། ཨེ་ཤི་ཡ་ལྟེ་བའི་ ཁྱིམ་ཚང་རྒྱལ་ཁབ་ཚུ་དང་གཅིག་ཁར་ ནུས་ཤུགས་དང་ ལུང་ཕྱོགས་ཉེན་སྲུང་ལུ གཙོ་བོ་བཏོན་ཏེ་ ཐབས་བྱུས་ཅན་གྱི་མཐུན་ལམ་ཚུ་ རྒྱུན་སྐྱོང་འབདཝ་ཨིན་པས།

**མཇུག་དོན།**

ཊརཀ་མེན་ཀེན་ཊཱན་འདི་ སའི་ཆགས་ཚུལ་དགའ་ཏོག་ཏོ་ཡོད་པའི་ཁར་ ལམ་སྲོལ་གཏིང་ཟབ་དྲགས་དང་ དགོས་མཁོ་དང་བསྟུན་པའི་ དེང་སང་གི་གོང་འཕེལ་འགྱོ་ཡོད་པའི་ རྒྱལ་ཁབ་ཅིག་ཨིན་པས། རྒྱལ་ཁབ་འདི་ ནུས་ཤུགས་གསོག་འཇོག་རྒྱ་ཆེཝ་སྦེ་ཡོད་མི་དང་ ལམ་སྲོལ་གྱི་ཁྱད་ཆོས་ མ་འདྲཝ་ཚུ་ཡོདཔ་ལས་ ཨེ་ཤི་ཡའི་དབུས་ཕྱོགས་ལུ་ རང་རྐྱང་སྦེ་གནས་ཡོད་པའི་རྒྱལ་ཁབ་ཅིག་སྦེ་ ཡོདཔ་ཨིན་པས།