# ཇ་པཱན

**ངོ་སྤྲོད་དང་ཆགས་རབས།**

ཇཱ་པཱན་འདི་ ཨེ་ཤི་ཡ་གི་ཤར་ཕྱོགས་ མཚོ་གླིང་རྒྱལ་ཁབ་ཅིག་ཨིན། བྱང་ཤར་དང་ལྷོ་ནུབ་ཀྱི་ས་ཚུ་ གཞུ་དབྱིབས་བཟུམ་ཡོདཔ་དང་ འདི་ནང་ལུ་ མཚོ་གླིང་སྦོམ་ཡོདཔ་དང་ འདི་ཡང་ ནུབ་ཕྱོགས་བྱང་ཕྱོགས་ པེ་སི་ཕིཀ་རྒྱ་མཚོ་(Pacific Ocean) བརྒྱུད་དེ་ མའིལ་༡༥༠༠ (ཀི་ལོ་མི་ཀྲར་༢༤༠༠) དེ་ཅིག་ཁར་ བསྣར་ཏེ་ཡོདཔ་ཨིན། ཇཱ་པཱན་གྱི་ས་ཆའི་གནས་སྟངས་དེ་ རྩུབ་དྲགས་ཡོདཔ་ལས་ རི་ཚུ་ཡོད་པའི་ ས་ཆ་ཡང་ ལྔ་ལས་དཔྱ་བཞི་ལྷགཔ་ཅིག་ཡོདཔ་ཨིན་པས། མའུནཊ་ཕུ་ཇི་(Mount Fuji) རྩིས་ཏེ་ མ་འོངས་པ་ནང་ མེ་རུད་འཐོན་སྲིད་པའི་གངས་རི་ མཐོ་ཚད་ཕིཊ་༡༢༣༨༨ (མི་ཊར་༣༧༧༦) འབད་མི་ཚུ་ ཇཱ་པཱན་གྱི་གངས་རི་མཐོ་ཤོས་ཚུ་ཨིན། ཇཱ་པཱན་འདི་ རྒྱ་གར་དང་རྒྱ་ནག་ ཀོ་རི་ཡ་ དེ་ལས་ ཤར་ལྷོ་ཨེ་ཤི་ཡ་གི་རྒྱལ་ཁབ་ཚུ་གི་ བྱང་ཤར་ཁ་ཐུག་ལུ་ ཡོདཔ་ཨིན། གནམ་གཤིས་འདི་ སྤྱིར་བཏང་ལུ་ བྱང་ལས་ལྷོ་ཕྱོགས་ལུ་ འགྱུར་བ་སྦོམ་སྦེ་རང་འགྱོ་དོ་ཡོདཔ་ཨིན་པས། པེ་སི་ཕིཀ་རྒྱ་མཚོ་གི་ཕྱོགས་ལས་ དབུས་གངས་རི་གི་ཤར་ཕྱོགས་ཚུན་ཚོད་དང་ ནུབ་ཁ་ཐུག་ལུ་ ཇཱ་པཱན་མཚོ་གི་ཕྱོགས་ལས་ རློན་གཤེར་ཡོདཔ་ཨིན་པས།

**མི་རློབས་མི་རིགས།**

འཛམ་གླིང་སྤྱི་ཚོགས་ཀྱི་ གནས་སྡུད་གསརཔ་གི་ནང་ ཇཱ་པཱན་གྱི་ མི་རློབས་འདི་ ༡༢༣,༢༩༩,༨༣༠ ཡོདཔ་ཨིན་པས། མི་རློབས་ཀྱིས་ རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་ཐོ་ཡིག་ནང་ ཇཱ་པཱན་གྱིས་ ཨང་༡༢ པ་ཐོན་ཡོདཔ་ཨིན་པས། ཇཱ་པཱན་གྱི་མི་མང་ཤོས་རང་ ཤར་ཕྱོགས་ཨེ་ཤི་ཡའི་མི་གཞན་དང་འདྲ་དོ་ཡོདཔ་ཨིན། ལོ་རྒྱུས་དང་འཁྲིལ་བ་ཅིན་ ཇཱ་པཱན་ལུ་ དབྱེ་རིམ་གྱི་ལམ་ལུགས་དམ་དྲག་ཡོདཔ་ཨིན་རུང་ མང་ཤོས་ཅིག་ར་ བུར་ཀུ་མིན་(Burakumin) འདི་མ་གཏོགས་ ད་ལྟོ་ཡང་ ཉེ་རིང་ཕྱེ་སྟེ་ཡོདཔ་ཨིན་པས། ཇཱ་པཱན་འདི་ མི་རིགས་གཅིག་པའི་མི་རིགས་ཅིག་ཨིན་རུང་ ཀོ་རི་ཡ་དང་ཨའི་ནུ་(Ainu) བཟུམ་གྱི་ རྒྱབ་ཁུངས་མ་འདྲཝ་ཡོད་མི་ སྡེ་ཚན་ཆུང་ཀུ་ཚུ་ཡོདཔ་ད་ ཁོང་ཆ་ཁྱབ་ལུ་ ཁོང་གི་མི་རིགས་ལས་བརྟེན་ཏེ་ གདོང་ལེན་བྱུང་སྟེ་ཡོདཔ་ཨིན།

**གཞུང་སྐྱོང་ལམ་ལུགས།**

སྤྱི་ལོ་ ༡༩༤༧ ལོའི་ཇཱ་པཱན་གྱི་རྩ་ཁྲིམས་ཆེན་མོ་འདི་ རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་ཞི་བདེ་དང་ དམངས་གཙོའི་རིང་ལུགས་ལུ་ ཁས་བླངས་འབད་མི་ ཡིག་ཆ་ཅིག་ཨིན། དབང་ཚད་འདི་ མི་སེར་ཚུ་ལས་འོང་པའི་བསམ་འཆར་ལུ་གཞི་བཞག་སྟེ་ འགྲོ་བ་མིའི་ཐོབ་དབང་དང་ དམག་འཁྲུག་འདི་ གཞི་རྩ་གཙོ་བོ་ཅིག་སྦེ་ ངོས་ལེན་མ་འབད་བར་ཡོདཔ་ཨིན།  རྩ་ཁྲིམས་ཆེན་མོ་གིས་ གཞུང་གི་ཡན་ལག་གསུམ་དང་ བཀོད་ཁྱབ་དབུ་ཁྲིདཔ་ (བློན་ཆེན་གྱིས་འགོ་ཁྲིད་འབད་ཡོདཔ་) དེ་ལས་ ཁྲིམས་འདུན་གྱི་ཡན་ལག་གསུམ་དང་གཅིག་ཁར་ བརྟག་ཞིབ་དང་ འདྲ་མཉམ་གྱི་ལམ་ལུགས་ཚུ་ བཙུགས་ཏེ་ཡོདཔ་ཨིན་པས།

སྤྱི་ཚོགས་ནང་ ཚོགས་ཁང་དང་ ཚོགས་ཁང་འཐུས་མི་ཚུ་ཡོད་པའི་ཐོག་ལས་ ཁྲིམས་ལུགས་བཟོ་ནི་དང་ འཆར་དངུལ་ཆ་འཇོག་འབད་ནི་ དེ་ལས་ གཞུང་ལུ་ འགན་འཁྲི་བཀལ་ནི་གི་ དབང་ཚད་ཡོདཔ་ཨིན་པས།  ཚོགས་ཁང་གིས་ བཙག་འཐུ་གྲུབ་མི་ བློན་ཆེན་གྱིས་གཞུང་བཟོ་སྟེ་ ཁྲིམས་ལུགས་དང་མཐུནམ་སྦེ་ འགན་ཁུར་འབགཔ་ཨིན་པས། རྒྱལ་པོ་འདི་ལུ་ རྒྱལ་ཁབ་དང་རྒྱལ་ཡོངས་གཅིག་མཐུན་གྱི་རྟགས་མཚན་ཅིག་ཨིན་རུང་ སྲིད་དོན་གྱི་དབང་ཚད་མེདཔ་ཨིན།  ད་རེས་ནངས་པར་ རྒྱལ་སྤྱིའི་ལས་དོན་ནང་ ཇཱ་པཱན་གྱི་དོན་ལུ་ འགན་ཁུར་སྦོམ་སྦེ་ར་ འབག་བཅུག་ནིའི་དོན་ལུ་ རྩ་ཁྲིམས་བསྒྱུར་བཅོས་འབད་ནི་གི་སྐོར་ལས་ རྩོད་བསྡུར་འབད་དོ་ཡོདཔ་ཨིན་པས།

**སྐད་ཡིག་དང་ལམ་སྲོལ།**

ཇཱ་པཱ་ནིས་ཁ་སྐད་འདི་ ཇཱ་པཱན་གྱི་རྒྱལ་ཡོངས་སྐད་ཡིག་དང་ གཞན་དང་མ་འདྲ་བའི་ སྐད་གདངས་ལམ་ལུགས་ཡོདཔ་ཨིན།  འདི་གི་འབྱུང་ཁུངས་འདི་ གསལ་ཏོག་ཏོ་ཅིག་མེད་རུང་ ལོ་རྒྱུས་དང་འཁྲིལ་བ་ཅིན་ ཀོ་རི་ཡ་དང་ ཡང་ན་ ཨཱལ་ཊ་ཨེཀ་(Altaic) སྐད་ཡིག་ཚུ་དང་ འབྲེལ་མཐུན་ཡོདཔ་སྦེ་ བསམ་འཆར་བཀོད་དོ་ཡོདཔ་ཨིན། ཁ་སྐད་འདི་ནང་ ཡོངས་གྲགས་ཅན་གྱི་ལམ་སྲོལ་ནང་ གློག་བརྙན་དང་ བཞེས་སྒོ་ འགུལ་བརྙན་(anime) བརྙན་འཕྲིན་ རྩེད་རིགས་ དེ་ལས་ སྙན་ཆ་ཚུ་རྩིས་ཏེ་ རྣམ་པ་མ་འདྲཝ་ཚུ་ བཟོ་སྟེ་ཡོདཔ་ཨིན། འདི་ཚུ་གིས་ སྒྱུ་རྩལ་རྙིངམ་དང་ རྩོམ་རིག་གི་ལམ་སྲོལ་རྙིངམ་ཚུ་ བདག་འཛིན་འཐབ་སྟེ་ཡོདཔ་མ་ཚད་ སྤྲོ་བའི་དོན་ལུ་རྐྱངམ་ཅིག་མེན་པར་ ཇཱ་པཱན་གྱི་ངོ་རྟགས་གཞན་དང་མ་འདྲཝ་ཚུ་ལུ་ཡང་ ཕན་ཐོགས་ཡོདཔ་ཨིན་པས།

**དཔལ་འབྱོར།**

ཇཱ་པཱན་གྱི་དཔལ་འབྱོར་འདི་ སྤྱི་ལོ་༢༠༢༤ ལུ་ འཛམ་གླིང་ནང་ ནང་འཁོད་ཐོན་སྐྱེད་སྦོམ་ཤོས་གསུམ་པ་ཨིནམ་ད་ དེ་ཡང་ ཉོ་སྒྲུབ་ཀྱི་དབང་ཚད་ཆ་སྙོམས་ སྦོམ་ཤོས་ཨང་༤ པ་ཨིནམ་ད་ འཛམ་གླིང་ནང་ གོང་འཕེལ་འགྱོ་མི་ དཔལ་འབྱོར་སྦོམ་ཤོས་གཉིས་པ་ཨིན་པས། རྒྱལ་སྤྱི་དངུལ་འབྲེལ་མ་དངུལ་གྱིས་བཀོད་མི་ནང་ རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་ རྒྱལ་ཡོངས་ནང་འདྲེན་གྱི་ དངུལ་ཀྲམ་༣༦,༨༩༩ དང་ སྤྱི་ལོ་༢༠༡༣ ལུ་ མཐོ་ཤོས་༢༢ པ་ཨིན་མས། ཇཱ་པཱན་འདི་ ཇི་སེ་བེན་(G7) མཐུན་ཚོགས་ཀྱི་ འཐུས་མི་ཅིག་ཨིན་པས།

**ཚོང་འབྲེལ།**

ཇཱ་པཱན་འདི་ སྣུམ་འཁོར་དང་གློག་རིག་ དེ་ལས་ བཟོ་སྐྲུན་གྱི་ཅ་ཆས་ཚུ་ ཕྱིར་ཚོང་འཐབ་མི་ འཛམ་གླིང་ཚོང་འབྲེལ་ནང་ གཙོ་བོ་ཅིག་ཨིན། དེའི་ཚོང་ལས་མཉམ་འབྲེལ་པ་གཙོ་བོ་ཚུ་ ཡུ་ཨེས་དང་རྒྱ་ནག་ དེ་ལས་ ལྷོ་ཀོ་རི་ཡ་ཚུ་ཨིན། ཇཱ་པཱན་གྱིས་ རྒྱུ་ཆ་དང་ནུས་ཤུགས་ དེ་ལས་ ཉོ་སྤྱོད་ཅ་ཆས་ཚུ་ གཙོ་བོ་ར་ རྒྱ་ནག་དང་ཡུ་ཨེས་ དེ་ལས་ ཨཱསི་ཊེ་ལི་ཡ་ལས་ ནང་འདྲེན་འབདཝ་ཨིན་པས། རྒྱལ་ཁབ་ནང་ ཕྱིར་ཚོང་དང་ ནང་འདྲེན་འབད་མི་བརྒྱ་ཆ་ཚུ་ ལོ་བསྟར་བཞིན་དུ་ འཛམ་གླིང་དཔལ་འབྱོར་གནས་སྟངས་དང་ ནང་འཁོད་ཐོན་སྐྱེད་ཀྱི་ གནས་ཚད་དང་འཁྲིལ་ བསྒྱུར་བཅོས་འབད་དགོཔ་ཨིན་པས། ཇཱ་པཱན་གྱིས་ ཚོང་འབྲེལ་ནང་ འཛམ་གླིང་ཀྱི་འགོ་ཁྲིདཔ་སྦེ་ སྡོད་ནིའི་དོན་ལུ་ གསར་གཏོད་དང་ འཕྲུལ་རིག་གོང་འཕེལ་གཏང་ནི་ལུ་ གཙོ་བོར་བཏོནམ་ཨིན་པས།

**དཀའ་ངལ་དང་གདོང་ལེན།**

ཇཱ་པཱན་གྱིས་ མི་རློབས་རྒས་ཤོས་དང་ དཔལ་འབྱོར་ཉམས་རྒུད་ བུ་ལོན་མཐོ་དྲགས་ དེ་ལས་ འཕྲུལ་རིག་གི་དོ་འགྲན་ཚུ་ བདག་འཛིན་འཐབ་ནི་ཚུ་རྩིས་ཏེ་ གདོང་ལེན་ལེ་ཤ་ཅིག་ར་ འབྱུང་དོ་ཡོདཔ་ཨིན་པས། གནད་དོན་འདི་ཚུ་ བསལ་ཐབས་ལུ་ ཇཱ་པཱན་གྱིས་ ནང་སྐྱོད་འབད་ནི་ལུ་ སེམས་ཤུགས་བྱིན་ནི་དང་ གསར་བཏོད་དང་འཕྲུལ་རིག་ནང་མ་རྩ་བཙུགས་ནི་ དེ་ལས་ དངུལ་འབྲེལ་གྱི་བསྐྱར་ཞིབ་དང་ མི་སྡེ་ཉེན་སྲུང་ལམ་ལུགས་ཚུ་ བསྐྱར་ཞིབ་འབད་ནི་གི་སྲིད་བྱུས་ཚུ་ ལག་ལེན་འཐབ་ནི་ཨིན་པས། འདི་བཟུམ་གྱི་གདོང་ལེན་ཚུ་ བསལ་ཐོག་ལས་ ཇཱ་པཱན་གྱིས་ཡུན་བརྟན་དང་ ཡར་རྒྱས་ཅན་གྱི་ མ་འོངས་པའི་གནས་སྟངས་ ཡར་དྲག་གཏང་ཚུགས་ནི་ཨིན་པས།

**ཇཱ་པཱན་གྱི་མངའ་སྡེ།**

ཊོ་ཀི་ཡོ་ཁྲོམ་སྡེ་འདི་ ཇཱ་པཱན་གྱི་རྒྱལ་ས་ལྟེ་བ་དང་ ཁྲོམ་སྦོམ་ཤོས་ཅིག་ཨིན། ས་མཚམས་ནང་འཁོད་ལུ་ མི་ས་ཡ་༡༣ ལྷགཔ་ཅིག་ སྡོད་དོ་ཡོདཔ་ལས་ འཛམ་གླིང་ནང་ མི་རློབས་མང་ཤོས་ཡོད་པའི་ ཁྲོམ་སྡེ་ཅིག་ཨིན་པས།  ཁྲོམ་ཚོགས་དང་ ཉེ་འདབས་ཀྱི་ས་ཁོངས་ཚུད་པའི་ ཊོ་ཀི་ཡོ་ས་ཁོངས་ཆ་ཚང་ནང་མི་ས་ཡ་ ༣༧ ལྷག་ཡོདཔ་ཨིན་པས།

**མཇུག་དོན།**

ཇཱ་པཱན་འདི་ སྔོན་ལུགས་ཀྱི་ལམ་སྲོལ་དང་ དེང་སང་གི་གསར་གཏོད་ཚུ་ གཅིག་ཁར་སྦེ་ཡོད་པའི་ རྒྱལ་ཁབ་ཅིག་ཨིན། ཁྲོམ་ཚོགས་ཚུ་དང་ ཧེ་མའི་ས་ཡི་ཆགས་ཚུལ་ཚུ་གིས་ ཉམས་མྱོང་འདི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་ཏོག་ཏོ་སྦེ་ བྱིནམ་ཨིན་པས། ལམ་སྲོལ་གྱི་སྲོལ་ཁྱུན་དང་འཕྲུལ་རིག་གོང་འཕེལ་གྱིས་ གཞན་དང་མ་འདྲ་བའི་ སེམས་ཁར་འབབ་ཏོག་ཏོ་ཡོད་པའི་ བཤལ་བར་འགྱོ་སའི་ཡུལ་ཅིག་ལུ་འགྱུརཝ་ཨིན།

## **རྒྱབ་རྟེན།**

 ཨེ་ཤི་ཡ།།

| ཇ་པཱན་ | ཀྲུང་ཀོ | སོག་པོ་ | ཏའི་ཝཱན་ | ཀམ་བོ་ཌི་ཡ་ | མེ་མར་ | ཐཱའི་ལེནཌ་ | ཝི་ཡཏ་ནམ | ལྷོ་ཀོ་རི་ཡ་ | བྱང་ཀོ་རི་ཡ་ | འབྲུག་ཡུལ་ | རྒྱ་གར་ | ཤྲཱྀ་ལངཀ་ | བལ་ཡུལ་ | བངྒ་ལ་དེཤ་ | མ་ལེ་ཤི་ཡ་ | ཨཕ་ག་ནིསི་ཏཱན་ | ཨི་རཱན་ | ལེ་བཱ་ནཱོན་ | ཨིཛ་རཱེལ་ | ཀུ་ཝེཊ་ | ཡུ་ནའི་ཊེཊ་ཨ་རབ་ཨེ་མི་རེཊསི་ | ཨུཛ་བེ་ཀིསི་ཏཱན་ | ཏ་ཇག་ཀིསི་ཏཱན་ | ཀ་ཏར་ | བཧ་རེན་ | སའུ་དི་ཨེ་ར་སྦི་ཡ་ |མོང་གོ་ལི་ཡ