Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# वर्ष

**बर्ष** समय मापनको एक एकाई हो। ६० सेकेँडको एक मिनेट हुन्छ। ६० मिनटको एक घण्टा हुन्छ। यसै अरी २४ घण्टाको एक दिन हुन्छ भन्या ३६५ दिनको एक पुरा बर्ष हुन्छ। पुरा बर्षमाई १२ वटा महिनाहरू हुन्छन्। एक महिना सरदर ३० दिनको मानियाको छ तर हिन्दू महिना २९ - ३२ दिनको हुन्छ भने अङ्ग्रेजी महिनाहरूमा फेब्रुअरी २८ दिनको हुन्छ। लिप बर्षमाई फेब्रुअरी २९ दिनको हुन्छ। लिप बर्ष प्रत्यक ४ बर्षमाई आउँनोछ। अन्य महिनाहरूमाई जनवरी, मार्च, मई, जुलाई, अगस्ट, अक्टुबर र डिसेम्बर ३१ दिनका हुन्छन् भने बाँकिका महिनाहरू अप्रेल, जुन, सेप्टेम्बर, नवम्बर ३० दिनका हुन्छन्। हिन्दू पञ्चाङ्गका अनुशार एक बर्षमाई ६ वटा ऋतु र २ वटा अयन हुन्छन्। अङ्ग्रजीमा ऋतुहरू ४ वटा मात्रो हुन्छन्। खगोल विज्ञानका अनुशार पृथ्वीलाई सूर्यको परिक्रमा पुरा गर्न ३६५ दिन ६ घण्टा लागन्छ। यही समयलाई बर्ष भनिया छ।

## सन्दर्भअन

## यिन लै हेरऽ
# पृथ्वी

**पृथ्वी** (प्रतीक: ) सौर्यमण्डलको तेस्रो ग्रह हो। यसलाई विश्व पनि भनिन्छ। यो सौर्य परिवारका ग्रहहरूमध्ये जिव भेटिएको एक मात्रै ग्रह हो । यो ग्रह करिव ४.५७ अर्ब (४.५७×१०९) बर्ष अगाडि उत्पन्न भएको हो। पृथ्वीकाे एक मात्र उप ग्रह चन्द्रमा हाे । जसकाे प्रकाश पृथ्वीसम्म आइ पुग्न १.३ सकेण्ड लाग्छ । याे सूर्यबाट दूरीका हिसाबले तेस्राे टाढा पर्दछ भने याे पाँचाै ठूलाेे ग्रह हाे ।

## भौतिक विशेषताहरू

मुख्य लेख: भूगोल
### आकार

पृथ्वीको आकृति केही चेप्टो अण्डाकार रयाको छ, यईको व्यास करिब् १२,७४२ किमि छ। यईको अधिकतम झुकावका कारण पृथ्वीमा सबैभन्दा अग्लो स्थान (८,८४८ मिटर उचाई भएको सगरमाथाको चुचुरो ) रे सबैभन्दा होचो स्थान (समुन्द्री सतह भन्दा १०,९११ मिटर मुनी मारियाना ट्रेन्च) रयाको छ।

### बनावट

पृथ्वीमा भएका तत्वहरू:

 is:

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| अक्सिजन: | २८ | .२ | % |
| फलाम: | ३४ | .१ | % |
| सिलिकन: | १७ | .२ | % |
| म्याग्नेसियम: | १५ | .९ | % |
| निकेल: | १ | .६ | % |
| क्याल्सियम: | १ | .६ | % |
| सिलाबर: | १ | .५ | % |
| सल्फर: | ० | .७० | % |
| सोडियम: | ० | .२५ | % |
| टाइटेनियम: | ० | .०७१ | % |
| पटासियम: | ० | .०१९  | % |
| अरु पदार्य:     | ० | .५३ | % |

### कोर

पृथ्वीको औशत् घनत्व ५,५१५kg/m3 छ त्यसैले यो सौर्य परिवारको सबैहै बढी घनत्व भएको ग्रह हो। पृथ्वीको सतहमा रयाका पदार्थहरूको घनत्व करीब् ३,००० kg/m३, मात्र हुन्छ यईले पृथ्वीको केन्द्रमा अत्याधिक् घनत्व भएका पदार्थहरू पाइन्छन् भन्ने कुरालाई पुष्टी गर्छ।

पृथ्वीको कोर
## सन्दर्भ
# सौँबार

**सोमवार** या सौँबार हप्ताऽ यक दिन हो। यो आइतबार है पछा रे माङलबार है पैली आउँछ। सोमबारोऽ यो नाउँ सोम बठेइ पड़्याऽ हो जै को अर्थ *भगवान शिव* हुन्छ। यो बार हप्ताऽ दोसरो दिन हो।
# बुधवार

नेपाली पातणाआ अन्साऱ **बोवार** हप्ताआ चौथो दिन हो। ज्योतिष शास्त्रआ अन्साऱ येईलाई बुधग्रहका नाउँले नामाकरण अरिया: हो।

| हप्ताका दिनअन |
| --- |
|
आइतवार |
सौँवार |
माङ्लवार |
बुधवार |
बिपैईवार |
शुकवार |
छन्चरवार |
# शनिवार

**छञ्चरवार** या शनिश्चर‍‍वार विक्रम संवत् पातणाआ अन्साऱ हप्‍ताआ सताउँ दिन और शुकवार रे आइतवारआ बीच मीको दिन हो। तर युरोप रे और केयि देशअन मी भण्या छञ्चरवारलाई हप्ताआ छयाउँ दिन माण्णान। आइ.एस.ओ. ८६०१ मापदण्डआ अन्साऱ लै यो हप्ताआ छयाउँ दिन हो। येईको नामाकरण शनि देपता, जईलाई शनि ग्रहको रूप माणिन्छ,को नाउँबठेइ अरिया हो। हिन्दु धर्मआ किवदंती अन्साऱ छञ्चरवार या शनिवारआ देपता/स्वामी काली हुन् । नेपाल मी छञ्चरवार मात्तरि सप्ताह अन्तको रूप मी एक दिन सार्वजनिक छुट्टी हुन्छे। नेपाल मी राणा प्रधानमन्त्री भीम शमशेर ले छञ्चरवार सार्वजनिक कार्यालयअन मी साप्ताहिक विदा दिन्या चलनओ शुरूवात अर्‍या: हुन्। नेपाल बाहेक इजरायल मी लै छञ्चरवार सार्वजनिक छुट्टी हुन्छे।
# आइतवार

**आइतवार** अथवा आदित्यवार अथवा रविवार अथवा भानुवार शनिवार रे सोमवारका बिचको दिन हो। ज्योतिष शास्त्र अनुसार यईलाई सूर्यको नामले नामाकरण गरियाको हो। बिक्रम संबत पात्रो अनुसार यो दिन हाप्ताको पहिलो दिन हो। क्रिश्चियन पात्रो अनुसार पनि आइतबारलाई हप्ताको पहिलो दिन मान्या पनि युरोपमाई २० औं शताब्दीको मध्य देखि यईलाई हप्ताको सातौं दिन मान्न थालियाको छ।

हिन्दू धर्मावलम्बीहरू आइतवारमा सूर्य देवताको पूजा गर्दाछन्। इसाईहरू आइतवारलाई पवित्र दिवस मान्दछन् रे हरेक कामबाटी छुट्टी लिन्छन् रे चर्च जाने गर्दाछन्।
# हप्ता

**हप्ता** समयको एउटा दिन भन्दा लामो रे महिना भन्दा छोटो एकाइ हो। सबैजसो आधुनिक पात्रोहरू अनुसार एक हप्ता सात दिनको हुन्छ। तर कुनै पुराना पात्रोहरूमा चाँहि ३ देखि ८ दिन सम्मको हप्ता पनि रयाथ्यो।

नेपाली पात्रो अनुसार हप्ताका सात दिनहरूलाई निम्नानुसार सात बारहरूले चिनिन्छन्:

| नेपाली नाम | अङ्ग्रेजी नाम | खगोलिय पिण्ड |
| --- | --- | --- |
| आइतवार, रविवार, आदित्यवार | Sunday | सूर्य |
| सोमवार | Monday | चन्द्रमा |
| मंगलवार | Tuesday | मंगल ग्रह |
| बुधवार | Wednesday | बुध ग्रह |
| बिहीवार, गुरूवार, बृहस्पतिवार | Thursday | बृहस्पति ग्रह |
| शुक्रवार | Friday | शुक्र ग्रह |
| शनिवार, शनिश्चरवार | Saturday | शनि ग्रह |

## सन्दर्भ
# महिना

**मैना** या **मइना** सङताइ बर्षका १२ भागको यक भाग भँण्ण्या बुझीन्छ। सामान्यतया नेपालि मैना २९ बठेइ ३२ दिनको हन्छ भँण्या अङ्रेजि मैना २८ बठेइ ३१ दिनको हन्छ। सङताइ बर्षभरि १२ मैना हुनान।

## विक्रम सम्बतका मैनाअन

विक्रम सम्बतका अन्सारअ वैशाक मैनालाइ पैल्लो मैना माणीन्छ रे चैत मैना छाड्डीबारको मैना हो। नेपाल का सङ्ङै हिन्दू धर्मावलम्बीको वसोवास रयाका क्षेत्रमाइ विक्रम सम्बतका मैनाअन चलनमाइ छन। हिन्दू प्रचलनमाइ रयाका विक्रम सम्बत अन्सारअ १२ मैना का नाउँ इस्याँ छन-

| क्र.सं. | मैनाको नाउँ | और नाउँ |
| --- | --- | --- |
| १ | बैशाक | बैशाख |  |
| २ | जेठ | जेष्ठ |  |
| ३ | असाड़ | आषाड |  |
| ४ | श्रावण | साउन |  |
| ५ | भदो | भदौ |  |
| ६ | आश्विन | असोज, कुआर |  |
| ७ | कार्तिक | कात्तिक |  |
| ८ | मंसिर | मार्गशिर्ष, मार्ग, अघहन |  |
| ९ | पौष | पुस |  |
| १० | माघ |  |  |
| ११ | फाल्गुण | फागुन |  |
| १२ | चैत्र | चैत |  |

## अङ्रेजि मैनाका नाउँ

क्रिश्चियन धर्मका धर्म प्रवर्तक इशु जन्मियाको आधारमी इस्वी संवत अथवा सन् प्रचलनमाई ल्याइयाको थियो । इ. सं.माई अङ्ग्रेजी महिनाहरूका नाम प्रचलनमाई छन् । आज भोली यत्र तत्र जहाँ सुकै पनि अङ्ग्रेजी महिनाका नामहरू नै प्रचलनमाई रयाछन । अङ्ग्रेजी महिनामा जनवरी वर्षको पहिलो महिना हो रे डिसेम्बर अन्तिम महिना हो । अङ्ग्रेजी महिनाका नामहरू यई प्रकार छन् ।

| क्र.सं. | महिनाको नाम | अन्य नाम |
| --- | --- | --- |
| १ | जनवरी | जेनवरी |  |
| २ | फेब्रुअरी | फरवरी |  |
| ३ | मार्च | - |  |
| ४ | अप्रेल | एप्रिल |  |
| ५ | मे | मइ |  |
| ६ | जुन | - |  |
| ७ | जुलाई | - |  |
| ८ | अगस्त | अगस्ट |  |
| ९ | सेप्टेम्बर | सितम्वर |  |
| १० | अक्टोबर | अक्टुवर |  |
| ११ | नोभेम्बर | नवेम्वर |  |
| १२ | डिसेम्बर | दिसम्वर |  |
# सूर्य

सुर्ज्या
**सूर्य** (प्रतीक: ) हमरा सौर्यमण्डलआ केन्द्रमाइ रयो तारो हो। येईलाई घाम या सुर्जे लै भण्णान। पृथ्वी लगायत भौत ग्रह, ग्रहिका, उल्कापिण्ड, पुच्छ्रेतारा आदि येईको परिक्रमा अद्दान। पृथ्वीमी रयाआ सप्पै जीवन सूर्यइका कारणले सम्भब भयाआ हो।

## वैज्ञानिक अध्ययन

सूर्यओ तौल करिब २×१०३० किलोग्राम छ, जो सामान्य है केइ बर्ता हो। येईका तौलओ करीब ७४% हाइड्रोजन, २५% हिलियम रे बाँकी अन्य गरुवा पदार्थअन रैर्याअान। येइको आयु करिब ५ अर्ब वर्ष रयाआ अनुमान अरिन्छ। सूर्यले आफुना जीवनओ आधा यात्रा तय अरिसक्याआ अनुमान अरिन्छ। येई समयमी सूर्यले परमाणवीय सन्धि प्रतिक्रियाद्वारा केन्द्रमी रयाआ हाइड्रोजनलाई हिलियममा परिणत अरन्छ। करिब ५ अर्ब बर्ष पछा यो तारो ग्रहीय नेबुलामी परिणत होलो।

पृथ्वीया सबै है नजीकओ तारो होइबर रे बैज्ञानिकअन बठेइ गैलो अध्ययन हुनाहुनाइ लै, येईका बारेमी भौती प्रश्नअन अनुत्तरित छन् - जस्याँकि, क्याइ येईका बाइल्ला बायुमण्डलओ तापक्रम दशलाख केल्भिन है बर्ता छ जबकि येइका धेक्द सकिन्या सतहओ तापक्रम ६,००० के. मात्तरी छ।

## ‍‍वैदिक धारणा

वेद रे पुराणमी **सूर्य** लाई सौर्यमण्डलको सर्वाधिक बलशाली ग्रह माणिन्छ। नवग्रह मध्ये सूर्यलाई विशेष मान्यता दिइया छ। सूर्यलाई शनिको पिता माणिया छ। सूर्यको रंग रातो रे उइको वाहन रथ हो, उइको एक मात्र चक्र छ जइले वर्षलाई दर्शाउँछ। ये चक्रमी १२ भाग छ जो १२ महिनाको द्योतक हो। ये चक्रको मध्यमी छ भाग छ जो छ ऋतुअनको द्योतक हो। रवि, हेली, भास्कर, विकर्तन, अहस्कर, तपन, पूषा, नभेश्वर, मार्तण्ड, दिवाकर, प्रभाकर, अर्क, अरुण, चित्ररथ आदि येका पर्याय नामअन हन।

## सन्दर्भ
# ऋतु

पारितन्त्रा: अन्सारअ छै ऋतुउन
खगोलीय मौसम का प्रत्येक परिवर्तन माइ पृथ्वी को प्रदीपन
**ऋतु** यक वर्ष है नानो कालखण्ण हो जै माइ मौसम कि दशाअन यक खास प्रकार कि हुन्छिन। यो कालखण्ण यक वर्ष लाइ विभिन्न भागअन माइ विभाजित अरन्छ जै बेला पृथ्वी ले सूर्य कि परिक्रमा का परिणामस्वरूप दिन कि अवधि, तापमान, वर्षा, आर्द्रता इत्यादि मौसमी दशाअन यक चक्रीय रूप माइ बदेलीनान। मौसम कि दशाअन माइ वर्ष भरि हुन्या येइ चक्रीय बदलाव को प्रभाव पारितन्त्र माइ पड़न्छ रे यिसै प्रकार ले पारितन्त्रीय ऋतुउन निर्मित हुनान। ऋतु मौसम लाई आधार मानिबर बनाइया को समय मापन एकाई हो। हिन्दू पंचाङ्गका अनुशार ऋतुउन लाइ ६ भाग माइ विभाजीत गरियाको छ भँण्या अंग्रजी माइ ४ भाग माइ विभाजित गरियाको छ।

नेपाल तथा भारत माइ परम्परागत रूप बठेइ मुख्यतः छै ऋतुउन परिभाषित अरीर्याहान। -

| ऋतु | हिन्दू मास | ग्रेगरियन मास |
| --- | --- | --- |
| **वसन्त** (Spring) | चैत्र बठेइ वैशाख (वैदिक मधु रे माधव) | मार्च बठेइ अप्रिल |
| **ग्रीष्म** (Summer) | ज्येठ बठेइ असाड़ (वैदिक शुक्र रे शुचि) | मे बठेइ जून |
| **वर्षा** (Rainy) | साउन बठेइ भदो: (वैदिक नभः रे नभस्य) | जुलाइ बठेइ अगस्ट |
| **शरद** (Autumn) | असोज बठेइ कातिक (वैदिक इष रे उर्ज) | सेप्टेम्बर बठेइ अक्टोबर |
| **हेमन्त** (pre-winter) | मैंसिर बठेइ पूष (वैदिक सहः रे सहस्य) | नोभेम्बर बठेइ डिसेम्बर |
| **शिशिर** (Winter) | माघ बठेइ फागुन (वैदिक तपः रे तपस्य) | जनवरि बठेइ फेब्रुअरि |

## ऋतु परिवर्तन को कारण

ऋतु परिवर्तन को कारण पृथ्वी ले सूर्य का चारै तिर अद्द्या परिक्रमण रे पृथ्वी को अक्षीय झुकाव हो। पिर्थिवि को अक्ष येइ का परिक्रमा पथ ले बन्न्या वला समतल सित यक कोण बनौन्छ जै कारण ले परिक्रमा का बेला उत्तरी या दक्षिणि गोलार्ध मै है कोइ यक गोलार्ध सूर्जे कि तिर झुकन्छ। यो झुकाव सुर्जे का चारै तिर हुन्या परिक्रमा का कारण वर्ष का अलग-अलग समय माइ अलग-अलग हुन्छ जै माइ दिन-रात कि अवधि माइ घट-बड़ होइबरे यक वार्षिक चक्र निर्मित हुन्छ। योइ ऋतु परिवर्तन को मूल कारण हो।

## पश्चिमी ऋतुउन

पश्चिमी प्रचलन अथवा अङरेजि का अन्सारअ यक वर्ष माइ चार ऋतु हुनान तनरा नाउँ यई प्रकार छन्-

| क्र.सं. | ऋतु को नाउँ | और नाम | अङरेजि नाउँ |
| --- | --- | --- | --- |
| १ | वसन्त |  | स्प्रिंग सिजन |  |
| २ | ग्रिष्म | गर्मी | समर सिजन |  |
| ३ | वर्षा |  | अटम सिजन |  |
| ४ | शिसिर | हिउँद | विन्टर सिजन |  |

## सन्दर्भअन

## यिन लै हेरऽ
# चन्द्रमा

चन्द्रमा | पृथ्वी का उत्तरी गोलार्द्ध बठे धेकियाः पूर्ण चंद्र |
| Designations |
| Adjectives | लूनर, सेलेनिक |
| Orbital characteristics |
| Perigee | 363,295 किमी (0.0024 एयू) |
| Apogee | 405,503 किमी (0.0027 एयू) |
| Semi-major axis | 384,399 (0.00257 AU) |
| Eccentricity | 0.0549 |
| Orbital period | 27.321582 d (27 d 7 h 43.1 min) |
| Synodic period | 29.530589 d (29 d 12 h 44 min 2.9 s) |
| Average orbital speed | 1.022 किमी/सेकंड |
| Inclination | 5.145° क्रांतिवृत्त बठे (पृथ्वी की भूमध्यरेखा बठे 18.29° और 28.58° का बीच) |
| Longitude of ascending node | regressing by one revolution in 18.6 years |
| Argument of perigee | progressing by one revolution in 8.85 years |
| Satellite of | पृथ्वी |
| Physical characteristics |
| Mean radius | 1,737.10 km  (0.273 Earths) |
| Equatorial radius | 1,738.14 km (0.273 Earths) |
| Polar radius | 1,735.97 km  (0.273 Earths) |
| Flattening | 0.00125 |
| Circumference | 10,921 km (equatorial) |
| Surface area | 3.793 km2  (0.074 Earths) |
| Volume | 2.1958 km3  (0.020 Earths) |
| Mass | 7.3477 kg  (0.012300 Earths) |
| Mean density | 3.3464 g/cm3 |
| Surface gravity | 1.622 m/s2 (0.165 4 g) |
| Escape velocity | 2.38 km/s |
| Sidereal rotation period | 27.321582 d (समकालिक) |
| Equatorial rotation velocity | 4.627 m/s |
| Axial tilt | 1.5424° (क्रांतिवृत्त बठे) 6.687° (कक्षीय तल) |
| Albedo | 0.136 |
|

| Surface temp. | min | mean | max |
| --- | --- | --- | --- |
| equator | 100 के | 220 के | 390 के |
| 85°N | 70 के | 130 के | 230 के |

 |
| Apparent magnitude | −2.5 to −12.9 −12.74 (माध्य पूर्ण चंद्र) |
| Angular diameter | 29.3 से 34.1 आर्क मीनट |
| Atmosphere |
| Surface pressure | 10−7 Pa (दिन) 10−10 Pa (रात) |
| Composition by volume | Ar, He, Na, K, H, Rn |
|  |

**चन्द्रमा** (प्रतीक: ) पृथ्वी को यकमात्तरै उपग्रह हो। यो सौर मंडल को पचाउँ सबहै ठुलो प्राकृतिक उपग्रह हो। पृथ्वी का बीच है चन्द्रमा का बीच सम्मै दूरी ३८४,४०३ किलोमीटर छ। यो दूरी पृथ्वी कि परिधि कि ३० गुणा छ। चन्द्रमा मि गुरुत्वाकर्षण पृथ्वी है १/६ छ। यो प्रथ्वी कि परिक्रमा २७.३ दिन मि पुरा अरन्छ रे आफुना अक्ष का चारैहण यक पूरा चक्कर लै २७.३ दिन मि लाउँछ। यिसै कारण ले चन्द्रमा को यक हिस्सा सदान पृथ्वी कि तिर हुन्छ।

## सन्दर्भअन

## बाइल्ला स्रोतअन

उद्दरण त्रुटी: `<ref>` tags exist for a group named "lower-alpha", but no corresponding `<references group="lower-alpha"/>` tag was found
# कम्प्युटर

डेस्कटप कम्प्युटरअन ले सुसज्जित कम्प्युटर प्रयोगशाला
**कम्प्युटर** (अङरेजी: Computer) जैईलाई नेपालीमी 'सुशाङख्य' लै भणीन्छ । यो एक प्रोग्रामेबल यन्त्र हो। कम्प्युटर शब्द ल्याटिन शब्द "Computare" बठेई अायो: हाे । जैको अर्थ "गण्णु" हाे । यन्त्रको बनावट लगालग रे स्वचालित होइबर काम पुरा अद्द्या हुन्छ। निश्चित निर्देशना अन्सार: काम अरिबर नतिजा प्रस्तुत अद्द्या यन्त्रलाई कम्प्युटर भण्णान । जो एक विद्दयुतीय साधन हो। आज है करिब ६०/७० वर्ष पैली हिसाब अद्द्या मसीनलाई कम्प्युटर भण्ण पस्या हन। सुरु सुरु मैँ कम्प्युटर भण्णाले यक मामली हिसाब अद्द्या विद्दयुतीय यन्त्र भण्ण्या बुजिन्थ्यो । तर आज आइबर कम्प्युटर जसैलै काम अद्द सक्द्या तगणो साधन बनिग्यो । विकासै न्यूति हरेक क्षेत्रमी कम्प्युटरो: प्रयोग हुन्नाछ ।

## बनोट

खास अरिबर कम्प्युटर दुइ तत्व मिलिबर बन्या हुन्छ । तन हन कम्प्युटर हार्डवेयर रे कम्प्युटर सफ्टवेयर । यिन दुइका बीच भौत गैलो सम्बन्ध रया हुन्छ। हार्डवेयर नभएइ सफ्टवेयरले केइ काम लै अद्द सक्दैन रे सफ्टवेयर नभएइ हार्डवेयरलेलै केइ काम चालु अद्द सक्दैन । यिन दुएइ हार्डवेयर रे सफ्टवेयरो मील भया पछा मात्तरी कम्प्युटरले काम चालु अद्द सकन्छ। तबै यिन दुइलाई एकै छिल्लरा दुइ हणा रूपमी वर्णन अद्द सकिन्छ।

कम्प्युटरमी हुन्या एक किसमो मेमोरिमी तथ्याङ्क जमा अरिन्छ। एइमी हुन्या बाइरा साधनले बाइल्ली जानकारीलाई भितरिउना: सङ्ङै परिणामलाई बाइऱ प्रयोगकर्ता: वाँ पुर्याउनान। कम्प्युटरो प्रोसेसिङ विभागले जानकारीनो पंक्ति पड्ड्या, चलाउन्या रे जमा अद्दया काम अरन्छ।

## इतिहास

## सन्दर्भ सामग्रीइन

## बाइल्ला स्रोतअन