Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Siddhartha Gautama

Póstawa Buddhy z 1. lětstotka
**Siddhartha Gautama** (sanskrit, सिद्धार्थ गौतम, Siddhārtha Gautama) (\* 563 do Chr. w Lumbini; † 483 do Chr.) jo ako Buddha wucył dharmu (pówucbu) a jo togodla naglědany ako załožaŕ buddhizma. Jogo smjertne lěto 483 do Chr. jo dłujko płaśeło ako nejstarše, wěsće datěrowane tšojenje indiskich stawiznow, což pak se źinsa mócnje wobcwiblujo. Historikarje z togo wuchaduju, až jo něźi lětstotk pózdźej wumrěł.

## Mě

Siddhartha jo było spócetne mě, kótarež stej jogo starjejšej jomu dałej. Wóno wóznamjenijo „ten, kenž jo (swój) cil dojśpił“. Siddhartha Gautama jo sanskritowa forma mjenja. W Pali, w rěcy nejstaršych tekstow buddhizma, zni wón Siddhattha Gotama. Mě Gotama resp. Gautama jo wón pśiwzeł akle pózdźej, ako jo był asket. Z tym jo se na jadnom boce póśěgnuł na stary brahmanski rod a zrownju jo se wót bogow wótwobrośił, aby ze swójskich mócow namakał drogu, na kótarejž se wuswětlijo.

Pódla pomjenjenja ako Buddha (pó słowje: wócuśony) su se Siddharśe Gautamje teke druge cesne mjenja pósćili, mjazy nimi Tathagata (sanskrit, तथागत, tathāgata, "ten, kenž jo se tam dostał") a Shakyamuni (sanskrit, शाक्यमुनि, śākyamuni, "mudry z roda Shakya").

## Žywjenje

Rozpšawy wó žywjenju Siddharthy su se gromaźili akle pó jogo smjerśi wót cłonkow Sanghi, zgromaźeństwa Dharma-prakticěrujucych, a su se dłujko jano wustnje dalej dawali.

Slědujucy tekst pódawa tradicionelnu powěsć wó žywjenju Siddharthy:

563 do Chr. jo se naroźił kralowskej familiji w pódpołnocnej Indiskej w Lumbini syn, Siddhartha.
Wiźaŕ jo nanoju zwěšćił, až buźo jogo syn pak wjeliki kral pak wjeliki swěty. Aby syn raz mógał byś z kralom, njejo nan jogo dał kubłaś w nabóžninje a njejo dopušćił, až syn górje wiźi.
Južo ako góle jo Siddhartha był pśez wšu měru mudry a wobdarjony.
Ze 16 lětami jo se z princesnu Yasodharu wóženił. Stej bydliłej w kšasnem palasće, źož jima materielnje njejo nic felowało.

Siddharthu pak to njejo wupołniło daniž spokojało. Toś jo se pušćił ze 29 lětami pó póroźe jadnučkego syna Rahule na krotke drogowanja. Na nich jo zmakał starca, chórego a asketa a jo wuglědał tłajucego wumarlika. Siddhartha jo spóznał, až su chóroba, starstwo, górje a smjerś kšuśe ze žywjenim spleśone.
Bogatstwo a derjeměśe tomu njewótpomagatej.

Tak jo se rozsuźił namakaś wudrogu z górja a śerpjenja.
Wón jo wopušćił familiju a bźezstarosne žywjenje w palasće.
6 lět jo był žywy w kšutej askezy, tak až jo pśisamem z głodom wumrěł. Wótegrona a nutśikowny měr pak njejo namakał.
Toś jo se wótwobrośił wót tradicionelnych nabóžninow a metodow swójogo casa, aby nastupił swóju drogu.

Ako 35-lětny jo sejźeł raz dłymoko zanurjony pód figowcom. A jo se wuswětlił. Jo se wulichował wót gramoty, póžedanjow a njewědy. Wót toś togo wokognuśa jo był Buddha, „ten, kótaryž jo wócuśeł“. 45 lět dłujko jo něnto lud rozwucował wó dobrych pócynkach, meditaciji a mudrosći.
Jo jich wucył „srjejźnu drogu“: žywjenje mjazy luksusom a askezu. Droga, kótaraž wjeźo do „wócuśenja“, kśesćijan by gronił do raja.

## Eksterne wótkaze

* Slědne 10 žywjenjow (Jataki) Buddha
* Buddha we wobrazach
# Europska unija

Kórta Europskeje unije (wót 2020)
Chórgoj Europskeje unije
European Commission
**Europska unija** jo góspodaŕski a politiski zwězk sedymadwaźasća europskich krajow.

## Cłonkojske staty

Něnto su 27 statow w Europskej uniji.
Cłonkojske staty su:

* Awstriska (wót 1995)
* Belgiska (wót 1951)
* Bulgaŕska (wót 1. januara 2007)
* Cypern (wót 1. maja 2004)
* Česka (wót 1. maja 2004)
* Dańska (wót 1973)
* Estniska (wót 1. maja 2004)
* Finska (wót 1995)
* Francojska (wót 1951)
* Grichiska (wót 1981)
* Hungorska (wót 1. maja 2004)
* Chorwatska (wót 1. julija 2013)
* Irska (wót 1973)
* Italska (wót 1951)
* Letiska (wót 1. maja 2004)
* Litawska (wót 1. maja 2004)
* Luxemburgska (wót 1951)
* Malta (wót 1. maja 2004)
* Nimska (wót 1951)
* Nižozemska (wót 1951)
* Pólska (wót 1. maja 2004)
* Portugalska (wót 1986)
* Rumuńska (wót 1. januara 2007)
* Słowakska (wót 1. maja 2004)
* Słowjeńska (wót 1. maja 2004)
* Špańska (wót 1986)
* Šwedska (wót 1995)

## Galerija

* Załožeńske cłonki EU
* Cłonkojske staty Schengenowego dogrona
* Wuwiśe wót 1952 až do 2007
* Kandidaty
* BIP na głowje (2008)
* Europska pjenjezna unija (Euro, 2023)

## Eksterne wótkaze

* Europa.eu (En)

Europska unija

Awstriska |
Belgiska |
Bulgaŕska |
Cypern |
Česka |
Dańska |
Estniska |
Finska |
Francojska |
Grichiska |
Hungorska |
Chorwatska |
Irska |
Italska |
Letiska |
Litawska |
Luxemburgska |
Malta |
Nimska |
Nižozemska |
Pólska |
Portugalska |
Rumuńska |
Słowakska |
Słowjeńska |
Špańska |
Šwedska

Kandidaty:
Albańska |
Bosniska-Hercegowinska |
Carnogórska |
Moldawska |
Pódpołnocna Makedońska |
Serbiska |
Turkojska |
Ukraina

Něgajšny cłonk:
Zjadnośone kralojstwo
# Maltezišćina

|  |
| --- |
| L-Ilsien Malti Maltezišćina |
| kraje | Malta |
| powědarje | 570.000 (2012) |
| znamjenja a klasifikacija |
| klasifikacija | Afroaziske rěcy
Semitiske rěcy
Arabšćina |
| pismiki | łatyński alfabet |
| oficielny status |
| oficielna rěc | Malta |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | p • d • w |  |

 |

**Maltezišćina** jo afroaziska rěc, kótaraž jo w kupce semitiskich rěcow. Powěda ju 570.000 luźi.
# Wino

głažk cerwjenego wina
głažk běłego wina
Kuždolětna konsumcija wina w litrach na wósobu:
██ pód 1

 ██ 1 až do 7

██ 7 až do 15

██ 15 až do 30

██ wušej 30

**Wino** jo alkoholiski napoj ze z droždźejami pśeźěłaneje mězgi winowych jagodow. Jagody rostu w granjatych kisćach na winowem pšuśe. Toś te póchadaju zwětšego wót europskego dobrego winowego krja (*Vitis vinifera* subsp. *vinifera*), kótaryž pak njejo rezistentny pśeśiwo winowej šmicy. Togodla se na druge družyny, kaž na pś. brjogowy winowy keŕ (*Vitis riparia*, nimski Uferrebe), Vitis rupestris, kalkowy winowy keŕ (*Vitis berlandieri*, nimski Kalk-Rebe) a jich hybridy našćěpi.

## Etymologija

„Wino“ jo klasiske drogowańske słowo, kótarež jo było w cełem mediteranem rumje rozšyrjone. Arabske *wayn*, łatyńske *vinum*, grichiske οἶνος [oínos] resp. \*ϝοῖνος [woínos] – wót myk. *wo-no* – su jaden z drugim pśiswójźbne, bźez togo až se móžo konkludowaś, z kótareje rěcy originalnje póchada. Nejskerjej se móžo pódobny póśěg k georgiskemu słowu *ღვინო* [ghwino] měniś.

Wusokonimske słowo Wein, starowusokonimske *wîn* abo *winam*, francojske słowo *vin* a engelske słowo *wine* su wše z łatyńskego słowa *vinum* wupóžycone. Teke waliziske słowo *gwin* ale teke irske *fion* su samskego póchada. To se pśez fakt wujasni, až Germany ale teke Kelty su prědny raz pśez Romarjow we wětšem rozměrje z winje do dotyknjenja pśišli a z tym łatyńske słowo pśewzeli.

Pśez pózdźejše wikowańske póśěgi se dosta zapśimjeśe wina wót Germanow až do Słowjanow (glědaj serbske zapśimjeśe *wino* a rusojske słowo vinó) a až do Baltow, pśi comž na pś. w Litawskej zapśimjeśe *vynas* a w Letiskej słowo *vins* stej znatej.

## Glědaj teke

 **Commons: Wine** – Zběrka wobrazow, widejow a audio-datajow
* winowa jagoda (płod)
* winowa grana (płodnistwo)
* winowy keŕ (rod)
	+ winowy pšut (družyna)
		- dobry winowy keŕ (nejwažnjejša póddružyna)
# Lipsk

| Lipsk |
| --- |
|

|  |
| --- |
| Lipsk (Sakska)DMS |

 |
|  |
| Symbole |
|

|  |
| --- |
| woponwopon |

 |
| Zakładne daty |
| stat |  Nimska |
| zwězkowy kraj | Sakska |
| direkciski wobcerk | Lipsk |
| wokrejs | bźezwokrejsowe město |
| koordinaty |  / |
| wusokosć | 113 mPśedłoga:Infokašćik Město/wótwardowanje/licba |
| płonina | 297,36 km²Pśedłoga:Infokašćik Město/wótwardowanje/licba |
| postowa licba | 04003–04357 |
| telefoniske pśedwólenje | 0341 |
| KFZ-wobznamjenje | L |
| gmejnski kluc | 14 3 65 000 |
| Měsćańske zastojnstwo |
| rozrědowanje města | 10 městnych wobcerkow z 63 městnymi źělami |
| adresa | Neues Rathaus Martin-Luther-Ring 4-6 |
| website |  |
| Politika |
| wušy šołta | Burkhard Jung (SPD) |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | p • d • w |  |

 |

**Lipsk** jo město w Sakskej. W Lipsku móžoš sorabistiku studěrowaś. Mimo togo jo tam serbski internat, w kótaremž studentske towaristwo Sorabija swóje zarědowanja wótměwa.

## Lipsčańske wobraze

* Stara radnica
* Nowa radnica
* Radnica měsćańskego źěła Eutritzsch

* Thomasowa cerkwja
* Nikolajowa cerkwja
* Ewangeliski-
reforměrowana cerkwja
* Lukaska cerkwja
Volkmarsdorf

* Ruska wopomnjeńska cerkwja
* Synagoga

* Zwězkowy-
zastojnstwowe sudnistwo
* Nimska knigłownja
* Stara bersa

* Lipsčańska opera
* Nowy woblakowy dom
* Centralny stadionCentralny stadion

* Měsćański wusoki dom
* Dwójny "M", symbol Lipsčańskich wjelewikow.
* Głowne twarjenje "*MDR*"

* Wusokošula za muziku
* Stary
Bachowy pomnik
* Barthelski dwór
* Bachowy pomnik

|  |  |
| --- | --- |
|  | Pśizamknjenje k zeleznicowej seśi |
|  | **RE 5 - RE 8 - RE 10 - RE 11 - RE 16 - RE 17 - RE 50 RB 110 - RB 111 - RB 115 - RB 125 - RB 130 CX 525 - LEL** |

## Eksterne wótkaze

* Oficielne internetowe boki (*nimski, engelski, francojski, špański, pólski*)
# Kairo

| Kairo |
| --- |
| swójske mě | **القاهرة‎** |
|

|  |
| --- |
| Kairo (Egyptojska)DMS |

 |
| Zakładne daty |
| stat |  Egyptojska |
| koordinaty |  / |
| wusokosć | 23 mPśedłoga:Infokašćik Město/wótwardowanje/licba |
| płonina | 214 km² |
| Měsćańske zastojnstwo |
| website | www.cairo.gov.eg/default.aspx |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | p • d • w |  |

 |

**Kairo** jo nejwětše město a stolica Egyptojskeje. Ma něźi wósym milionow wobydlarjow a togodla jo teke nejwětše město cełeje Afriki a teke nejwětše město arabskego swěta.

Lažy na pšawem brjoze rěki Nil a ma płoninu wót 214 km².

## Eksterne wótkaze

 **Commons: Kairo** – Zběrka wobrazow, widejow a audio-datajow
# Nepal

Demokratiska zwězkowa republika Nepal|  |
| **wuzwólone gronko:**
जननि जन्मभुमिस्च स्वर्गादपि गरियेशि
„Ja'nani Jan'mabhumis'hchaa Svar'gadapi Gariyo'shi“
(Sanskrit za „Maśerny kraj jo wěcej gódno ako kralojstwo njebjes“)  |
| **zakładne daty:** |
| mě swójske | संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपाल Sanghiya Loktantrik Ganatantra Nepāl |
| stolica | Katmandu |
| płoń | 147.181 km² |
| wobydlaŕstwo | 26.494.504 *(2011)* |
| gustosć zasedlenja | 180/km² |
| głowny reprezentant stata: | prezident Ram Chandra Poudel (रामचन्द्र पौडेल) |
| šef kněžaŕstwa: | ministaŕski prezident Sushila Karki (सुशीला कार्की) |
| pjenjeze: | nepalska rupija |
| oficielna rěc: | nepalšćina powěda 90% ludnosći) |
| dalše rěcy: | wokoło 30 głownych dialektow |
| narodna hymna: | Nepalska hymna |
| casowa cona: | UTC +5:45 |
| znamje za wósobowe awta: | NEP |
| nastaśe: | 1768 |
| internetowa domena: | .np .नेपाल |
| telefonowe pśedwólenje: | +977 |
| kórta: |
|  |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | p • d • w |  |

 |

**Nepal** (nepalski: *नेपाल, Nepāl*; amtski: **Demokratiska zwězkowa republika Nepal**, nepalski: *Sanghiya Loktantrik Ganatantra Nepāl*) jo nutśikokrajny stat w srjejźnem źělu Himalaje, kótaryž granicujo na pódpołnocy z Chinskeju (1.236 km) a na pódpołdnju z Indiskeju (1.690 km). Ma pśestrěń wót něźi 147.000 km² a wěcej ako 26 milionow wobydlarjow.

Źěli se administratiwnje do 14 stron (Bagmati, Bheri, Dhawalagiri, Gandaki, Janakpur, Karnali, Kosi, Lumbini, Mahakali, Mechi, Narayani, Rapti, Sagarmatha, Seti). Stolica a nejwětše město jo Katmandu (535.000 wobydlarjow). Pśi granicy k Tibetej namaka se nejwuša góra swěta, 8848 metrow wusoki Mount Everest.

Až do lěta 2008 jo był Nepal z kralojstwom. Pó kšawnej bergaŕskej wójnje mjaz statnym wójskom a maoistiskimi rebelami bu dnja 28. maja 2008 republika proklaměrowana.

* Nepal
* Kathmandu
* Pashupatinath
* Bhaktapur
* Changu Narayan
* Patan
* Yak
* Himalaya
* Mustang
* Mustang

## Žrědła

## Wótkaz

 **Commons: Nepal** – Zběrka wobrazow, widejow a audio-datajow

Staty a *wótwisne kraje* w Aziji

Afghanistan
• Armeńska
• Azerbajdžan
• Bahrain
• Bangladeš
• Bhutan
• Brunei
• Chinska
• Cypern
• Filipiny
• Georgiska
• *Gódowna kupa*
• *Hongkong*
• Indiska
• Indoneziska
• Irak
• Iran
• Israel
• Japańska
• Jemen
• Jordaniska
• *Pódpołdnjowa Osetija*
• Kambodža
• Katar
• Kazachstan
• Kirgiziska
• *Kokosowe kupy*
• Kuwait
• Laos
• Libanon
• *Macao*
• Malaysia
• Malediwy
• Mongolska
• Myanmar
• Nepal
• Oman
• Pakistan
• *Palestina*
• Pódpołdnjowa Koreja
• Pódpołnocna Koreja
• Pódzajtšny  Timor
• Rusojska
• Saudi-Arabska
• Singapur
• Sri Lanka
• Syriska
• Tadźikistan
• Taiwan
• Thailandska
• *Tibet*
• Turkmenistan
• Turkojska
• *Ujgurska*
• Usbekistan
• Vietnam
• Zjadnośone arabske emiraty
# Euro

Europske kraje, źož se euro wužywa
██ cłońske kraje eurozony (20)

██ kraje EU w ERM II (2)

██ kraje EU nimo ERM II (8)

██ kraje mimo EU, źož se euro wužywa (2)

Prědna serija bankowkow
Euro
**Euro** (EUR, €; grichiski teke *ευρώ*) jo wót 1999 respektiwnje 2002 ako gótowe pjenjeze płaśece zgromadne europske pjenjeze a płaśi w tak mjenjowanej eurozonje, kótaraž wobstoj tuchylu z 19 cłonkow Europskeje unije.

## Eurozona

K eurozonje słušaju:

* Awstriska (wót 1999)
* Belgiska (wót 1999)
* Chorwatska (wót 2023)
* Cypriska (wót 2008)
* Estniska (wót 2011)
* Finska (wót 1999)
* Francojska (wót 1999)
* Grichiska (wót 2001)
* Irska (wót 1999)
* Italska (wót 1999)
* Letiska (wót 2014)
* Litawska (wót 2015)
* Luxemburgska (wót 1999)
* Malta (wót 2008)
* Nimska (wót 1999)
* Nižozemska (wót 1999)
* Portugalska (wót 1999)
* Słowakska (wót 2009)
* Słowjeńska (wót 2007)
* Špańska (wót 1999)

Wótglědujucy togo jo euro jadnučke oficielne pjenjeze slědujucych tśich małostatow, kótarež njejsu ze cłonkami Europskeje unije, maju pak pšawo, swójske pjenjeze pregowaś:

* Andorra
* Monaco
* San Marino
* Vatikańske město

Slědujuce kraje wužywaju euro ako oficielne pjenjeze, njamaju pak pšawo, pjenjeze pregowaś:

* Kosowo
* Carnogórska

## Pjenjeze a bankowki

Jadnotliwe pjenjeze eksistěruju za gódnoty 0.01, 0.02, 0.05, 0.10, 0.20, 0.50, 1.00 a 2.00 € a maju we wšych krajach eurozony jadnake wugótowanje na prědnej stronje. Slězne strony su w kuždem kraju rozdźělnje wugótowane.

Bankowki eksistěruju za gódnoty 5, 10, 20, 50, 100, 200 a 500 €

## Eksterne wótkaze

* Euro - bankowki (de,en) Wotwołane dnja 23. julija 2017. (nim.) (eng.)
# Buenos Aires

| Buenos Aires |
| --- |
| swójske mě | **Ciudad Autónoma de Buenos Aires** |
|

|  |
| --- |
| Buenos Aires (Argentinska)DEC |

 |
| Symbole |
|

|  |  |
| --- | --- |
| woponwopon | chórgojchórgoj |

 |
| Zakładne daty |
| stat |  Argentinska |
| geografiske połoženje | 34° 36′ S, 58° 22′ W-34.6-58.366666666667
 |
| płonina | 202 km² |
| postowa licba | C1000–1499XXX |
| telefoniske pśedwólenje | 011 |
| Měsćańske zastojnstwo |
| website | www.buenosaires.gov.ar/ |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | p • d • w |  |

 |

Buenos Aires
**Buenos Aires** jo stolica a nejwětše město Argentinskeje. Lažy nad rěku Río de la Plata na pódzajtšnem brjoze Pódpołdnjoweje Ameriki pśi Atlantiskem oceanje.

Město samske ma něźi tśi miliony wobydlarjow, ale ceła konurbacija ma něźi 13 milionow wobydlarjow a jo tśeśa nejwětša w Pódpołdnjowej Americe.

## Eksterne wótkaze

 **Commons: Buenos Aires** – Zběrka wobrazow, widejow a audio-datajow
# Republika Chinska

|  |  |
| --- | --- |
|  | Toś ten nastawk **Republika Chinska** z temu **stat znaty ako Taiwan, kótaryž ma stolicu Taipei** jo pó lema na drugi nastawk pódobny. Drugi lema **Chinska ludowa republika** ma temu **stat, kótaryž ma stolicu Beijing**. |

**Republika Chinska**|  |  |
| **geografiske połoženje:**
 |
| **wuzwólone gronko:**
San Min Chu-i Tśi zakłady ludu  |
| **zakładne daty:** |
| mě swójske | 中華民國 (*Zhōnghuá Mínguó*) |
| stolica | Taipei |
| płoń | 36 188 |
| wobydlaŕstwo | 22 911 292 *(2007)* |
| gustosć zasedlenja | 633,12 |
| głowny reprezentant stata: | prezident Tsai Ing-wen |
| šef kněžaŕstwa: | premierminister Su Tseng-chang |
| pjenjeze: | nowy taiwański dolar |
| oficielna rěc: | chinska a taiwańske rěcy |
| narodna hymna: | San Min Chu-i |
| casowa cona: | UTC+8 |
| znamje za wósobowe awta: | RC |
| internetowa domena: | .tw |
| telefonowe pśedwólenje: | +886 |
| kórta: |
|  |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | p • d • w |  |

 |

**Republika Chinska**, teke znata ako **Taiwan**, jo kupowy stat w Aziji.

## Geografija

Nejwuše městno jo: Yùshān (3 952 m nad normalneju nulu).

## Stawizny

## Politika

Taiwan jo oficielnje wuznawany pśez 20 statow na swěśe.

## Wótkaz

 **Commons: Republika Chinska** – Zběrka wobrazow, widejow a audio-datajow

Staty a *wótwisne kraje* w Aziji

Afghanistan
• Armeńska
• Azerbajdžan
• Bahrain
• Bangladeš
• Bhutan
• Brunei
• Chinska
• Cypern
• Filipiny
• Georgiska
• *Gódowna kupa*
• *Hongkong*
• Indiska
• Indoneziska
• Irak
• Iran
• Israel
• Japańska
• Jemen
• Jordaniska
• *Pódpołdnjowa Osetija*
• Kambodža
• Katar
• Kazachstan
• Kirgiziska
• *Kokosowe kupy*
• Kuwait
• Laos
• Libanon
• *Macao*
• Malaysia
• Malediwy
• Mongolska
• Myanmar
• Nepal
• Oman
• Pakistan
• *Palestina*
• Pódpołdnjowa Koreja
• Pódpołnocna Koreja
• Pódzajtšny  Timor
• Rusojska
• Saudi-Arabska
• Singapur
• Sri Lanka
• Syriska
• Tadźikistan
• Taiwan
• Thailandska
• *Tibet*
• Turkmenistan
• Turkojska
• *Ujgurska*
• Usbekistan
• Vietnam
• Zjadnośone arabske emiraty