Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Ekwator

Ekwator a wobrotnej šyrinje na swětowej kórśe
Ekwatorowy pomnik blisko ekwadorskeje stolicy Quito
**Ekwator** jo teoretiska linija na zemi, kótaraž ma samsku zdalonosć z wobeju polowu a rozdźělujo zemju do pódpołnocneje a pódpołdnjoweje połkule. Ma geografisku šyrinu wót 0° a teoretisku dłujkosć wót 40.075,016686 km.

Zemski ekwator pśeprěkujo Afriku, Indiski ocean, krotkozajtšnu Aziju, Śichy ocean, Pódpołdnjowu Ameriku a Atlantiski ocean. Mjaz ekwatorom a wobrotnyma šyrinoma se tropy namakaju. Tam stoj słyńco dwójce w lěśe w ceniśe, což wobwliwujo teke tropiske lětne case.

Ekwator direktnje pśeprěkujo 11 statow:

* Ekwador (kótaryž ma swójo mě wót ekwatora)
* Kolumbisku
* Brazilsku
* São Tomé a Príncipe
* Gabun
* republiku Kongo
* Demokratisku republiku Kongo
* Ugandu
* Keniju
* Somaliju
* Indonesku

Mimo togo pśeprěkujo wšake kupki kupow mjaz jadnotliwymi kupami, na pśikład Malediwy. Slědujuce stolicy namakaju se blisko ekwatora:

* Quito (20 km na pódpołdnjo ekwatora) - Ekwador
* Kampala (35 km na pódpołnoc ekwatora) - Uganda
* São Tomé (35 km na pódpołnoc ekwatora) - São Tomé a Príncipe
* Libreville (40 km na pódpołnoc ekwatora) - Gabun

## Wótkaz

 **Commons: Ekwator** – Zběrka wobrazow, widejow a audio-datajow
# London

| London |
| --- |
|

|  |
| --- |
| London (Zjadnośone kralojstwo)DMS |

 |
| Symbole |
|

|  |
| --- |
| woponwopon |

 |
| Zakładne daty |
| stat |  Wjelika Britaniska |
| region | Engelska |
| koordinaty |  / |
| wusokosć | 15–24 m nad normalneju nuluPśedłoga:Infokašćik Město/wótwardowanje/licba |
| płonina | 1572 km²Pśedłoga:Infokašćik Město/wótwardowanje/licba |
| telefoniske pśedwólenje | (UK 0044) - 020 |
| Měsćańske zastojnstwo |
| website | www.london.gov.uk/ www.cityoflondon.gov.uk/ |
| Politika |
| wušy šołta | Sadiq Khan (Labour Party) |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | p • d • w |  |

 |

**London** (*Cymraeg*: Llundain) jo nejwětše město a stolica Wjelikeje Britaniskeje. 1. oktobera 1999 jo how bydliło 718 7300 luźi.

## Wobraze

* Palace of Westminster
* Měsćański centrum
* The Tower Bridge

## Rozdźělenje města

### Měsćańske źěle

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 1. City of London
2. City of Westminster
3. Kensington and Chelsea
4. Hammersmith and Fulham
5. Wandsworth
6. Lambeth
7. Southwark
8. Tower Hamlets
9. Hackney
10. Islington
11. Camden
12. Brent
13. Ealing
14. Hounslow
15. Richmond
16. Kingston
17. Merton
 |  | 18. Sutton
19. Croydon
20. Bromley
21. Lewisham
22. Greenwich
23. Bexley
24. Havering
25. Barking and Dagenham
26. Redbridge
27. Newham
28. Waltham Forest
29. Haringey
30. Enfield
31. Barnet
32. Harrow
33. Hillingdon
 |

## Eksterny wótkaz

* Oficjelne internetowe boki Londona
# Šyrinowy krejz

Šyrinowe krejze
Šyrinowy krejz (cerwjony)
**Šyrinowe krejze** su krejze na (idealizěrowanem) pówjerchu zemje z konstantneju geografiskeju šyrinu *β*, kótarež běže paralelnje k ekwatorowej rowninje k pódzajtšno-pódwjacornemu směroju.

Mjaztym až wšykne dlininowe krejze, kótarež běže padorownje k šyrinowym krejzam, su wjelike krejze, su šyrinowe krejze powšyknje małe krejze – mimo ekwatora, kótaryž ako *nulowy šyrinowy krejz* źěli zemju do pódpołnocneje a pódpołdnjoweje hemisfery. Dalšne wósebne šyrinowe krejze su wobrotnej krejza a polarnej krejza, kótarež dostawaju wuznam za staw słyńca w běgu lětnych casow pśez kśiwosć ekliptiki. Teke definicija klimowych conow póśěgujo se na wěste šyrinowe krejze.

Wótstawk dweju šyrinoweju krejzowu z rozdźělom jadnogo stopnja šyriny jo pśerěznje něźi 111 km, jo wšak wopłonjenja zemje dla w bliskosći ekwatora mjeńšy ako w ekstremnje pódpołnocnych a pódpołdnjowych šyrinach. Pódobna zmólka by było woblicenje dłujkosći šyrinowych krejzow ako *2πR·cos β* z konstantnym zemskim radiusom *R*.

## Šyrinowe krejze ako granice

Šyrinowe krejze wužywaju se cesto ako granica mjazy krajami abo regionami, pśedewšym w Pódpołnocnej Americe.

* 49 stopnjow pódpołnoc: Źěl granice mjazy USA (Pd) a Kanadu (Pn)
* 45 stopnjow pódpołnoc: Granica mjazy Vermontom (Pd) a Kanadu (Pn), granica mjazy Wyomingom (Pd) a Montanu (Pn)
* 42 stopnjow pódpołnoc: Granica mjazy Kaliforniskeju (Pd) a Oregonom (Pn), źěl granice mjazy Pensylwaniskeju (Pd) a New York (Pn)
* 41 stopnjow pódpołnoc: Źěl granice mjazy Koloradom, Utahom (Pd), Wyomingom a Nebrasku (Pn)
* 40 stopnjow pódpołnoc: Granica mjazy Nebrasku (Pn) a Kansasom (Pd)
* 38 stopnjow pódpołnoc: Granica mjazy pódpołnocneju a pódpołdnjoweju Koreju w lěśe 1945
* 37 stopnjow pódpołnoc: Granica mjazy Utahom, Koloradom a Kansasom (Pn) ako teke Arizonu, New Mexico a Oklahomu (Pd)
* 36 stopnjow 30' pódpołnoc: Granica mjazy statami njewólnikarjow na pódpołdnju a statami ze zakazom njewólnistwa na pódpołnocy Zjadnośonych statow
* 35 stopnjow pódpołnoc: Granica mjazy Tennessee (Pn) ako teke Mississippi, Alabamu a Georgia (Pd)
* 32 stopnjow pódpołnoc: Źěl granice mjazy New Mexico (Pn) a Teksasom (Pd)
* 26 stopnjow pódpołdnjo: Źěl granice mjazy South Australia (Pd) ako teke Northern Territory a Queensland (Pn)

## Glědaj teke

* Dlininowy krejz
# Norwegske mórjo

Norwegske mórjo
**Norwegske mórjo** (norwegski *Norskehavet*) jo nakšomne mórjo Atlantiskego oceana. Granicujo na pódzajtšu z Norwegskej, na pódpołdnju z Färöjemi, na pódwjacorje z Islandskej a na pódpołnocy ze Svalbardom. Jo zwězane z Pódpołnocnym mórjom na pódpołdnju, z Grönlandskim mórjom na dłujkem wjacorje a z Barentsowym mórjom na dłujkem zajtšu.

Ma pśestrěń 1 383 000 km² a maksimalnu dłymokosć 3970 metrow.

## Wótkaz

 **Commons: Norwegske mórjo** – Zběrka wobrazow, widejow a audio-datajow
# Grönlandska

Grönlandska|  |  |
| **geografiske połoženje:**
 |
| **zakładne daty:** |
| mě swójske | Kalaallit Nunaat Grønland |
| stolica | Nuuk (dań. Godthab) |
| płoń | 2 166 086 |
| wobydlaŕstwo | 56.370 *(2013)* |
| gustosć zasedlenja | 0,026 |
| głowny reprezentant stata: | Frederik X. (wot 2024) |
| šef kněžaŕstwa: | premierministar Múte B. Egede (wót 2021) |
| pjenjeze: | dańska krona |
| oficielna rěc: | grönlandska a dańska |
| narodna hymna: | *"Nunarput utoqqarsuanngoravit"* |
| casowa cona: | UTC wót -1 do -4 (lěśojski cas: UTC wót 0 do -3) |
| znamje za wósobowe awta: | KN |
| internetowa domena: | .gl |
| telefonowe pśedwólenje: | +299 |
| kórta: |
|  |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | p • d • w |  |

 |

**Grönlandska** (grönlandski: *Kalaallit Nunaat* – „kraj Kalaalitow“ pó nejwětšem luźe; dańska: *Grønland*) jo nejwětša kupa na swěśe a awtonomny teritorij dańskego kralojstwa w pódpołnocnem Atlantiskem oceanje. Wóna jo 1. januara 1985 z Europskeje unije wustupiła.

## Geografija

Geografiski słuša kupa Grönlandska k Pódpołnocnej Americe. Nejwuša góra jo Gunnbjørn (3.700 m nad normalneju nulu). Kraj, kótaryž jo pśisamem dopołnje lodowaty, płaśi ako tśeśa nejwětša pusćina swěta a ma nejnišu gustosć wobydlaŕstwa wót wšych krajow.

Wobsedlone městna namakaju se jano pśi pśibrjoze. Nejwětše město a stolica Grönlandskeje jo Nuuk, kenž ma jano něźi 16.000 wobydlarjow, což wótpowědujo wjelikosći Lubnjowa.

## Wótkaz

 **Commons: Grönlandska** – Zběrka wobrazow, widejow a audio-datajow

Staty a *wótwisne teritorije* w Pódpołnocnej Americe[Pokazaś]

Antigua a Barbuda |
Bahamy |
Barbados |
Belize |
Dominika |
Dominikana |
El Salvador |
Grenada |
Haiti |
Honduras |
Jamaika |
Kanada |
Kosta Rika |
Kuba |
Mexiko |
Panama |
Saint Kitts a Nevis |
Saint Lucia |
Saint Vincent a Grenadiny |
Trinidad a Tobago |
Zjadnośone staty Ameriki

**Druge teritorije:**
Amerikańske kněžniske kupy |
Anguilla |
Aruba |
Bermudy |
Britaniske kněžniske kupy |
Grönlandska |
Guadelupa |
Kajmany |
Martinique |
Nižozemske Antile |
Puerto Rico |
Saint Pierre a Miquelon |
Turks a Caicos

Staty a *wótwisne teritorije* w Europje[Pokazaś]

Albańska
• Andorra
• Awstriska
• Belgiska
• Běłoruska
• Bulgaŕska
• Bosniska-Hercegowinska
• Česka republika
• Carnogórska (Montenegro)
• Dańska
• Estniska
• Finska
• Francojska
• Grichiska
• Hungorska
• Chorwatska
• Irska
• Islandska
• Italska
• Kosowo
• Letiska
• Liechtensteinska
• Litawska
• Luxemburgska
• Malta
• Moldawska
• Monaco
• Nimska
• Nižozemska
• Norwegska
• Pódpołnocna Makedońska
• Pólska
• Portugalska
• Rumuńska
• Rusojska
• San Marino
• Serbiska
• Słowakska
• Słowjeńska
• Špańska
• Šwedska
• Šwicaŕska
• Turkojska
• Ukraina
• Vatikańske město
• Wjelikobritaniska

---

**Prowince a teritorijeŁužyca**
• *Åland*
• *Baskiska*
• *Bretonska*
• *Färöje*
• *Friziska*
• *Friulska*
• *Gagauska*
• *Galicija*
• *Gibraltar*
• *Grönlandska*
• *Guernsey*
• *Engelska*
• *Jersey*
• *Kalmyska*
• *Kataloniska*
• *Korniska*
• *Man*
• *Pśidněstrowje*
• *Spitzbergen*
• *Šotiska*
• *Pódpołnocna Irska*
• *Wales*
# Skandinawiska połkupa

Skandinawiska połkupa
**Skandinawiska połkupa** jo połkupa na pódpołnocy Europy. Laže na njej Norwegska, Šwedska a wjeliki źěl Finskeje.

Skandinawiska połkupa jo něźi 1850 kilometrow dłujka a 370 až 805 kilometrow šyroka. Na krotkem zajtšu granicujo z Baltiskim mórjom a z jogo Bottniskim zalewom. Na pódwjacorje a krotkem wjacorje granicujo ze Pódpołnocnym mórjom. Na dłujkem wjacorje granicujo z Norwegskim mórjom a na pódpołnocy z Barentsowym mórjom

## Wótkaze

* **Commons: Skandinawiska połkupa** – Zběrka wobrazow, widejow a audio-datajow
# Baltiske mórjo

| Baltiske Mórjo |
| --- |
|
Kórta Baltiskego Mórja. |
| **Dłymokosć** | 459 m |
| **Płoń** | 422.300 km² |
| **Nadrědowane mórjo** | Atlantik |
| **Susedne mórja** | Pódpołnocne mórjo |
| **Kontinent** | Europa |
| **Staty** |  Šwedska  Finska  Rusojska  Estniska  Letiska  Litawska  Pólska  Nimska  Dańska |
| **Pśiběgi** | Odra Wisła Daugava Newa |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | p • d • w |  |

 |

Baltiske morjo
**Baltiske mórjo**, teke **Pódzajtšne mórjo** (nimski *Ostsee*, dański *Østersøen*, šwedski *Östersjön*, finski *Itämeri*, estniski *Läänemeri*, letiski *Baltijas jūra*, litawski *Baltijos jūra*, rusojski *Балтийское море*, pólski *Morze Bałtyckie*) jo šelfowe mórjo Atlantiskego oceana, wót kótaregož jo hysći Pódpołnocne mórjo, wužyna Skagerrak a Kattegat źěla. Płoń Baltiskego mórja jo 422 300 km², nejwětša dłymokosć jo 459 m.