Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Stat

**Stat** jo politiski konstrukt, kótaryž wopśimjejo zgromadny, wobgranicowany teritorij, k tomu słušecy statny lud (pó staśaństwje) a realne wugbanje mócy (statnu móc). Pó formje kněžaŕstwa rozeznawa se monarchistiske, awtokratiske a demokratiske staty.

Na zemi su 194 njewótwisnych a wót Zjadnośonych narodow pśipóznatych statow.

## Glědaj teke

* Lisćinu wšych njewótwisnych statow
# Grenada

Grenada|  |
| **geografiske połoženje:**
 |
| **wuzwólone gronko:**
"Ever Conscious of God We Aspire, Build and Advance as One People" Pśecej Boga wědobne měrim se, budowaś a póstupowaś ako jaden lud  |
| **zakładne daty:** |
| mě swójske | Grenada |
| stolica | St. George’s |
| płoń | 344 |
| wobydlaŕstwo | 110 000 *(2005)* |
| gustosć zasedlenja | 259,5 |
| forma kněžaŕstwa | parlamentarna monarchija |
| głowny reprezentant stata: | kral Charles III. kótaregož tam zastupujo guwernerka Cécile La Grenade |
| šef kněžaŕstwa: | premierminister Keith Mitchell |
| pjenjeze: | podzajtšno karaibski dolar |
| oficielna rěc: | engelska |
| narodna hymna: | Hail Grenada |
| casowa cona: | UTC -4 |
| znamje za wósobowe awta: | WG |
| internetowa domena: | .gd |
| telefonowe pśedwólenje: | +1 473 |
| kórta: |
|  |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | p • d • w |  |

 |

**Grenada** jo kraj w Atlantiskem oceanje.

## Geografija

Grenada słuša geografiski k Pódpołnocnej Americe.
Nejwuše městno jo Mount Saint Catherine (840 m nad normalneju nulu) a nejniše jo Atlantiski ocean (0 m nad normalneju nulu).
# Maśeršćina

Ako **maśeršćinu** wóznamjenja w ranem źiśetstwje bźez formalneje wucby nawuknjonu rěc, prědnu rěc. Toś ta zaśišća w jeje zukowej pódobje a gramatiskej strukturje tak dłymoko, až rěcnicy jich maśeršćina do dalokeje měry zawtomatěrizowanje wobkněže. W cełku njamóžo něźi wót pubertetnosći žedna druga rěc toś te městno wěcej wobsajźiś. Kuždy nic na wósebnje rěcnu słabosć śerpjecy cłowjek nawuknjo w toś tem casu w jogo wokolinje pśewažujucu rěc w samskej perfektnosći kaž zachadna generacija.

Psycholog Steven Pinker a linguist Noam Chomsky měnitej, až młody cłowjek nad pśinaroźonymi strukturami disponěrujo (Uniwersalna gramatika), kótarež rěcne pśiswójenje aktiwnje pódpěraju (pśirownaj Generatiwna gramatika). Toś ten pśistup rozšyri Jerome Bruner wó starjejšyny *pódpěrowański system za rěcne pśiswójenje*, kótaryž k tomu wjeźo, až interakcija z mjeńšymi źiśimi jich wuknjenje wósebnje pógnuwa. Nowše pśepytowanja pokazuju, až rěcne pśiswójenje teke bźez pśipušćenja pśinaroźonymi rěcospecifiskich mórzgowych strukturow jo wujasnjobne (konnektionizm, kulturne teorije); neokorteks pokaza wusoke plastiskosć w ranych lětach a źiśe jo regularnje wjelgin pógnujuce wuknjeńske wokoliny pśez dlejšy cas wustajone. Wažne jo pśi tom, až druge luźe nad pśirownajobnymi duchownymi strukturami (wótglědy, zaměry) disponěruju, kótarež źiśe z nimi pśez rěcu źěliś móžo („Theory of Mind“, kulturna teorija wót Tomasello). Zgromadne cynjenje we wětšych kupkach se zda teke z ewolucionarnego rozglěda psicyna k wutwórjenju rěcy był byś (Dunbar).

W Zjadnośonych statow Ameriki, ale teke w drugich źělach swěta, se góźi tendenca wobglědowaś, kuždu wósobu, kótaraž ma bejnje wužytne znajobnosći w cuzej rěcy, ako „bilingualna“ abo „multilingualna“ wóznamjeniś. Rěcopolitiski to se móžo ako wopyt wobglědaś, wopšawdnu wěcejrěcnosć wjelikich kupkow wobydlaŕstwa, kótarež mimo rěcy majority drugu maśeršćinu powědaju, w poměrje k ako idealizowanje zapśimjobnej a jano myslonej jadnorěcnosći pówušyś. W Nimskej to mjaz drugim na migrantowych kupkow pówójnskego casa pśitrjefi.

Bilingualnosć w eksaktnym wóznamje rěka, až se druga rěc z runje takej wusokej kompetencu kaž maśeršćina powěda.

Pó spóznaśach neurowědomostnego instituta w La Jolla daś muzika komponista rěcnu melodiju jogo maśeršćiny wótbłyšćujo. Maśeršćina da jeje charakteristiski raz pó toś tom slěźeńskem wuslědku toś teke muzice kraja. Jolic se rozeznawa na pśikład wusokosć tona jaden na drugi slědujuceju złožkow we pótrjefjonej rěcy mócnje, da pokaza teke muzika wurazne skoki tonow.
# Aruba

Aruba|  |  |
| **geografiske połoženje:**
 |
| **wuzwólone gronko:**
"One happy Island" Jadna glucna Kupa  |
| **zakładne daty:** |
| stolica | Oranjestad |
| płoń | 193 |
| wobydlaŕstwo | 103 484 *(2006)* |
| gustosć zasedlenja | 536,2 |
| głowny reprezentant stata: | kral Willem-Alexander, tam zastupowany pśez guwernera Fredisa Refunjola |
| šef kněžaŕstwa: | premierminister Nelson Orlando Oduber |
| pjenjeze: | arubiski florin |
| oficielna rěc: | nižozemska |
| narodna hymna: | Aruba Dushi Tera |
| casowa cona: | UTC -4 |
| znamje za wósobowe awta: | ARU |
| internetowa domena: | .aw |
| telefonowe pśedwólenje: | +297 |
| kórta: |
|  |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | p • d • w |  |

 |

**Aruba** jo kupowy wótwisny teritorij Nižozemskeje w Karibiskem mórju.

## Geografija

Geografisko teritorij Aruba słuša k Pódpołnocneje Americe.

Nejwuše městno jo: Mount Jamanota (188 m nad normalneju nulu), a nejniše: Karibiske mórjo ( 0 m nad normalneju nulu).

## Stawizny

1. januara 1986 jo Aruba była wót źělona z teritorija Nižozemskich Antilow.

Staty a *wótwisne teritorije* w Pódpołnocnej Americe

Antigua a Barbuda |
Bahamy |
Barbados |
Belize |
Dominika |
Dominikana |
El Salvador |
Grenada |
Haiti |
Honduras |
Jamaika |
Kanada |
Kosta Rika |
Kuba |
Mexiko |
Panama |
Saint Kitts a Nevis |
Saint Lucia |
Saint Vincent a Grenadiny |
Trinidad a Tobago |
Zjadnośone staty Ameriki

**Druge teritorije:**
Amerikańske kněžniske kupy |
Anguilla |
Aruba |
Bermudy |
Britaniske kněžniske kupy |
Grönlandska |
Guadelupa |
Kajmany |
Martinique |
Nižozemske Antile |
Puerto Rico |
Saint Pierre a Miquelon |
Turks a Caicos
# Édith Piaf

| Édith Piaf |
| --- |
|  |
| **Zakładne daty** |
| **datum naroźenja** | 19. decembra 1915 |
| **rodne město** | Paris |
| **datum wumrěśa** | 10. oktobra 1963 |
| **městno wumrěśa** | Plascassier |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | p • d • w |  |

 |

**Édith Piaf** (*Édith Giovanna Gassion*, \* 19. decembra 1915 w Parisu; † 10. oktobra 1963, Plascassier) jo była francojska šansonowa spiwaŕka.

## Diskografija

* 1945 - La vie en rose
* 1945 - Les Trois Cloches
* 1949 - Hymne à l'amour
* 1951 - Padam… Padam…
* 1954 - Sous le ciel de Paris
* 1956 - Les amants d'un jour
* 1957 - La foule
* 1959 - Milord
* 1960 - Non, je ne regrette rien

## Eksterne wótkaze

* fan bok