Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Mandžu (lud)

Moderny muž Mandžu
**Mandžu** su lud w Mandžuraji na dłujkem zajtšu Chinskeje.

## Demografija a awtonomija

Pśi ludlicenju w lěśe 2000 jo dało 10.682.262 Mandžu. Wobydlaŕstwo źěli se (pó datach z lěta 1990) tak: 50,43 % Mandžu jo žywe w Liaoningu, 17,6 % w Hebeiju, 12,06 % w Heilongjiangu, 10,67 % w Jilinje, 4,65 % w awtonomnem teritoriumje Nutśikowna Mongolska a 1,68 % w Beijingu.

* Lěcrownož Mandžu twórje jano 13% wobydlaŕstwa prowince Lianoning, maju za sebje 6 awtonomnych wokrejsow. (Benxi, Huanren, Kuandian, Qingyuan, Xinbin a Xiuyan) pak pśez 17% płoniny prowince.
* W prowincy Hebei su Mandžu jano 3,2% wobydlaŕstwa, maju 4 awtonomne wokrejse (Fengning, Kuancheng, Qinglong a Weichang) to jo 12,3% płoniny prowince.
* W prowincy Jilin jo 4% Mandžu, w awtonomnem wokrejsu Yitong jo wšak płonina 1,3%.
* W prowincy Heilongjiang twórje Mandžu 3% wobydlaŕstwa, jaden awtonomny wokrejs jo tam wšak jano za Mongole.

## Póchad

Mandžu póchadaju wót Džürčenow, kótarež w 12. stolěśu su dłujkozajtšnu Chinsku dobyli. Mě „Mandžu“ jo se 1635 oficielnje zawjadło wót Huang Taiji, (皇太极) kótaryž jo słušał k Tiangčou-Džürčenam. Huang Taiji jo rozsuźił, mě „Mandžu“ wužywaś a jo zakazał wužywanje mjenja „Džürčen“. Do 16. stolěśa su se prědowniki luda Mandžu wót góńtwy, rybarstwa a pó źělach wót rolnikaŕstwa žywili.

## Literatura

* Brunhild Körner, geb. Lessing: *Der Ahnenkult der Mandschu in Peking.* In: *Baessler-Archiv.* Neue Folge. Bd 3. Berlin 1955, S.175-193.
* Michela Lovadina: *Manchu Shamanic material rediscovered: a photographic documentation from the 1932 Sven Hedin expedition.* Mit Fotografien und deutschen Texten von Gösta Montell. Shamanica Manchurica collecta. Bd 6. Harrassowitz, Wiesbaden 1998. ISBN 3-447-04022-X
* Fān Jiāng 江帆: 满族生态与民俗文化 *Mǎnzú shēngtài yǔ mínsú wénhuà* (Ökologie und Folklore in der Kultur der Mandschu). Verlag der Sozialwissenschaften Chinas 中国社会科学出版社, Beijing 北京 2006. ISBN 7-5004-5725-1
* Qizong Jin, Giovanni Stary (Einl. u. Übers.), Hartmut Walravens (Hrsg.): *Geschichte und Leben der Mandschu.* C. Bell, Hamburg 1984. ISBN 3-923308-23-X
# 1949

Lisćina historiskich tšojenjow | Aktualne

◄ |
19. stolěśe |
**20. stolěśe**
| 21. stolěśe

◄ |
1910. lěta |
1920. lěta |
1930. lěta |
**1940. lěta**
| 1950. lěta
| 1960. lěta
| 1970. lěta
| ►

◄◄ |
◄ |
1945 |
1946 |
1947 |
1948 |
**1949**
| 1950
| 1951
| 1952
| 1953
| ►
| ►►

**1949**
 w drugich kalendarjach| gregorjaniski kalendaŕ | 1949 *MCMXLIX* |
| Ab urbe condita | 2702 |
| Armeński kalendaŕ | 1398 ԹՎ ՌՅՂԸ |
| Bahaa kalendaŕ | 105 – 106 |
| Berberski kalendaŕ | 2899 |
| Buddhistiski kalendaŕ | 2493 |
| Burmaski kalendaŕ | 1311 |
| Chinski kalendaŕ | 4585 / 4645 – 4586 / 4646 戊子 – 己丑 |
| Etiopiski kalendaŕ | 1941 – 1942 |
| Francojski republikański kalendaŕ | 157 - 158 *CLVII -CLVIII* |
| Hebrejski kalendaŕ | 5709 – 5710  |
| Holocenski kalendaŕ | 11949 |
| Indiske kalendarje |  |
|  - *Vikram Samvat* | 2004 – 2005 |
|  - *Indiski narodny kalendaŕ* (Shaka Samvat) | 1871 – 1872 |
|  - *Kali Yuga* | 5050 – 5051 |
| Irański kalendaŕ | 1327 – 1328 |
| Islamiski kalendaŕ | 1368 – 1369 |
| Japański kalendaŕ | Shōwa 24 (昭和24年) |
|  - *Imperialne lěto* | Kōki 2609 (皇紀2609年) |
| Juliański kalendaŕ | 1994 |
| Koptiski kalendaŕ | 1665 – 1666 |
| Korejański kalendaŕ | 4282 |
| Runowy kalendaŕ | 2199 |
| Thailandski słyńcny kalendaŕ | 2492 |

## Tšojenja

### W Serbach

### Hynźi

## Narodniny

* 16. januara: Tomasz Nawka – direktor Serbskego muzeuma a muzikaŕ
* 26. januara: Günther Schwientek – nimsko-serbski spiwaŕ a muzikaŕ († 1984)
* 20. februara: Jiří Drahoš – česki chemikaŕ a politikaŕ
* 04. měrca: Sergej Bagapš, prezident mjazynarodnje njepśipóznateje republiki Abchaziskeje († 2011)
* 07. apryla: Ludmila Budarjowa – serbska slawistka a pedagogowka, pśedsedaŕka Serbskego šulskeho towaristwa
* 13. apryla: Kito Ela – serbski wucabnik, wjednik Chośebuskeje wotnožki WITAJ-centruma
* 15. apryla: Manfred Hermaš – župan župy „Jakub Lorenc-Zalěski“, pśedsedaŕ towaristwa Serbski kulturny turizm
* 30. apryla: António Guterres – portugalski politikaŕ a premier, generalny sekretar UN
* 05. junija: Ken Follett – britiski spisowaśel
* 15. junija: Jim Varney - amerikański grajaŕ († 2000)
* 15. junija: Geoff Pierson - amerikański grajaŕ
* 18. junija: Jarosław Kaczyński – pólski politikaŕ (PiS), premier Pólskeje
* 18. junija: Lech Kaczyński – pólski politikaŕ (PiS), statny prezident († 2010)
* 04. julija: Horst Seehofer – nimski politikaŕ (CSU), ministaŕski prezident Bayerskeje
* 08. oktobra: Sigourney Weaver - amerikańska grajaŕka
* 21. oktobra: Benjamin Netanjahu – israelski politikaŕ, ministaŕski prezident
* 06. decembra: Marja Michałkowa – serbska politikaŕka a cłonka Zwjězkowego sejma

## Wumrěśe

* 25. januara: Herman Kubjeńc – serbski telegrafowy inspektor, sobuźěłaśeŕ Maśicy Serbskeje (\* 1878)
* 01. februara: Gustaw Feurich – serbski pśirodoslěźaŕ (\* 1868)
* 22. apryla: Mikławš Brězan – serbski skałaŕ, bur a šołta (\* 1899)
* 08. julija: Jan Šěca – serbski wucabnik, ludowy spisowaśel a pśełožowaŕ (\* 1883)

## Nobelowe myta

## Wótkaz

 **Commons: 1949** – Zběrka wobrazow, widejow a audio-datajow
# Pódpołdnjowa Koreja

**Pódpołdnjowa Koreja**|  |  |
| **geografiske połoženje:**
 |
| **wuzwólone gronko:**
널리 인간세상을 이롭게 하라 (홍익인간)  |
| **zakładne daty:** |
| mě swójske | **대한민국Daehan Minguk** |
| stolica | Seoul |
| płoń | 99 646 km² |
| wobydlaŕstwo | 49 024 737 *(2007)* |
| gustosć zasedlenja | 480 |
| głowny reprezentant stata: | prezident Moon Jae-in (문재인 ; 文在寅) |
| šef kněžaŕstwa: | premierminister Kim Boo-kyum (김부겸 ; 金富謙) |
| pjenjeze: | pódpołdnjowo korejski won |
| oficielna rěc: | korejska |
| narodna hymna: | Aegukga |
| casowa cona: | UTC+9 |
| znamje za wósobowe awta: | ROK |
| internetowa domena: | .kr |
| telefonowe pśedwólenje: | +82 |
| kórta: |
|  |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | p • d • w |  |

 |

**Pódpołdnjowa Koreja** (oficielnje **Korejańska republika**, korejański 대한민국, 大韓民國) jo stat w pódzajtšnej Aziji, kótaryž lažy na pódpołdnjowej połojcy Korejańskeje połkupy. Sused na pódpołnocy jo Pódpołnocna Koreja.

## Wótkaz

 **Commons: Pódpołdnjowa Koreja** – Zběrka wobrazow, widejow a audio-datajow

Staty a *wótwisne kraje* w Aziji[Pokazaś]

Afghanistan
• Armeńska
• Azerbajdžan
• Bahrain
• Bangladeš
• Bhutan
• Brunei
• Chinska
• Cypern
• Filipiny
• Georgiska
• *Gódowna kupa*
• *Hongkong*
• Indiska
• Indoneziska
• Irak
• Iran
• Israel
• Japańska
• Jemen
• Jordaniska
• *Pódpołdnjowa Osetija*
• Kambodža
• Katar
• Kazachstan
• Kirgiziska
• *Kokosowe kupy*
• Kuwait
• Laos
• Libanon
• *Macao*
• Malaysia
• Malediwy
• Mongolska
• Myanmar
• Nepal
• Oman
• Pakistan
• *Palestina*
• Pódpołdnjowa Koreja
• Pódpołnocna Koreja
• Pódzajtšny  Timor
• Rusojska
• Saudi-Arabska
• Singapur
• Sri Lanka
• Syriska
• Tadźikistan
• Taiwan
• Thailandska
• *Tibet*
• Turkmenistan
• Turkojska
• *Ujgurska*
• Usbekistan
• Vietnam
• Zjadnośone arabske emiraty
# Litawska

Republika Litawska|  |  |
| **geografiske połoženje:**
 |
| **wuzwólone gronko:**
Vienybė težydi  |
| **zakładne daty:** |
| mě swójske | Lietuvos Respublika |
| stolica | Wilno |
| płoń | 65 300 |
| wobydlaŕstwo | 2 897 430 *(2025)* |
| gustosć zasedlenja | 44 |
| głowny reprezentant stata: | prezidentka Gitanas Nausėda (wót 2019) |
| šef kněžaŕstwa: | premierminister Inga Ruginienė (wót 2025) |
| pjenjeze: | lit |
| oficielna rěc: | litawšćina |
| narodna hymna: | Tautiška Giesmė |
| casowa cona: | UTC+2 |
| znamje za wósobowe awta: | LT |
| internetowa domena: | .lt |
| telefonowe pśedwólenje: | +370 |
| kórta: |
|  |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | p • d • w |  |

 |

**Litawska** jo kraj w dłujkozajtšnej Europje. Wóna jo wót lěta 2004 z cłonkom Europskeje unije a słuša wót 2015 k eurozonje. Wilno (litawšćina Vilnius) jo stolica Litawskeje.

## Geografija

Litawska granicujo z Rusojskeju, Letiskeju, Běłoruskeju a Pólskeju. Nejwuše městno jo Aukštojo kalnas (293,84 m nad normalneju nulu) a nejniše jo Baltiske mórjo (0 m nad normalneju nulu).

### Města

Nejwětše města su :

* Wilno - 540 300 wobydlarjow
* Kaunas - 361 300 wobydlarjow
* Kłajpeda - 187 400 wobydlarjow
* Šiauliai - 129 000 wobydlarjow
* Panevėžys - 115 604 wobydlarjow

## Stawizny

Wót 1 rozhelonego 2004 jo Litawska w Europskej uniji.

## Wótkaz

 **Commons: Litawska** – Zběrka wobrazow, widejow a audio-datajow

Europska unija[Pokazaś]

Awstriska |
Belgiska |
Bulgaŕska |
Cypern |
Česka |
Dańska |
Estniska |
Finska |
Francojska |
Grichiska |
Hungorska |
Chorwatska |
Irska |
Italska |
Letiska |
Litawska |
Luxemburgska |
Malta |
Nimska |
Nižozemska |
Pólska |
Portugalska |
Rumuńska |
Słowakska |
Słowjeńska |
Špańska |
Šwedska

Kandidaty:
Albańska |
Bosniska-Hercegowinska |
Carnogórska |
Moldawska |
Pódpołnocna Makedońska |
Serbiska |
Turkojska |
Ukraina

Něgajšny cłonk:
Zjadnośone kralojstwo

Staty a *wótwisne teritorije* w Europje[Pokazaś]

Albańska
• Andorra
• Awstriska
• Belgiska
• Běłoruska
• Bulgaŕska
• Bosniska-Hercegowinska
• Česka republika
• Carnogórska (Montenegro)
• Dańska
• Estniska
• Finska
• Francojska
• Grichiska
• Hungorska
• Chorwatska
• Irska
• Islandska
• Italska
• Kosowo
• Letiska
• Liechtensteinska
• Litawska
• Luxemburgska
• Malta
• Moldawska
• Monaco
• Nimska
• Nižozemska
• Norwegska
• Pódpołnocna Makedońska
• Pólska
• Portugalska
• Rumuńska
• Rusojska
• San Marino
• Serbiska
• Słowakska
• Słowjeńska
• Špańska
• Šwedska
• Šwicaŕska
• Turkojska
• Ukraina
• Vatikańske město
• Wjelikobritaniska

---

**Prowince a teritorijeŁužyca**
• *Åland*
• *Baskiska*
• *Bretonska*
• *Färöje*
• *Friziska*
• *Friulska*
• *Gagauska*
• *Galicija*
• *Gibraltar*
• *Grönlandska*
• *Guernsey*
• *Engelska*
• *Jersey*
• *Kalmyska*
• *Kataloniska*
• *Korniska*
• *Man*
• *Pśidněstrowje*
• *Spitzbergen*
• *Šotiska*
• *Pódpołnocna Irska*
• *Wales*
# Powěsć

**Powěsć** – krotke, nejpjerwjej wustne pón wobśěrjone wulicowanje wó bajkotno-fantastiskich wupyšnjonych historiskich abo mytologiskich tšojenjach abo tšojenjach w pśiroźe. Napśeśiwo bajkam procujo se wó zwězanosć personalnego abo lokalnohistoriskego raza.
# Zyma

Sněgowe kšyśe w běgu lěta našeje zemje
Zymska krajina
Zymski źeń w Neulingen (Badeńsko-Württembergska)
Zymska krajina
Zymska krajina
Ammersee w zymje
Skandinawiska w zymje
**Zyma** abo **zymje** jo nejzymnjejša ze styri lětnych casow w měrnej arktiskej klimowej conje. Za tym až wón na pódpołdnjowej połkuli abo pódpołnocnej połkuli kněžy, rozeznawaju mjaz **pódpołnocnej** a **pódpołdnjowej zymu**. Dla drogujucego cenitowego stawa słyńca mjaz pódpołdnjowej a pódpołnocnej wobrotnej šyrinu wóspjetujo se zyma w kuždej hemisferje z lětnym turnusom.

Astronomiski se zachopina pódpołnocna zyma ze zymskim zawrośenim słyńca – casowym dypkom, na kótaremž słyńco padorownje nad pódpołdnjoweju wobrotneju šyrinu stoj a dny su nejkrotše:

* na pódpołnocnej hemisferje 21. abo 22. decembra a
* na pódpołdnjowej hemisferje 21. junija.

Pótom bywaju dny zasej dlejše a nocy krotše. Zyma kóńcy se z nalěśnjej rownonocnosću

* 20. měrca abo w nocy k 21. měrca na pódpołnocnej połkuli a
* 22. abo 23. septembra za pódpołdnjowu połkulu.

Wón trajo pótakem 89 dnow na pódpołnocnej połkuli a 93 dnow na pódpołdnjowej połkuli.

Dokulaž woběgowa cera zemje wokoło słyńca wokoło 1,7 % wót idealnego drogi do krejza se wótchylijo, styri lětne case njejsu cele runje dłujke. Mimo togo su pódpołnocne zymy dla bliskosći słyńca (perihel 3. januara) pitśku krotše a zmilnjejše ako pódpołdnjowe zymy.

Meteorologiski wiźone zachopina (pódpołnocna) zyma 1. decembra. Meteorologi pśirěduju lětne case połnym mjasecam. (Pódpołnocna) nazyma se kóńcy za meteorologow 30. nowembra. Meteorologiska (pódpołnocna) zyma wopśimjejo mjasece december, januar a februar.

Fenologiski móžo se zachopjeńk zymy wót astronomiskego bejnje wótchylaś a se mimo krajo-mórjowego rozdźělenja (maritimny vs. kontinentalny klima) cesto pśez zachopjeńk trajneje sněgowe wóźeśe markěrujo. Pśiběranje abo wótebraśe wót lodojcow wótwisujo pak mjenjej wót *zymskego* sněgowego połoženja ako wót prědnego nowego sněga w nazymje, kótaryž ablaciju zadora.

Bližone pśiźěluju zymje mjasece december, januar a februar a w pódpołdnjowej hemisferje junij, julij a awgust. Na geografiskich polach kněžy poł lěta „polarna noc“; blisko polarnego krejza trajo někotare dny až tyźenje.

Kaž w lěśu su teke w zymje stare nałožki, kótarež pó źělach su pśežywjali abo buchu zasej wóžywjowane: na pś. zawrośenje słyńca ako gódy, Alban Arthuan (keltiski), Julowy swjedźeń (nordiski/ germanski), karnewal/ póstnicy/ fašing, maskowy bal a zymske palenje.

Zapśijeśe zyma se pak teke w pomjenjowanjach wužywa, kótarež wěcej ako poł lěta traju, kaž na pś. *zymske połlěto*, *zymski jězdny plan*, *zymski semester*, *zymski tarif*, *zymski spaŕ* (pśi zwěrjetach), *zymski cas* a. d.

Šema za lětne case, pśeglěd nad referencowymi linijami zemskeje cery

Lětne case

nalěśe (nalěto) |
lěśe |
nazyma (nazymje) |
zyma (zymje)

dešćowy cas |
suchy cas