Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 1953

Lisćina historiskich tšojenjow | Aktualne

◄ |
19. stolěśe |
**20. stolěśe**
| 21. stolěśe

◄ |
1920. lěta |
1930. lěta |
1940. lěta |
**1950. lěta**
| 1960. lěta
| 1970. lěta
| 1980. lěta
| ►

◄◄ |
◄ |
1949 |
1950 |
1951 |
1952 |
**1953**
| 1954
| 1955
| 1956
| 1957
| ►
| ►►

**1953**
 w drugich kalendarjach| gregorjaniski kalendaŕ | 1953 *MCMLIII* |
| Ab urbe condita | 2706 |
| Armeński kalendaŕ | 1402 ԹՎ ՌՆԲ |
| Bahaa kalendaŕ | 109 – 110 |
| Berberski kalendaŕ | 2903 |
| Buddhistiski kalendaŕ | 2497 |
| Burmaski kalendaŕ | 1315 |
| Chinski kalendaŕ | 4589 / 4649 – 4590 / 4650 壬辰 – 癸巳 |
| Etiopiski kalendaŕ | 1945 – 1946 |
| Francojski republikański kalendaŕ | 161 - 162 *CLXI -CLXII* |
| Hebrejski kalendaŕ | 5713 – 5714  |
| Holocenski kalendaŕ | 11953 |
| Indiske kalendarje |  |
|  - *Vikram Samvat* | 2008 – 2009 |
|  - *Indiski narodny kalendaŕ* (Shaka Samvat) | 1875 – 1876 |
|  - *Kali Yuga* | 5054 – 5055 |
| Irański kalendaŕ | 1331 – 1332 |
| Islamiski kalendaŕ | 1372 – 1373 |
| Japański kalendaŕ | Shōwa 28 (昭和28年) |
|  - *Imperialne lěto* | Kōki 2613 (皇紀2613年) |
| Juliański kalendaŕ | 1998 |
| Koptiski kalendaŕ | 1669 – 1670 |
| Korejański kalendaŕ | 4286 |
| Runowy kalendaŕ | 2203 |
| Thailandski słyńcny kalendaŕ | 2496 |

## Tšojenja

### W Serbach

* 22. měrca: załoženje Serbskeje redakcije rozgłosa w Radio DDR.
* 01. julija: W Minakale jo se załožyła serbska rěcna šula.

### Hynźi

* 29. maja: ako prědnej luźa Nowoseelandski Edmund Hillary a sherpa Tenzing Norgay su dojśpili wjeršk Mount Everest, nejwušeje góry na zemi.
* 02. junija: kronowanje britiskeje kralowki Hilžbjety II. w Londonskej Westminster Abbey.
* 17. junija: Ludowy zběžk w Berlinje a druhich městach NDR.
* 06. septembra: pśi wólbach za drugi Zwězkowy sejm Nimskeje CDU/CSU jo dostało 45,2%, SPD 28,8%, FDP 9,5% a Cełonimski blok 5,9%.

## Narodniny

* 28. februara: Jürgen Maćij – serbski fotograf
* 07. maja: Clemens Hrjehor – serbski faraŕ
* 08. junija: Ivo Sanader – premierminister Chorwatskeje
* 15. junija: Antonia Rados – awstriska žurnalistka
* 23. junija: Armen Sarkisjan – armeński politikaŕ a diplomat
* 30. julija: Marko Suchy – serbski politikaŕ a direktor Załožby za serbski lud
* 14. nowembra: Georg Unland – nimski wusokošulski rektor a politikaŕ (CDU), sakski statny ministaŕ
* 29. decembra: Matthias Platzeck – nimski politikaŕ a ministaŕski prezident Bramborskeje

## Wumrěśa

* 06. januara: Jurij Bjermich – serbski žywnosćaŕ, pśedsedaŕ Łužyskego burskego zwězka (\* 1884)
* 16. januara: Artur Śliwiński – pólski historikaŕ a politikaŕ (\* 1877)
* 05. měrca: Józef Stalin – sowjetski diktator (\* 1878)
* 14. měrca: Klement Gottwald – čechosłowakski komunistiski politikaŕ (\* 1896)
* 04. junija: Alwin Mitaš – serbski wědomnostnik, slěźaŕ na polu analytiskeje chemije (\* 1870)
* 21. oktobra: Měto Wjeńcko – dolnoserbski faraŕ a składnostny spisowaśel (\* 1870)

## Wótkaz

 **Commons: 1953** – Zběrka wobrazow, widejow a audio-datajow
# Ocean

Powjerch Atlantiskego oceana.
Ako **ocean** (ze starogrichišćiny Ὠκεανὸς („Okeanos“), *wokoło zemskeje platśu běžeca wjelika rěka*, personifikacija ako antikskego Boga *Okeanos*) pomjenjuju se nejwětše mórja swěta – wótergi wužywa se teke synonym **swětowe mórjo**.

## Połoženje

Cełkownje 71 % zemskego powjercha su z mórjami (oceanami a pódlańskimi mórjami) pókšyte. Wóni koncentěruju se na wódnej hemisferje, kótarejež centrum we wjelickem Pacifiku blisko Nowoseelandskeje lažy. Na napśeśiwnej krajnej hemisferje laže jano Atlantiski ocean, Arktiski ocean a źěle Pódpołdnjowego oceana kaž teke Indiskego oceana.

## Rozdźělenje oceanow

Cełkownje eksistěruju pěś oceanow:

* Arktiski ocean (*Pódpołnocne polarne mórjo*),
* Atlantiski ocean (*Atlantik*),
* Indiski ocean (*Indik*),
* Śichy ocean (*Pacifik*) a
* Antarktiski ocean (*Pódpołdnjowe polarne mórjo*).
# Fyzika

**Fyzika** (z grichiskego φυσικός (*physikos*): *pśirodny*, ze zakładu φύσις (*physis*): *pśiroda*)
jo wědomnostny wobłuk, kenž pśespyta masu, jeje kakosći a zaźaržanje pśi wótběgach. Kakosći a poměry mjaz nimi wopisujo zwětšego rěcu matematiki pśez fyzikaliske wjelikosći.

## Zakładne wjelikosći

Zakładnych wjelikosćow jo sedym (system SI): meter, kilogram, sekunda, kelvin, amper, kandela, mol.
# Biblija

Gutenbergowa Biblija
**Biblija** jo swěte pismo kśesćijanow. Biblija wobstoj ze dweju źělowu: *Starego* a *Nowego testamenta*. Slědne wudaśe Biblije w górnoserbskej rěcy jo z lěta 2006.

Prědne cełkowne wudaśe Biblije w dolnoserbskej rěcy jo z lěta 1868. Tekst toś togo wudaśa jo redigěrował a na śišć pśigótował gołkojski faraŕ Karlo Eduard Haußig (1821-1870) z pomocu drugich sobuźěłaśerjow, mjazy kótarymi su byli Kito Albin, Pawoł Broniš a Jan Bjedrich Tešnaŕ. Nowe śišćane wudaśe toś teje Biblije w źinsajšnej ortografiji jo wujšło we februaru 2021. Dolnoserbska Biblija jo teke dostupna online na boce dolnoserbski.de w tśich pšawopisnych wariantach, to su: originalny tekst w šwabachu, transkripcija originalnego teksta do łatyńskich pismikow a wersija w źinsajšnem pšawopisu.

## Nóžki

## Eksterne wótkaze

* Dolnoserbska Biblija w online dostupje
* Stawizny Biblije w dolnoserbskej rěcy, blog Libotka

Biblija - *Stary testament*

Genezis • Eksodus • Lewitikus • Numeri • Deuteronomium • Jozua • Sudnikow • Rut • 1. Samuel • 2. Samuel • 1. Kralow • 2. Kralow • 1. Chroniki • 2. Chroniki • Esra • Nehemia • 1. Makkabejow\* • 2. Makkabejow\* • Tóbit\* • Judit\* • Ester • Ijob • Psalmy • Přisłowow • Kohelet • Pěseń pěsnjow • Mudrosće\* • Sirach\* • Jezaja • Jeremia • Žałosćenjow • Baruch\* • Ecechiel • Daniel • Hozea • Joel • Amos • Obadja • Jona • Micha • Nahum • Habakuk • Cefanja • Haggai • Sacharja • Maleachi

Biblija - *Nowy testament*

Evangeliom swětego Matthejusa • Evangeliom swětego Marka • Evangeliom swětego Lukaša • Evangeliom swětego Jana • Japoštołske skutki • Romjanam • Prěni list Korinćanam • Druhi list Korinćanam • Galatam • Efezanam • Filipjanam • Kolosanam • Prěni list Tesaloničanam • Druhi list Tesaloničanam • Prěni list Timotejej • Druhi list Timotejej • Titusej • Filomenej • Hebrejam • Jakuba • Přeni list Pětra • Druhi list Pětra • Přeni list Jana • Druhi list Jana • Třeći list Jana • Judy • Zjewjenje swjatemu Janej
# Nowoseelandska

Nowoseelandska|  |  |
| **geografiske połoženje:**
 |
| **zakładne daty:** |
| mě swójske | New Zealand Aotearoa |
| stolica | Wellington |
| płoń | 268.021 km² |
| wobydlaŕstwo | 5.132.870 *(2021)* |
| gustosć zasedlenja | 19,1/km² |
| głowny reprezentant stata: | kral Charles III. kótaregož tam zastupujo generalny guwerner Cindy Kiro |
| šef kněžaŕstwa: | premierka Jacinda Ardern |
| pjenjeze: | nowoseelandski dolar |
| oficielna rěc: | engelšćina, maorišćina, gestikulaciska rěc |
| narodna hymna: | God Defend New Zealand God Save the Queen |
| casowa cona: | UTC +12 (lěśojski cas: UTC+13) |
| znamje za wósobowe awta: | NZ |
| njewótwisnosć: | 25. nowembra 1947 |
| internetowa domena: | .nz |
| telefonowe pśedwólenje: | +64 |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | p • d • w |  |

 |

**Nowoseelandska** (*maorišański* Aotearoa, *engelski* **New Zealand** a *nimski* Neuseeland) jo njewótwisny stat, kótaryž zwětšego lažy na dwěma wjelikima kupoma w krotkowjacornem źělu Śichego oceana. Ma styri a poł miliony wobydlarjow a pśestrěń wót pśisamem 270.000 kwadratnych kilometrow, pótakem jo wětša ako Wjelika Britaniska, ma pak jano źaseśinu jeje wobydlaŕstwa. W lěśe 1947 jo dojśpiła njewótwisnosć wót Zjadnośonego kralojstwa, wóstanjo pak až do źinsajšnego cłonk Commonwealtha.

Dwě nejwětšej a głownej kupje stej Pódpołdnjowa a Pódpołnocna kupa. Pódpołdnjowa kupa ma wětšu pśestrěń, ale Pódpołnocnu kupu wobedla wěcej luźi. Nejwětše město Pódpołnocneje kupy jo Auckland z wěcej ako 400.000 wobydlarjami, mjaztym až ma na samskej kupje lažeca stolica Wellington jano wokoło 200.000 wobydlarjow. Nejwětše město Pódpołdnjoweje kupy jo Christchurch z něźi 350.000 wobydlarjami. Powšyknje jo Nowoseelandska wjelgin rědko wobsedlona, cogoždla ma teke pśimě *Zelena kupa*.

Parlamentowe twarjenje w Wellington.
## Wótkaz

 **Commons: Nowoseelandska** – Zběrka wobrazow, widejow a audio-datajow
# Sudan

Republika Sudana|  |  |
| **geografiske połoženje:**
 |
| **wuzwólone gronko:ا**لنصر لنا **an-nasr lanā** (Dobyśe jo naše) |
| **zakładne daty:** |
| mě swójske | جمهورية السودان Jumhuriyat as-Sudan |
| stolica | Chartum (الخرطوم) |
| płoń | 1 886 068 |
| gustosć zasedlenja | 20 |
| forma kněžaŕstwa | republika |
| głowny reprezentant stata: | prezident Abdel Fattah al-Burhan (عبد الفتاح البرهان) (wót 2019) |
| šef kněžaŕstwa: | premierminister Abdalla Hamdok (عبدالله حمدو) (wót 2019) |
| pjenjeze: | sudański dinar |
| oficielna rěc: | arabšćina |
| narodna hymna: | Nahnu Jund Allah Jund Al-watan *My smy armeja Boga a našeje zemje* |
| casowa cona: | UTC+3 |
| znamje za wósobowe awta: | SUD |
| internetowa domena: | .sd |
| telefonowe pśedwólenje: | +249 |
| kórta: |
|  |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | p • d • w |  |

 |

**Sudan** jo tśeśi nejwětšy pó płoni kraj w Africe a lažy na pódpołdnjo wót Sahary w kóńcynach Saheloweje cony.

## Geografija

Granicujo z Egyptojskeju na pódpołnocy; z Libyskeju a Čadom na pódwjacorje, z Centralnoafrikańskeju republiku na krotkem wjacorje, z Pódpołdnjowym Sudanom na pódpołdnju a z Etiopiskeju, Eritreju a Cerwjenym mórjom na pódzajtšu.

Nejwuše městno jo : Kinyeti (3 187 m nad normalneju nulu).

### Města

Nejwětše města su :

* Omdurman - 1 670 000 wobydlarjow
* Chartum - 1 244 500 wobydlarjow
* Port Sudan - 401 100 wobydlarjow
* Kassala - 308 200 wobydlarjow
* El Obeid - 301 400 wobydlarjow
* Nyala - 298 400 wobydlarjow

## Wótkaz

 **Commons: Sudan** – Zběrka wobrazow, widejow a audio-datajow

Staty a *wótwisne kraje* w Africe

Algeriska |
Angola |
Benin |
Botsuana |
Burkina Faso |
Burundi |
Centralnoafrikańska republika |
Džibuti |
Egyptojska |
Ekwatorialna Guineja |
Eritreja |
Etiopiska |
Gabun |
Gambija |
Ghana |
Guineja |
Guineja-Bissau |
Kamerun |
Kap Verde |
Kenija |
Komory |
Demokratiska republika Kongo |
Republika Kongo |
Lesotho |
Liberia |
Libyska |
Madagaskar |
Malawi |
Mali |
Marokko |
Mauretańska |
Mauritius |
Mosambik |
Namibija |
Niger |
Nigerija |
Pódpołdnjowa Afrika |
Pódpołdnjowy Sudan |
Pśibrjog Słonoweje kósći |
Ruanda |
Sambija |
São Tomé a Príncipe |
Senegal |
Seychelle |
Sierra Leone |
Simbabwe

Somalia |
Sudan |
Swasiska |
Tansanija |
Togo |
Tšad |
Tuneziska |
Uganda |
**Druge teritorije:**
Ceuta |
Îles éparses |
Kanariske kupy |
Madeira |
Mayotte |
Melilla |
Pódwjacorna Sahara |
Réunion |
St. Helena
# Grichiska

Grichiska republika|  |  |
| **geografiske połoženje:**
 |
| **wuzwólone gronko:**
„Ελευθερία ή θάνατος“ Lichota abo smjerś  |
| **zakładne daty:** |
| mě swójske | Ελληνική Δημοκρατία Ellinikí Dhimokratía |
| stolica | Ateny |
| płoń | 131 940 |
| wobydlaŕstwo | 11 216 708 *(2008)* |
| gustosć zasedlenja | 84 |
| głowny reprezentant stata: | prezidentka Katerina Sakellaropoulou (Κατερίνα Σακελλαροπούλου) (wót 2020) |
| šef kněžaŕstwa: | Kyriakos Mitsotakis (Κυριάκος Μητσοτάκης) (wót 2019) |
| pjenjeze: | euro |
| oficielna rěc: | grichiska |
| narodna hymna: | Ὕμνος εἰς τὴν Ἐλευθερίαν |
| casowa cona: | UTC+2 (lěśojski cas: UTC +3) |
| znamje za wósobowe awta: | GR |
| internetowa domena: | .gr |
| telefonowe pśedwólenje: | +30 |
| kórta: |
|  |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | p • d • w |  |

 |

**Grichiska** jo kraj w krotkozajtšnej Europje. Stolica jo Ateny.

## Geografija

Grichiska granicujo z Albańskeju, Bulgaŕskeju, Turkojskeju a Pódpołnocneju Makedońskeju. Grichiska ma teke cełu mań kupow w Srjejźnem mórju, kak na pśikład Kreta, Rodos a dalšne.

## Stawizny

Na kupje Kreśe jo prědna grichiska ciwilizacija wobstojała wót 2600 pśed roźenjem Krysta. Prědne grichiske staty su wobstojali źewjeś stow lět pśed roźenjem Krysta.

## Wótkaz

 **Commons: Grichiska** – Zběrka wobrazow, widejow a audio-datajow

Europska unija

Awstriska |
Belgiska |
Bulgaŕska |
Cypern |
Česka |
Dańska |
Estniska |
Finska |
Francojska |
Grichiska |
Hungorska |
Chorwatska |
Irska |
Italska |
Letiska |
Litawska |
Luxemburgska |
Malta |
Nimska |
Nižozemska |
Pólska |
Portugalska |
Rumuńska |
Słowakska |
Słowjeńska |
Špańska |
Šwedska

Kandidaty:
Albańska |
Bosniska-Hercegowinska |
Carnogórska |
Moldawska |
Pódpołnocna Makedońska |
Serbiska |
Turkojska |
Ukraina

Něgajšny cłonk:
Zjadnośone kralojstwo

Staty a *wótwisne teritorije* w Europje

Albańska
• Andorra
• Awstriska
• Belgiska
• Běłoruska
• Bulgaŕska
• Bosniska-Hercegowinska
• Česka republika
• Carnogórska (Montenegro)
• Dańska
• Estniska
• Finska
• Francojska
• Grichiska
• Hungorska
• Chorwatska
• Irska
• Islandska
• Italska
• Kosowo
• Letiska
• Liechtensteinska
• Litawska
• Luxemburgska
• Malta
• Moldawska
• Monaco
• Nimska
• Nižozemska
• Norwegska
• Pódpołnocna Makedońska
• Pólska
• Portugalska
• Rumuńska
• Rusojska
• San Marino
• Serbiska
• Słowakska
• Słowjeńska
• Špańska
• Šwedska
• Šwicaŕska
• Turkojska
• Ukraina
• Vatikańske město
• Wjelikobritaniska

---

**Prowince a teritorijeŁužyca**
• *Åland*
• *Baskiska*
• *Bretonska*
• *Färöje*
• *Friziska*
• *Friulska*
• *Gagauska*
• *Galicija*
• *Gibraltar*
• *Grönlandska*
• *Guernsey*
• *Engelska*
• *Jersey*
• *Kalmyska*
• *Kataloniska*
• *Korniska*
• *Man*
• *Pśidněstrowje*
• *Spitzbergen*
• *Šotiska*
• *Pódpołnocna Irska*
• *Wales*
# Bangalore

| Bangalore / Bengaluru |
| --- |
| swójske mě | **Bangalur बंगलूर (hindišćina) Baṁgalūr ಬೆಂಗಳೂರು (kannadašćina)** |
|

|  |
| --- |
| Bangalore / Bengaluru (Indiska)DEC |

 |
| Zakładne daty |
| stat | Indiska |
| zwězkowy stat | Karnataka |
| wobcerk | Bangalore Urban |
| geografiske połoženje | 12° 57′ N, 77° 37′ O12.9577.616666666667
 |
| wusokosć | 920 m |
| płonina | 741 km² |
| postowa licba | 560001 - 560106 |
| Měsćańske zastojnstwo |
| telefon | +91-(0)80 |
| website | www.bbmp.gov.in/ |
|  |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | p • d • w |  |

 |

**Bangalore**     ˈbæŋɡəlɔːr ? / i abo **Bengaluru** (hindiski: **बंगलूर, Bangalur**; kannadaski: **ಬೆಂಗಳೂರು, Baṁgalūr**     ˈbeŋɡəɭuːru ? / i) jo głowne město zwězkowego stata Karnataka w Indiskej. Ma płoń 741 km² a něźi 8,4 milionow wobydlarjow.

## Eksterne wótkaze

* Oficialne stronki (eng.)
# Maharaštra

Maharaštra w Indiskej
**Maharaštra** (Marathi: महाराष्ट्र, *Maharashtra*) jo zwězkowy stat Indiskeje. Ma 109 milionow wobydlarjow na płoninje 307.762 km², pótakem wěcej ako 350 wobydlarjow na kwadratnem kilometerje. Statna stolica jo Mumbai, něgajšny Bombay. Maharaštra ma Marathi ako jadnučku zastojnisku rěc, ale tam se teke Hindi (11,0%), Urdu (7,1%) a wjele mjeńšych rěcow powěda.

Jo drugi nejwětšy stat Indiskeje a granicujo z Gudžaratom na dłujkem wjacorje, Madjapradešom na pódpołnocy, Čatisgarom na pódzajtšu, Andrapradešom na krotkem zajtšu, Karnataku na pódpołdnju a z Gowu na krotkem wjacorje. Na pódwjacorje jo pśibrjog Arabiskego mórja pśirodna granica. Stolica Mumbai se teke tam namaka.

## Wótkaza

 **Commons: Maharaštra** – Zběrka wobrazow, widejow a audio-datajow
* Webstrony kněžaŕstwa Maharaštry (eng.)
# Italska

Italska republika|  |  |
| **geografiske połoženje:**
 |
| **wuzwólone gronko:**
-  |
| **zakładne daty:** |
| mě swójske | Repubblica Italiana |
| stolica | Rom |
| płoń | 301 336 |
| wobydlaŕstwo | 58 997 201 *(2023)* |
| gustosć zasedlenja | 195 |
| głowny reprezentant stata: | prezident Sergio Mattarella |
| šef kněžaŕstwa: | premierminister Giorgia Meloni |
| pjenjeze: | euro |
| oficielna rěc: | italska |
| narodna hymna: | Il Canto degli Italiani |
| casowa cona: | UTC+1 |
| znamje za wósobowe awta: | I |
| internetowa domena: | .it |
| telefonowe pśedwólenje: | +39 |
| kórta: |
|  |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | p • d • w |  |

 |

**Italska** (teke *Włoska*) jo kraj w pódpołdnjowej Europje.

## Geografija

## Nožki

## Wótkaz

 **Commons: Italska** – Zběrka wobrazow, widejow a audio-datajow

Europska unija

Awstriska |
Belgiska |
Bulgaŕska |
Cypern |
Česka |
Dańska |
Estniska |
Finska |
Francojska |
Grichiska |
Hungorska |
Chorwatska |
Irska |
Italska |
Letiska |
Litawska |
Luxemburgska |
Malta |
Nimska |
Nižozemska |
Pólska |
Portugalska |
Rumuńska |
Słowakska |
Słowjeńska |
Špańska |
Šwedska

Kandidaty:
Albańska |
Bosniska-Hercegowinska |
Carnogórska |
Moldawska |
Pódpołnocna Makedońska |
Serbiska |
Turkojska |
Ukraina

Něgajšny cłonk:
Zjadnośone kralojstwo

Staty a *wótwisne teritorije* w Europje

Albańska
• Andorra
• Awstriska
• Belgiska
• Běłoruska
• Bulgaŕska
• Bosniska-Hercegowinska
• Česka republika
• Carnogórska (Montenegro)
• Dańska
• Estniska
• Finska
• Francojska
• Grichiska
• Hungorska
• Chorwatska
• Irska
• Islandska
• Italska
• Kosowo
• Letiska
• Liechtensteinska
• Litawska
• Luxemburgska
• Malta
• Moldawska
• Monaco
• Nimska
• Nižozemska
• Norwegska
• Pódpołnocna Makedońska
• Pólska
• Portugalska
• Rumuńska
• Rusojska
• San Marino
• Serbiska
• Słowakska
• Słowjeńska
• Špańska
• Šwedska
• Šwicaŕska
• Turkojska
• Ukraina
• Vatikańske město
• Wjelikobritaniska

---

**Prowince a teritorijeŁužyca**
• *Åland*
• *Baskiska*
• *Bretonska*
• *Färöje*
• *Friziska*
• *Friulska*
• *Gagauska*
• *Galicija*
• *Gibraltar*
• *Grönlandska*
• *Guernsey*
• *Engelska*
• *Jersey*
• *Kalmyska*
• *Kataloniska*
• *Korniska*
• *Man*
• *Pśidněstrowje*
• *Spitzbergen*
• *Šotiska*
• *Pódpołnocna Irska*
• *Wales*

4312