# Astronomiski objekt

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |
| --- |
|   |
|   |
|   |
|    |
|   |
|   |
|   |
|   |

 |
| Selection of astronomical bodies and objects |

**Astronomiski objekt** jo objekt pśepytowanja astronomije a astrofyziki.

Astronomiske objekty su *njebjaske śělesa, w swětnišću lětajuce objekty, kosmologiske objekty* a *astronomiske elementy* njebjaskeje mechaniki.

## Njebjaske śělesa

*Njebjaske śělesa* jo zapśimjeśe za wšykne zwenkazemske pśirodne śělesa ako planety, satelity, asteroidy, komety, meteroidy, gwězdy (na pś. Słyńco) a gwězdowe systemy, w dalšem zmysle teke za wšykne kosmiske objekty inkluziwnje Zemje.

| Wobglědowanje w Słyńcnem systemje | Wobglědowanje zwenka Słyńcnego systema |
| --- | --- |
| jadnotliwe objekty | systemy | struktury |
| * Słyńco
* planety
	+ Merkur
	+ Wenus
	+ Zemja
	+ Mars
	+ Jupiter
	+ Saturn
	+ Uranus
	+ Neptun
* lutkowe planety
	+ Ceres
	+ Pluto
	+ Eris
* małe śěleso
	+ komety
	+ asteroidy
	+ meteoroidy
* mjasece
* planetowe wobrycki
* Kuiperowy pas transneptuńske objekty
	+ Kwaoar
	+ Sedna
* Oortowa mrokawa
 | * eksoplanety
* gwězdy
	+ gwězdy głownego rěda
	+ módre lutki
	+ běłe lutki
	+ žołte lutki
	+ cerwjene lutki
	+ brune lutki
	+ carne lutki
	+ cerwjene wjelikany
	+ módre wjelikany
	+ cerwjene nadwjelikany
	+ neutronowe gwězdy
		- pulsary
		- magnetary
	+ lisćina gwězdow
* pśeměnjowate gwězdy
	+ zajśmiśowe gwězdy
	+ pulsaciske gwězdy
	+ erupciske gwězdy
* carne źěry
* nowy
	+ lutkowe nowy
* supernowy
 | * planetowe systemy
* dwójne gwězdowe systemy
* gwězdowe gromady
* halo
* galaksije
* kwazary
* galaksijowe gromady
* supergromada
 | * kurjawa
	+ emisijske kurjawy
	+ H-II-wobcerki
	+ planetariske kurjawy
	+ refleksiske kurjawy
* śamne mrokawy (śamna kurjawa)
* molekulowe mrokawy
* globule
* filamenty a proznota
 |

* Hyšći njerozwězane jo, lěc móžomy carne źěry teke pomjenjowaś njebjaske śělesa.

*glej teke:* planemo

## W swětnišću lětajuce objekty

Objekty w zmysle kosmonawtiki su *kosmonawtiske śělesa*.

* satelity
* swětnišćowe pśewóze: Až doněnta jo se jano wužywał space shuttle (USA).
* w pśichodowem zmysle wšykne swětnišćowe łoźi
* swětnišćowe stacije: Saljut 1–7 (Sowjetski zwězk) (1971 do 1986, †1991) , Skylab (USA) (1973–1974, †1979) , Mir (Sowjetski zwězk) (1986–1999, †2001), ISS (mjazynarodna) (1998)
* swětnišćowe sondy

Zawód do temy: kosmonawtiska misija

## Kosmologiske objekty

To su objekty kosmologije, ako principielne struktury swětnišća (filamenty a proznoty) a – až doněnta – hyšći hypotetiske abo hyšći dosć njerozjasnjone objekty, ako carne źěry, śamna materija; glej teke: prabuch, tšunowa teorija.

## Rozdźělenje pó dalokosći

Orientacija we wšakorakich fachowych wobłukach astronomije:

*Objekty w bliskosći Zemje:*

* *Atmosferiske objekty*: Až do eksosfery (500 do 1000 km)
	+ meteory, gwězdnice, bolidy, meteority, satelity w niskem orbiśe
* *Objekty w Zemskem orbiśe*: Až do zdalonosći geostacijonarneje woběgoweje cery (něźi 36.000 km)
	+ wuše Zemske satelity, orbitalne misije
* *Zemi bliske objekty*: Až do cery mjaseca (wokoło 400.000 km) abo - pó drugem glědanišću - až ku nutśikownemu Lagrangowemu dypkoju (pótakem pśedewšym hyšći w pśiśěgnjenju zemje: něźi 1,5 milionow km)
	+ Mjasec, kosmonawtiske misije na Mjasec, kśicaki Zemskeje cery

*Solarne objekty*:

* *Objekty nutśikownego Słyńcnego systema*: Až do asteroidowego pasa (něźi 450 milionow km = 3 astronomiske jadnotki[AJ])
	+ Słyńco, nutśikowne planety a jich mjasece, Zemi bliske asteroidy: Amor-typ, Apollo-typ a Aten-typ, Arjuna-asteroidy, Marsowe trojanarje
* *Asteroidowy pas* ako granica mjazy nutśikownym a wenkownym Słyńcnym systemom, Ceres (lutkowy planet)
* *Wenkowny Słyńcny system*: 7,5 miliardow km = 50 AJ
	+ Wenkowne planety a jich mjasece, Jupiterowe a Neptunowe trojanarje
	+ *Transneptuńske objekty* (objekty Kuiperowego pasa) zwenka Neptunoweje cery (30-50 AJ): Kuiperowy pas z lutkowyma planetoma Pluto a Eris ako głownyma zastupnikoma
* *nakšomne strony Słyńcnego systema*: Wót Słyńca zdalone objekty až do heliopauze, něźi 100.000 AJ = 1,5 swětłowych lět(SWL)
	+ Oortowa mrokawa
* Dłujkoperiodiske komety a aperiodiske komety z hyperboliskeju abo paraboliskeju ceru, kenž Słyńcny system daloko pśeprěkuju

*Ekstrasolarne Objekty*: Objekty zwenka granicow našogo Słyńcnego systema (deep-sky-objekty)

* Objekty *galaktiskego susedstwa*:
	+ Bliske gwězdy (něźi 15 SWL)
	+ Lokalny puchoŕ (wokoło 300 SWL)
* *Galaktiske objekty*: Wobłuk 100.000 SWL (30.000 parsekow)
	+ Ptaškowa droga a jeje direktne pśewóźarje, wósebnje Wjelika Magellanowa mrokawa a Mała Magellanowa mrokawa
* *Ekstragalaktiske* objekty:
	+ Lokalna kupka (kurjawa Andromedy a někotare mjeńše objekty)
	+ Virgo-supergromada (něźi 100 galaksijowych gromadow, něźi 200 milionow SWL pśeměra), Wjelika murja
	+ filamenty a proznoty (nejwětše až doněnta znate struktury swětnišća)

## Astronomiske elementy

Astronomiske elementy su wubrane njematerielne objekty geometriskego raza. Wóni słuže definiciji astronomiskich koordinatowych systemow a jich mjazsobnemu połoženjeju, pśelicenjeju koordinatow, referencěrowanjeju a woblicenjeju cerowych elementow a datow jadnogo objekta, zwěsćenjeju casowego dypka astronomiskich tšojenjow a pógibowanjow a jich połoženjow relatiwnje k stojnišću wobglědowarja (*efemeridy*). W licenju se z nimi wobchada rowno tak ako z materielnymi objektami.

**Referencowe dypki Barycentrumy systemow, śěžyšćowe dypki srjejźnych a pšawych objektow, galaktiske srjejźišćo
* Głowne połoženja: Ekwinoktije (nalětny dypk, nazymski dypk), solstitije (wobrośenja Słyńca: lěśojske, zymske wobrośenje Słyńca), apsidy (apoapsis, periapsis), suki (wósebnje mjasecowy suk), kulminaciski dypk, konstelacije: Konjukcije, opozicija (syzygium), na pś. połny mjasec, nowy mjasec
* Pole (ekliptiske pole, njebjaske pole, cenit, nadir), njebjaske směry (pódpołdnjowy dypk, pódpołnocny dypk, pódzajtšny dypk, pódwjacorny dypk)

**Referencowe linije Solstitialna linija, apsidiska linija, sukowa linija, wizěrowa linija (směr glědanja), padorowny směr (lot)

**Rumowe kśiwule**

idealne a oskulěrujuce (na aktualnje znatu gódnotu se pśitłocujuce) kśiwule

* woběgowa cera (orbit), Keplerowa cera, hodograf

**Referencowe rowniny**

Rowniny, kenž wopisuju *srjejźne stawy* mólonych cerow, ako połožeńske rowniny objekta abo drugich datow

* Galaktiska rownina, ekliptika, cerowa rownina, ekwatorowa rownina (njebjaski ekwator), horicont, meridianowa rownina

**Referencowe płonje**

śělesa, kenž powšyknje tomu słuže, fiktiwne *srjejźne objekty* definěrowaś

* Geoid, selenoid

## Glej teke

* dogrono wó zasadach za rědowanje pśeslěźenja a wužywanja swětnišća inkluziwnje Mjaseca a drugich njebjaskich śělesow (Swětnišćowe dogrono)