# Kóšowe kwětarje

Kóšowe kwětarje|  |
| *Běła margerita (*Leucanthemum vulgare*)* |
| **systematika** |
| **Domena** | **Eukaryoty** |
| **Swět** | **Rostlinstwo** |
|   | Eudikotyledony Jědrowe eudikotyledony |
|   | Asteridy Euasteridy II |
| **pórěd**: | (Asterales) |
| **swójźba**: | Kóšowe kwětarje |
| **wědomnostne mě** |
| Asteraceae |
| Martynov |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikipedija:Projekt za botaniku |

 |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | p • d • w |  |

 |

**Kóšowe kwětarje** (*Asteraceae*, ale teke *Compositae*) su nejwětša swójźba znutśika pókšytych semjenjakow (*Magnoliopsida*).

## Wužywanje

Jadnotliwe družyny swójźby Asteraceae a wosebite jich kulturowane formy se na wšelakorem wašnju wužywaju. Tu jo njedopołne lisćina z kuždym rostlinskim źělom, kótaryž se pśewažnje wužywa. , :

Ako salat abo zeleninu:
* Cichorija, **płonowe zele** (*Cichorium intybus* var. *foliosum*): łopjeno
* Endiwijowy salat (*Cichorium endivia*): łopjeno
* Cardy oder Gemüse-Artischocke (*Cynara cardunculus)*: kwiśonkowy stołk
* Artišoka (*Cynara scolymus*): kwiśonkowy stołk
* Topinambur (*Helianthus tuberosus*): kula
* Głowkaty salat (*Lactuca sativa* convar. *sativa*): łopjeno
* Carny korjeń (*Scorzonera hispanica*): korjeń
* Mexikanische Tarragon (*Tagetes lucida*)
* Mlac (*Taraxacum officinale*): korjeń , łopjeno
* de:Haferwurzel (*Tragopon porrifolium*): korjeń

Ako gójeńsku a korjeninsku rostlinu:
* Arnika (*Arnica montana*): łopjeno
* Połyn (*Artemisia absinthicum*): łopjeno
* de:Eberraute (*Artemisia abrotanum*): łopjeno
* Estragon (*Artemisia dracunculus*): łopjeno
* Bylica , **pósuš** (*Artemisia vulgaris*): kwiśonka
* knochac, **knochanka** (*Calendula officinalis*): kwiśonka
* de:Bitterdistel (*Cnicus benedictus*): łopjeno
* de:Sonnenhut (*Echinacea purpurea*)
* de:Alant (*Inula helenium*): korjeń
* Rumańk (*Matricaria chamomilla*, Syn.:*Matricaria recutita*): kwiśonka

K zgótowanjeju rostlinskich wólejow:
* de:Ramtillkraut (*Guizotia abyssinica*)
* de:Saflor (*Carthamus tinctorius*): kwiśonka, semje
* Słyńca (*Helianthus annuus*), semje

Dalšne:
* *de:Stevia rebaudiana*
* Wšedna změrniwka (*Cichorium intybus*): korjeń
* de:Färberscharte (*Serratula tinctoria*): łopjeno
* de:Dalmatinische Insektenblume (*Tanacetum cinerariifolium*, Syn.: *Pyrethrum cinerariifolium*, *Chrysanthemum cinerariifolium*): kćenje
* de:Persische Insektenblume (*Chrysanthemum coccineum*, Syn.: *Pyrethrum roseum*): kćenje

Pyšne rostliny:
Wjelike młogosć na družynach a jich sortow se ako pyšne rostliny we wšych źělach swěta wužywaju. Wóni se do parkow a zagrodow sajźiju abo słuže ako rězne a suche kwiśonki.

Słyńca (*Helianthus annuus*), Asteroideae
Módrac (*Centaurea cyanus*), Carduoideae
Murna łočica (*Mycelis muralis*), rědnje se góźe wiźeś pěś kronowych cypliški žołtych, cygomorfnych jězykowych kwiśonkow a dwuźělne pěsty pěstkow, Cichorioideae
*Chuquiraga oppositifolia*, Barnadesioideae
*Trixis californica*, Mutisioideae
*Pertya scandens*, Pertyoideae
## Systematika

Swójźba Asteraceae wopśimjejo něźi 1.600 až 1.700 rodow z něźi 24.000 družynow.

Kužda fylogenetiska analyza swójźby Asteraceae jo pokazowała, až wóna monofyletiska jo (na pś. Small 1919, Bremer 1987, Jansen and Palmer 1987, Hansen 1991, Michaels et al.1993, Lundberg & Bremer 2003).

Pó nowych fylogenetiskich dopóznaśach buchu něnto dwanasćo pódswójźbow zawjedowane, kótarež dogromady něźi 43 tribusow
wopśimjeju. Za pśisłušece rody glědaj jadnotliwe pódswójźby a tribusy:

* Asteroideae Lindl.: Wóna jo z něźi 65 % družynow wětša pódswójźba. Z 20 tribusami, 1.135 rodami a 16.200 družynami, ze swětodalokim rozšyrjenim. Mimo rołowych kwiśonkow eksistěruju cesto na kšomje kwisonkowego stołka jězykowe kwiśonki. Jězykowe kwiśonki maju tśi kronowe cypliški.
	+ Tribus Anthemideae Cass.
	+ Tribus Astereae Cass.
	+ Tribus Athroismeae Panero
	+ Tribus Bahieae B.G.Baldwin
	+ Tribus Calenduleae Cass.
	+ Tribus Chaenactideae B.G.Baldwin
	+ Tribus Coreopsideae Lindl.
	+ Tribus Eupatorieae Cass.
	+ Tribus Feddeeae Pruski, P.Herrera, Anderb. & Franc.-Ort.
	+ Tribus Gnaphalieae (Cass.) Lecoq. & Juillet
	+ Tribus Helenieae Lindl.
	+ Tribus Heliantheae Cass.
	+ Tribus Inuleae Cass.
	+ Tribus Madieae Jeps.
	+ Tribus Millerieae Lindl.
	+ Tribus Neurolaeneae Rydb.
	+ Tribus Perityleae B.G.Baldwin
	+ Tribus Polymnieae (H.Rob.) Panero
	+ Tribus Senecioneae Cass.
	+ Tribus Tageteae Cass.
* Barnadesioideae (D.Don) Bremer & Jansen: To jo bazalna kupka swójźby a sotšojska kupka k wšym drugim Asteraceae a wopśimjejo něźi 1 % družynow. Z jadnučkim tribusom:
	+ Barnadesieae: Z źewjeś rodami a 94 zwětšego wódrjewjacymi družynami. Z rozšyrjenim jano w pódpołdnjowej Americe, wósebne w Andach. Kronowe rorka jo dwugubkata (gubka abo jězyk) (gubka/jězyk se ze styri kronowych łopjeńkow, druge z kronowego łopjeńka twóri.). To jo nejwěcej spócetna kupka w swójźbje.
		- *Arnaldoa* Cabrera
		- *Barnadesia* Mutis ex L. f.
		- *Chuquiraga* Juss. (Syn.: *Johannia* Willd.)
		- *Dasyphyllum* Kunth (Syn.: *Flotovia* Spreng.)
		- *Doniophyton* Wedd.
		- *Duseniella* K.Schum.
		- *Fulcaldea* Poir.
		- *Huarpea* Cabrera
		- *Schlechtendalia* Less. (Syn.: *Chamissomneia* Kuntze)
* Carduoideae Sweet: Z tśi tribusami, 83 rodami a wěcej ako 2.700 družynami, ze swětodalokim rozšyrjenim, pśi comž nejwětše družyny su na pódpołnocnej połkuli. Eksistěruju jano rorkowe kwiśonki.
	+ Tribus Cardueae Cass.
	+ Tribus Dicomeae Panero & V.A.Funk
	+ Tribus Oldenburgieae S.Ortiz
	+ Tribus Tarchonantheae Kostel.
* Cichorioideae Chev.: Z něźi 35 % družynow. Z něźi sedym tribusami, 224 rodami a 3.600 družynami, ze swětodalokim rozšyrjenim. Kwiśonkowe stołki wobstoje jano z jězykowych kwiśonkow. Jězyk se z pěś kronowych cypliškow twóri.
	+ Tribus Arctotideae Cass.
	+ Tribus Cichorieae Lam. & DC.
	+ Tribus Eremothamneae H.Rob. & Brettell
	+ Tribus Liabeae (Cass. ex Dum.) Rydb.
	+ Tribus Moquinieae H.Rob.
	+ Tribus Platycarpheae V.A.Funk & H.Rob.
	+ Tribus Vernonieae Cass.
* Corymbioideae Panero & Funk: Z jadnučkim tribusom:
	+ Corymbieae: Z jano jadnym rodom a sedym družynami, w pódpołdnjowej Africe.
* Gochnatioideae Panero & Funk: Z jadnučkim tribusom:
	+ Gochnatieae: Ze styri až pěś rodami a 90 družynami. Papus wobstoj ze seršćikow.
		- *Cnicothamnus* Griseb.
		- *Cyclolepis* Gillies ex D.Don
		- *Gochnatia* Kunth (Syn.: *Pentaphorus* D.Don)
		- *Leucomeris* D.Don
		- *Richterago* Kuntze
* Gymnarrhenoideae Panero & V.A.Funk: Z jadnučkim tribusom:
	+ Gymnarrheneae: Z jano jadnym rodom:
		- *Gymnarrhena* a jadnym až šesć družynami, z rozšyrjenim wót pódpołnocneje Afriki až do Bliskego pódzajtša.
* Hecastocleioideae Panero & Funk: Z jadnučkim tribusom:
	+ Hecastocleideae: Z jano jadnym rodom (monogenerisckim taksonom):
		- *Hecastocleis*: Z jano jadneju družynu, w krotkowjacornych USA:
			* *Hecastocleis shockleyi* A.Gray: kwiśonkowy kóšyk wopśimjejo jano jadne kwiśonka a papus wobstoj ze spjerchlinow.
* Mutisioideae Lindl.: Z 44 rodami a 630 družynami, pśedewšym w pódpołdnjowej Americe, ale teke w Africe, Aziji a Awstraliji. Kronowa rorka jo dwugubkata (gubka abo jězyk) (gubka/jězyk se z dweju, druge z tśoch kronowych łopjeńkow twóri.)
	+ Tribus Mutisieae Cass.
	+ Tribus Onoserideae (Bentham) Panero & V.A.Funk
	+ Tribus Nassauvieae Cass.
* Pertyoideae Panero & Funk: Z jadnučkim tribusom:
	+ Pertyeae: Z pěś až šesć rodami a 70 družynami wót Afghanistana až do pódzajtšneje Azije. Kronowa rorka jo dłymoka, njejanak źělona.
* Stifftioideae Panero: Z jadnučkim tribusom:
	+ Tribus Stifftieae D.Don: Z něźi źaseś rodami a 40 družynami w Andach a w dłujkozajtšnej pódpołdnjowej Americe.
		- *Achnopogon* Maguire et al.
		- *Dinoseris* Griseb.
		- *Duidaea* S.F.Blake
		- *Eurydochus* Maguire & Wurdack
		- *Glossarion* Maguire & Wurdack (Syn.: *Guaicaia* Maguire)
		- *Gongylolepis* R.H.Schomb. (Syn.: *Cardonaea* Aristeg. et al.)
		- *Hyaloseris* Griseb.
		- *Neblinaea* Maguire & Wurdack
		- *Quelchia* N.E.Br.
		- *Salcedoa* Jiménez Rodr. & Katinas
		- *Stifftia* J.C.Mikan
* Wunderlichioideae Panero & Funk: Z dwěma tribusoma a něźi wósym rodami a 24 družynami w pódzajtšnej pódpołdnjowej Americe a krotkowjacornej Chinje.
	+ Tribus Hyalideae Panero: Z něźi tśich rodami:
		- *Hyalis* D.Don ex Hook. & Arn.
		- *Ianthopappus* Rogue & D.J.N.Hind
		- *Nouelia* Franch.
	+ Tribus Wunderlichieae Panero & V.A.Funk: Z něźi styri rodami:
		- *Chimantaea* Maguire et al.
		- *Stenopadus* S.F.Blake
		- *Stomatochaeta* (S.F.Blake) Maguire & Wurdack
		- *Wunderlichia* Riedel ex Benth. & Hook. f.

Rodopis pó Panero & Funk 2008 :

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Barnadesioideae |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   | **Kóšowe kwětarje** (Asteraceae) |   |   |   |   |
|   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Mutisioideae |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Stifftioideae |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Wunderlichioideae |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Gochnatioideae |
|   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Hecastocleidoideae |
|   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Carduoideae |
|   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Pertyoideae |
|   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Gymnarrhenoideae |
|   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |   |   |   |
|   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Cichorioideae |
|   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Corymboideae |
|   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |   |   |   |
|   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Asteroideae |
|   |

## Nožki

Nožki

## Wótkaze