Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Sněgulka

Sněgulka|  |
| *Mała sněgulka (*Galanthus nivalis*)* |
| **systematika** |
| **Domena** | **Eukaryoty** |
| **Swět** | **Rostlinstwo** |
| **pódwótrěd**: | Semjenicy (Spermatophytina) |
| **klasa**: | Krytosymjenjak (Magnoliopsida) Monokotyledony |
| **pórěd**: | (Asparagales) |
| **swójźba**: | Amarylisowe rostliny (Amaryllidaceae) |
| **rod**: | Sněgulka |
| **wědomnostne mě** |
| Galanthus |
| L. |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikipedija:Projekt za botaniku |

 |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | p • d • w |  |

 |

**Sněgulka** (*Galanthus*) abo **sněgowy zwónk** jo rod ze swójźby amarylisowych rostlinow (*Amaryllidaceae*).

## Mě

Botaniske mě *Galanthus* jo wótwóźone z grichiskego: *gála* za mloko a *ánthos* za kwiśonku.

## Družyny

Galanthus
Wopśimjejo slědujuce družyny:

* mała sněgulka (*Galanthus nivalis*)

## Nožki
# Korsika

Korsika na kórśe Francojskeje
Topografiska kórta Korsiki
**Korsika** (francojski *Corse*, korsikski *Corsica*) jo stwórta nejwětša kupa Srjejźnego mórja. Słuša k Francojskej. Ma płoń wót 8680 km² a něźi tśi sta tysac wobydlarjow.

Lažy 11 kilometrow na pódpołnoc wót Sardiniskeje, 170 kilometrow na krotke zajtšo wót Francojskeje, a 90 kilometrow wót Italskeje.

## Eksterne wótkaze

 **Commons: Korsika** – Zběrka wobrazow, widejow a audio-datajow
# Kanariske kupy

Kanariske kupy (cerwjene)
**Kanariske kupy** (špański *Islas Canarias*) su kupka 7 wjelikich kupow a někotarych mjeńšych kupkow w Atlantiskem oceanje. Laže něźi 100 kilometrow pódwjacornje wót brjoga Marokka a Pódwjacorneje Sahary w Africe a słušaju k Špańskej (a pótakem k Europskej uniji).

Nejwětša kupa na ludnosć a na pśestrěń jo Tenerife, z 865 070 wobydlarjami na ludnosć nejwětša kupa wšeje Špańskeje.

## Žrědła

## Eksterne wótkaze

 **Commons: Canary Islands** – Zběrka wobrazow, widejow a audio-datajow
* oficialne stronki
# Łopjeno

Łopjeno lipy
**Łopjeno** jo asimilaciski organ wušych rostlinow a wopśimjejo zwětšego zeleny chlorofyl. Sejźe na kólenkach pšutoweje wóski.

* Formy łopjenow
* Zestajane łopjena
* Nerwy łopjenow
* Połoženje łopjenowa) měnjate,

b) na kśicu napśeśiwo stojece,

c) napśeśiwo stojece,

d) mutwej stojece
* Nasajźonk łopjenaa) dłujkowogonaty

b) bźezwogonowe abo sejźece,

c) wogon wobpśimujuce,

d) z pódlańskimi łopjeńkami,

e) z łopjenowymi nožnami
* Anatomija łopjena
# Srjejźowěk

Rolnikaŕski kalendaŕ z rukopisa Pietro Crescenzi, wok. 1306
**Srjejźowěk** jo epocha w europskich stawiznach, kótaraž jo trała někak wót pětego do pěśnastego lětstotka. Ako zachopjeńk, tak teke kóńc toś teje epochy su pśedmjata wědomnostneje diskusije a se dosć njejadnako pśistajaju. Tradicionalnje za zachopjeńk srjejźowěka płaśi kóńc Pódwjacornoromskego mócnaŕstwa w lěśe 476. Tradicionalny kóńc srjejźowěka jo pak dobyśe Konstantinopela w lěśe 1453, pak wunamakanje Ameriki z Kolumbusom w lěśe 1492, pak zachopjeńk lutherskeje reformacije w lěśe 1517.

W ranem srjejźowěku (wót 6. stolěśa) za cas tak pomjenjonego śěganja ludow někotare serbske rody su wobsedlili źinsajšnu Dolnu Łužycu. Ze 7. stolěśa jo znaty serbski wjerch Derwan, kótaryž jo wójował z germańskimi Frankami.

## Nožki

## Wótkaze

 **Commons: Srjejźowěk** – Zběrka wobrazow, widejow a audio-datajow
# Griby

Griby|  |
| *(Clitocybe odora)* |
| **systematika** |
| **Domena** | **Eukaryoty** |
| **bźez ranga** | **Opisthokonta** |
| **Swět** | **Griby** |
| **wědomnostne mě** |
| Fungi |
| L. (1753) |
| **Wótźělenje** |
| + (*Chytridiomycota*)
+ (*Microsporidia*)
+ (*Zygomycota*)
+ (*Glomeromycota*)
+ (*Ascomycota*)
+ (*Basidiomycota*)
 |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | p • d • w |  |

 |

**Griby** su swět z domeny Eukaryotow. Njamaju chlorofyl, su žywe heterotrofnje (z drugeje organiskeje maśizny), a rozměwaju se pśez spory. Maju – pódobnje kaž zwěrjeta – chitinowu celowu sćěnu, glikogen ako energiski skład.

Griby su wjelgin heterogena kupka. Formuju pó swójich pśiznamjenjach samostatny swět mimo rostlinow a zwěrjetow, ku kótarymž teke jadnocelarje kaž droždźeje, ale teke wěcejcelarje kaž plěseńcy a jědne griby słušaju. *Wucba wót gribow* se groni *mykologija*, wótwóźony wót grichiskego słowa Μύκης [mýkēs].

Griby su žywe pśez wóttwaŕ žywych a nježywych rostlinow, w symbiozu z rostlinami (mykorica) abo ako parazity.

Griby maju 80 000 - 100 000 družynow.

Fylogenija gribow
## Druge WikiProjekty

* WikiSpecies - griby
# Koran

Prědna sura *al-Fatiha* w rukopisu wót Hattat Aziz Efendi (Transkripcija a pśełožk stej na stronje za wopisowanje wobraza)
**Koran** su swěte knigły muslimow. Wóne su na 114 surow (kapitelow) źělone.

## Eksterne wótkaze

* Tekst online
# Eukaryoty

|  |
| --- |
| Eukaryoty |
|
Słyńcne zwěrjetko (*Acanthocystis turfacea*, nimski Sonnentierchen) |
| Systematika |
| *Klasifikacija:* | Žiwoch |
| *Domena:* | Eukaryoty |
| Wědomnostne mě |
| Eucaryota |
| Kandler & Wheelis, 1990 |

Šematiske zwobraznjenje eukaryotiskeje cele.
**Eukaryoty** (Eucaryota; wót starogrichiskego εὖ eu „dobry“, „wopšawdny“ a κάρυον karyon „wórjech“, „jědro“) twórje jadnu z tśich domenow w biologiji. Su žywe byśa z wopšawdnym celowym jědrom, kótarež wopśimjeju genetisku maśiznu we formje desoksyribo-nukleinoweje kisaliny (skrot.: *DNA*, nimski *DNS*).

Eukaryoty su zwětšego wó wjelerazne wětše ako prokaryoty (něźi 10-100 raz). Aby gładke funkcioněrowanje celularnych wótběgow nad wětšymi dalokosćami nutśika cele zmóžniło, jo wušy organizaciska měra a rozdźělenje ruma cele do kompartimentow (źělne wótrězki) ale teke transport mjazy toś tymi kompartimentami notne. Toś teje pśicyny dla su eukaryotiske cele z pomocu celowych organelow strukturěrowane, kótarež kaž organy śěła rozdźělne funkcije dopołnjuju.
Nejwěcej znata organela jo celowe jědro, z głownym późělom genetiskeje maśizny žywego byśa.
Dalšne geny wustupuju pó kuždej družynje w mitochondrijach a plastidach.

Dalšna wósebnosć eukaryotow lažy w proteinowej biosyntezy: Hynac ako prokaryoty su eukaryoty zamóžne, z samskeje DNA-informacije pśez alternatiwny splicing rozdźělne proteiny zgótowaś.

Struktura a forma so eukaryotiskej bańce přez cytoskelet da.
Bu mjazy drugim z mikrotubulusow, aktinowych włokninow a mikrofilamentow natwarjony.

## Systematika

Eukaryoty bu tradicionelnje do swětow wěcejcelowych zwěrjetow, rostlinow a gribow ale teke jadnocelowych abo wěcejcelowych protistow rozdźělone.
Dokulaž protisty pak žedne monofyletisku kupku njetwórje a druge swěty pópšawem z rozdźělnych protistowych kupkow nastajachu, njejo rozdźělenje do swětow wěcej źaržobna.

Ten cas aktualna Systematika eukaryotow bu wót Adl *et al.* 2005 wuźěłana. Wóni rozrěduju eukaryotow do šesć kupkow:

* Amoebozoa
* Opisthokonta, ku kótarymž zwěrjeta a griby słušaju.
* Rhizaria
* Archaeplastida, ku kótarymž rostliny słušaju.
* Chromalveolata
* Excavata

## Glědaj teke

* Prokaryoty
* Endosymbiontowa teorija

## Nožki

## Eksterne wótkaze

* Natwaŕ eukarytiskich celow (nim.)
* Eukaryoty (Tree of Life Web Project) (eng.)
# Wórjechowy płod

Płod wšedneje lěšćiny (*Corylus avellana*), lěsny wórješk
**Wórjechowy płod** jo zacynjony płod, kótaregož perikarp jo dopołnje zdrjewjony.

Wustupuju teke kśidłate warianty, na pś. pśi brjazach a jasenjach, a kompleksna forma, na pś. pśi słynicach.

## Žrědła

* Strasburger, E. et al.: Lehrbuch der Botanik für Hochschulen. 35. Auflage, Spektrum Akademischer Verlag 2002, bok 780 (nim.)
* Ullstein Lexikon der Pflanzenwelt, 1973, ISBN 3-550-16019-4, bok 24 (nim.)
# Andy

Aconcagua - nejwuša góra w Andach
Cono de Arita, Salta (Argentinska)
**Andy** (špański *Cordillera de los Andes*, kečwa *Anti*) su z dłujkosću wót 7.500 km nejdlejšy górski rjeśaz na Zemi a namakaju se podłu pobrjoha Śichego oceana w Pódpołdnjowej Americe, dokładnej we Venezuelje, Kolumbiskej, Ekuadorje, Peru, Boliwiskej, Chilskej a Argentinskej.

Z wětšego źěla wobstoje Andy z dweju paralelneju rjeśazowu. Nejwušy dypk wulkaniskich zropjonych górinow jo Aconcagua (6.962 m) pśi granicy mjaz Chilskeju a Argentinskeju, kenž jo nadobo nejwuša góra cełeje Ameriki. W Andach wužrědli se teke Amaconas, nejwětša rěka na swěśe.

## Wótkaz

 **Commons: Andy** – Zběrka wobrazow, widejow a audio-datajow
# Francojska rěc

**Francojska rěc** (francojski *français, la langue française*) jo oficielna rěc Francojskeje. Ako maminu rěc ju ma něźi 70 milionow luźi.

**Oficielne rěcy Europskeje unije**[Pokazaś]

Bulgaŕšćina | Češćina | Dańšćina | Engelšćina | Estnišćina | Finšćina | Francojšćina | Grichišćina |Hungoršćina | Iršćina | Italšćina | Letišćina | Litawšćina | Maltezišćina | Nimska rěc | Nižozemšćina | Pólšćina | Portugišćina | Rumunšćina | Słowakšćina | Słowjeńšćina | Špańšćina | Šwedšćina
# Jańska roža

Jańska roža|  |
| *Kerkowa jańska roža (*Paeonia suffruticosa*)* |
| **systematika** |
| **Domena** | **Eukaryoty** |
| **Swět** | **Rostlinstwo** |
| **klasa**: | Pókšyte semjenjaki (Magnoliopsida) Eudikotyledony Jědrowe eudikotyledony |
| **pórěd**: | (Saxifragales) |
| **swójźba**: | Jańskorožowe rostliny (Paeoniaceae) |
| **rod**: | Jańska roža |
| **wědomnostne mě** |
| Paeonia |
| L. |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikipedija:Projekt za botaniku |

 |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | p • d • w |  |

 |

**Jańska roža** (*Paeonia*) jo rod ze swójźby jańskorožowych rostlinow (*Paeoniaceae*). Dalšne serbske mě jo **kralojska roža**.

Wopśimjejo slědujuce družyny:

* balearska jańska roža (*Paeonia cambessedesii*)
* delavayowa jańska roža (*Paeonia delavayi*)
* chinska jańska roža (*Paeonia lactiflora*)
* kawkaziska jańska roža (*Paeonia mlokosewitschii*)
* kerkowa jańska roža (*Paeonia suffruticosa*)
* koralowa jańska roža (*Paeonia mascula*)
* zagrodna jańska roža (*Paeonia officinalis*)
* žołta jańska roža (*Paeonia lutea*)

## Nožki

## Eksterne wótkaze
# Mała sněgulka

Mała sněgulka|  |
| *Mała sněgulka (*Galanthus nivalis*)* |
| **systematika** |
| **Domena** | **Eukaryoty** |
| **Swět** | **Rostlinstwo** |
| **klasa**: | Pókšyty semjenjak (Magnoliopsida) Monokotyledony |
| **pórěd**: | (Asparagales) |
| **swójźba**: | Amarylisowe rostliny (Amaryllidaceae) |
| **rod**: | Sněgulka (Galanthus) |
| **družyna**: | Mała sněgulka |
| **wědomnostne mě** |
| Galanthus nivalis |
| L. |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikipedija:Projekt za botaniku |

 |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | p • d • w |  |

 |

**Mała sněgulka** (*Galanthus nivalis*) jo rostlina ze swójźby amarylisowych rostlinow (*Amaryllidaceae*).

## Wopis

Mała sněgulka jo wěcejlětna zelišćata rostlina, kótaraž dośěgnjo wusokosć wót něźi 10 až do 20 cm.

## Stojnišćo

## Rozšyrjenje

## Wužywanje

## Nožki

## Žrědła

* Aichele, D., Golte-Bechtle, M.: Was blüht denn da: Wildwachsende Blütenpflanzen Mitteleuropas. Kosmos Naturführer (1997)

## Eksterne wótkaze
# Iran

**Islamska republika Iran**|  |  |
| **geografiske połoženje:**
 |
| **wuzwólone gronko:Esteqlāl, āzādī, jomhūrī-ye eslāmī* |
| **zakładne daty:** |
| mě swójske | **جمهوری اسلامی ايرانJomhūrī-ye Eslāmī-ye Īrān* |
| stolica | Tehran |
| płoń | 1 648 195 km² |
| wobydlaŕstwo | 71.208.000 *(2006)* |
| gustosć zasedlenja | 42 |
| głowny reprezentant stata: | Muhammad al-Mahdi (مُحَمَّد ٱلْمَهْدِي) vacant |
| šef kněžaŕstwa: | prezident Masoud Pezeshkian (مسعود پزشکیان) |
| pjenjeze: | rial |
| oficielna rěc: | farsi |
| narodna hymna: | Sorūd-e Mellī-e Īrān |
| casowa cona: | UTC+3:30 |
| znamje za wósobowe awta: | IR |
| internetowa domena: | .ir |
| telefonowe pśedwólenje: | +98 |
| kórta: |
|  |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | p • d • w |  |

 |

**Iran** jo kraj na krotkem wjacorje Azije.

## Geografija

Iran granicujo z Irakom, Turkojskeju, Azerbajdžanom, Armeńskeju, Turkmeńskeju, Afghanistanom a Pakistanom. Nejwuše městno jo : Damavand (5 671 m nad normalneju nulu).

### Města

Nejwětše města su :

* Tehran - 7 722 900 wobydlarjow
* Mašhad - 2 040 700 wobydlarjow
* Esfahan - 1 362 300 wobydlarjow
* Tabriz - 1 210 600 wobydlarjow
* Širaz - 1 158 500 wobydlarjow
* Ahvaz - 973 600 wobydlarjow
* Qom - 893 500 wobydlarjow

## Wótkaz

 **Commons: Iran** – Zběrka wobrazow, widejow a audio-datajow

Staty a *wótwisne kraje* w Aziji[Pokazaś]

Afghanistan
• Armeńska
• Azerbajdžan
• Bahrain
• Bangladeš
• Bhutan
• Brunei
• Chinska
• Cypern
• Filipiny
• Georgiska
• *Gódowna kupa*
• *Hongkong*
• Indiska
• Indoneziska
• Irak
• Iran
• Israel
• Japańska
• Jemen
• Jordaniska
• *Pódpołdnjowa Osetija*
• Kambodža
• Katar
• Kazachstan
• Kirgiziska
• *Kokosowe kupy*
• Kuwait
• Laos
• Libanon
• *Macao*
• Malaysia
• Malediwy
• Mongolska
• Myanmar
• Nepal
• Oman
• Pakistan
• *Palestina*
• Pódpołdnjowa Koreja
• Pódpołnocna Koreja
• Pódzajtšny  Timor
• Rusojska
• Saudi-Arabska
• Singapur
• Sri Lanka
• Syriska
• Tadźikistan
• Taiwan
• Thailandska
• *Tibet*
• Turkmenistan
• Turkojska
• *Ujgurska*
• Usbekistan
• Vietnam
• Zjadnośone arabske emiraty
# Algier

| Algier |
| --- |
|

|  |
| --- |
| Algier (Algeriska)DEC |

 |
| Zakładne daty |
| stat |  Algeriska |
| geografiske połoženje | 36° 45′ N, 3° 3′ O36.753.05
 |
| wusokosć | 0–400Pśedłoga:Infokašćik Město/wótwardowanje/licba |
| wobydlaŕstwo | 3.150.000 (2024) |
|  |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | p • d • w |  |

 |

**Algier** (teke *Alger*, arabski الجزائر - „al-Djazā’ir“) jo stolica a nejwětše město Algeriskeje. Lažy pśi pódzajtšnem Srjejźnem mórju a jo politiske, góspodaŕske a kulturne srjejźišćo kraja.

Algier jo se załožył w starodawnem casu, ale moderne město jo se wuwiło za cas osmaniskego a francojskego kněstwa. Pó njewótwisnosći Algeriskeje w lěśe 1962 jo město dostało status głownego města.

Klima w Algierje jo mediterrana, z chłodnymi dešćowatymi zymami a górucymi, suchymi lěśami. Temperatury su mjazy 10 °C w zymje a 30 °C w lěśu.

Algier ma mjazynarodne lětanišćo Houari Boumediene a jo teke sedło wjelikeje uniwersity a kulturnych institucijow.

## Partnerske města

* **Paris**, Francojska
* **Peking**, Chinska
* **Montreal**, Kanada

## Wótkaz

 **Commons: Algier** – Zběrka wobrazow, widejow a audio-datajow