Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Lěto

**Lěto** (łatyński *annus*) jo casowa měrjeńska jadnota. Wóno wótpowědujo casoju jadnogo dopołnego wobběga zemje wokoło słyńca.

Jo móžno rozeznawaś mjazy:

* pśirodnym (słyńcnym abo tropiskim) lětom, kótarež jo cas mjazy dwěma pasěrowanjoma słyńca pśez nalětny dypk a trajo 365,2422 dnjow.
* sideriskim lětom, kótarež jo cas mjazy dwěma wrośenicoma słyńca do samskeje gwězdy a trajo 366,2422 dnjow.

Mimo togo jo cas někak wulicony, kótaryž se oficialnje za datěrowanje wužywa a na definěrowanem dnju zachopina.

## Glědaj teke

* lětźasetk
* lětstotk
* lěttysac
* pśestupne lěto

## Nožki
# Zemja

Zemja
**Zemja** (symbol: ) jo planet słyńcu tśeśi nejblišy. Ma radius 6378 km a wolumen 1.0832073×1012 km3. Temperatura se tu pógibujo wót −89 °C do 57.7 °C a śišć na mórskeju głaźinje jo 101.3 kPa.

Słyńcowy system

Słyńco · Merkur · Wenus · Zemja · Mars · *Ceres* · Jupiter · Saturn · Uranus · Neptun · *Pluto* · *Eris*

Planety · Miniplanety · Mjasece · Meteoroidy · Asteroidy · Komety

Asteroidowy pas · Kuiperowy pas · Oortiska mrokawa · Heliopause
# Pónjeźela

**Pónjeźela** (teke *pónjeźele*, *pó njeźeli*) jo w nimskej pratyji prědny źeń tyźenja, a drugi pó žydojsko-kśesćijańsko-muslimiskem licenju.

Słowa za pónjeźelu w někotarych rěcach| rěc | słowo | wóznam |
| --- | --- | --- |
| górnoserbski | póndźela | pó njeźeli |
| česki | pondělí | pó njeźeli |
| słowakski | pondelok | pó njeźeli |
| pólski | poniedziałek | pó njeźeli |
| kašubski | pòniedzôłk | pó njeźeli |
| serbiski | понедељак / ponedeljak | pó njeźeli |
| chorwatski/bosniski | ponedjeljak | pó njeźeli |
| słowjeński | ponedeljek | pó njeźeli |
| bulgaŕski | понеделник *ponedelnik* | pó njeźeli |
| makedoński | понеделник *ponedelnik* | pó njeźeli |
| rusojski | понедельник *ponedel'nik* | pó njeźeli |
| ukrainski | понеділок *ponedilnok* | pó njeźeli |
| litawski | pirmadienis | prědny źeń |
| łatyński | dies lunae | źeń mjaseca |
| italski | lunedì | źeń mjaseca |
| špański | lunes | źeń mjaseca |
| francojski | lundi | źeń mjaseca |
| katalański | dilluns | źeń mjaseca |
| esperanto | lundo | źeń mjaseca |
| starowusokonimski | mānetag | źeń mjaseca |
| nimski | Montag | źeń mjaseca |
| engelski | monday | źeń mjaseca |
| islandski | mánudagur | źeń mjaseca |
| nowogrichiski | *δ*ευτέρα *deutéra* | drugi źeń |
| baskiski | astelehena | prědny źeń |
| hungorski | hétfő | głowa sedym dnjow |
| estniski | esmaspäev | prědny źeń |
| turkojski | pazartesi | pó njeźeli |
| arabski | الاثنين *al-ithnayn* | drugi źeń |
| hebrejski | יום שני *jom scheni* | drugi źeń |
| persiski | دوشنبه *do-schambe* | drugi źeń |
| kurdiski | Dû Şeme | drugi źeń |
| chinski | 礼拜一 星期一 *libaiyi* *xingqiyi* | prědny źeń |
| japański | 月曜日 *getsuyôbi* | źeń mjaseca |
| korejański | 월요일 *wolyoil* | źeń mjaseca |

## Wótkaz

 **Commons: Pónjeźela** – Zběrka wobrazow, widejow a audio-datajow

Dny tyźenja

pónjeźela |
wałtora |
srjoda |
stwórtk |
pětk |
sobota |
njeźela
# Wałtora

**Wałtora** (wót starosłowjańskego Въторьникъ, *drugi źeń*) jo pó modernem licenju drugi źeń tyźenja, a tśeśi pó žydojsko-kśesćijańsko-muslimiskej pratyji.

Słowa za wałtoru w někotarych rěcach| rěc | słowo | wóznam |
| --- | --- | --- |
| górnoserbski | wutora | drugi źeń |
| česki | úterý | drugi źeń |
| słowakski | utorok | drugi źeń |
| pólski | wtorek | drugi źeń |
| kašubski | wtórk | drugi źeń |
| bosniski/chorwatski/serbiski | utorak | drugi źeń |
| słowjeński | torek | drugi źeń |
| bulgaŕski | Вторник *vtornik* | drugi źeń |
| makedoński | Вторник *vtornik* | drugi źeń |
| rusojski | Вторник *vtornik* | drugi źeń |
| ukrainski | Вівторок *vivtorok* | drugi źeń |
| litawski | antradienis | drugi źeń |
| łatyński | dies martis | źeń Marsa |
| italski | martedì | źeń Marsa |
| špański | martes | źeń Marsa |
| francojski | mardi | źeń Marsa |
| katalanski | dimarts | źeń Marsa |
| staroengelski | tiwesdæg | źeń Tyra (germaniski bog) |
| nimski | Dienstag | źeń Tyra |
| engelski | tuesday | źeń Tyra |
| islandski | Þriðjudagur | źeń Tyra |
| nowogrichiski | Τρίτη *tríti* | tśeśi źeń |
| baskiski | astearte | drugi źeń |

## Wótkaz

 **Commons: Wałtora** – Zběrka wobrazow, widejow a audio-datajow

Dny tyźenja

pónjeźela |
wałtora |
srjoda |
stwórtk |
pětk |
sobota |
njeźela
# Srjoda

**Srjoda** (*srjejźny źeń tyźenja*) jo pó modernem licenju tśeśi źeń tyźenja, a stwórty pó žydojsko-kśesćijańsko-muslimiskej pratyji.

Słowa za srjodu w někotarych rěcach| rěc | słowo | wóznam |
| --- | --- | --- |
| górnoserbski | srjeda | srjejźny źeń |
| česki | středa | srjejźny źeń |
| słowakski | streda | srjejźny źeń |
| pólski | środa | srjejźny źeń |
| kašubski | strzoda | srjejźny źeń |
| bosniski/chorwatski | srijeda | srjejźny źeń |
| serbiski, słowjeński | sreda | srjejźny źeń |
| bulgaŕski | сряда *srjada* | srjejźny źeń |
| makedoński | срeда *sreda* | srjejźny źeń |
| rusojski | срeда *sreda* | srjejźny źeń |
| ukrainski | середа *sereda* | srjejźny źeń |
| litawski | trečiadienis | tśeśi źeń |
| łatyński | dies Mercurii | źeń Merkura |
| italski | mercoledì | źeń Merkura |
| špański | miércoles | źeń Merkura |
| francojski | mercredi | źeń Merkura |
| katalanski | dimecres | źeń Merkura |
| staroengelski | Wēdnesdæg | źeń Wodana (germaniski bog) |
| nimski | Mittwoch | srjejź tyźenja |
| engelski | wednesday | źeń Wodana |
| dański | onsdag | źeń Odina (=Wodan) |
| islandski | miðvikudagur | źeń srjejź tyźenja |
| nowogrichiski | Τετάρτη *tetárti* | stwórty źeń |
| baskiski | asteazken | tśeśi źeń |
| hungorski | szerda | wótwóźone wót słowjańskego słowa |

## Wótkaz

 **Commons: Srjoda** – Zběrka wobrazow, widejow a audio-datajow

Dny tyźenja

pónjeźela |
wałtora |
srjoda |
stwórtk |
pětk |
sobota |
njeźela
# Stwórtk

**Stwórtk** (*stwórty źeń*) jo pó modernem licenju stwórty źeń tyźenja, a pěty pó žydojsko-kśesćijańsko-muslimiskej pratyji.

Słowa za stwórtk w někotarych rěcach| rěc | słowo | wóznam |
| --- | --- | --- |
| górnoserbski | štwórtk | stwórty źeń |
| česki | čtvrtek | stwórty źeń |
| słowakski | štvrtok | stwórty źeń |
| pólski | czwartek | stwórty źeń |
| kašubski | czwôrtk | stwórty źeń |
| bosniski/chorwatski/serbiski | četvrtak | stwórty źeń |
| słowjeński | četrtek | stwórty źeń |
| bulgaŕski | четвъртък *četwyrtyk* | stwórty źeń |
| makedoński | Четврток *četwrtok* | stwórty źeń |
| rusojski | четверг *četwerg* | stwórty źeń |
| ukrainski | четвер *četwer* | stwórty źeń |
| litawski | ketvirtadienis | stwórty źeń |
| łatyński | dies Iovis | źeń Jupitera |
| italski | giovedì | źeń Jupitera |
| špański | jueves | źeń Jupitera |
| francojski | jeudi | źeń Jupitera |
| katalanski | dijous | źeń Jupitera |
| staroengelski | Þunresdæg | źeń Donara (germaniski bog) |
| nimski | Donnerstag | źeń Donara |
| engelski | thursday | źeń Thora (=Donar) |
| dański | torsdag | źeń Thora |
| islandski | fimmtudagur | pěty źeń |
| nowogrichiski | Πέμπτη *pémpti* | pěty źeń |
| baskiski | ostegun | stwórty źeń |
| hungorski | csütörtök | wótwóźone wót słowjańskego słowa |

## Wótkaz

 **Commons: Stwórtk** – Zběrka wobrazow, widejow a audio-datajow

Dny tyźenja

pónjeźela |
wałtora |
srjoda |
stwórtk |
pětk |
sobota |
njeźela
# Pětk

**Pětk** (*pěty źeń*) jo pó modernem licenju pěty źeń tyźenja, a šesty pó žydojsko-kśesćijańsko-muslimskej pratyji. Wón jo zrazom slědny źeń normalnego źěłowego a šulskego tyźenja. W Islamje jo pětk źeń nejwětšych bóžych słužbow w mošejach. Pó starej kśesćijańskej tradiciji se na pětkach žedne měso njejě. Nejwažnjejšy pětk cerkwinskego lěta jo Śichy pětk.

Słowa za pětk w někotarych rěcach| rěc | słowo | wóznam |
| --- | --- | --- |
| górnoserbski | pjatk | pěty źeń |
| česki | pátek | pěty źeń |
| słowakski | piatok | pěty źeń |
| pólski | piątek | pěty źeń |
| kašubski | piątk | pěty źeń |
| bosniski/chorwatski/serbiski | petak | pěty źeń |
| słowjeński | petek | pěty źeń |
| bulgaŕski | петък *petyk* | pěty źeń |
| makedoński | петoк *petok* | pěty źeń |
| rusojski | пятница *pjatnica* | pěty źeń |
| ukrainski | п'ятниця *pjatnicja* | pěty źeń |
| litawski | penktadienis | pěty źeń |
| łatyński | dies Veneris | źeń bogowki Venus |
| italski | venerdì | źeń bogowki Venus |
| špański | viernes | źeń bogowki Venus |
| francojski | vendredi | źeń bogowki Venus |
| katalanski | divendres | źeń bogowki Venus |
| staroengelski | Frīgedæg | źeń germaniskeje bogowki Frigg |
| nimski | Freitag | źeń bogowki Frija (=Frigg) |
| engelski | Friday | źeń bogowki Frija |
| dański | fredag | źeń bogowki Frija |
| islandski | föstudagur | šesty źeń |
| nowogrichiski | Παρασκευή *paraskewí* | pśigótowanje (na njeźelu) |
| baskiski | ostiral | pěty źeń |
| hungorski | péntek | wótwóźone wót słowjańskego słowa |

## Wótkaz

 **Commons: Pětk** – Zběrka wobrazow, widejow a audio-datajow

Dny tyźenja

pónjeźela |
wałtora |
srjoda |
stwórtk |
pětk |
sobota |
njeźela
# Sobota

**Sobota** (wót žydojskego *sabata*) jo pó modernem licenju šesty źeń tyźenja, a slědny pó žydojsko-kśesćijańsko-muslimiskej pratyji. Wón jo zrazom prědny kóńctyźeński źeń. W žydojstwje jo sobota (sabat, šabat) swěty źeń, tak až se na toś tem dnju njeźěła.

Słowa za sobotu w někotarych rěcach| rěc | słowo | wóznam |
| --- | --- | --- |
| górnoserbski | sobota | sabat |
| česki | sobota | sabat |
| słowakski | sobota | sabat |
| pólski | sobota | sabat |
| kašubski | sobòta | sabat |
| bosniski/chorwatski/serbiski | subota | sabat |
| słowjeński | sobota | sabat |
| bulgaŕski | събота *sybota* | sabat |
| makedoński | сaбота *sabota* | sabat |
| rusojski | суббота *subbota* | sabat |
| ukrainski | Субота *subota* | sabat |
| litawski | šeštadienis | šesty źeń |
| łatyński | dies Saturni | źeń Saturna |
| italski | sabato | sabat |
| špański | sábado | sabat |
| francojski | samedi | sabat |
| katalanski | dissabte | sabat |
| staroengelski | Sæternesdæg | źeń Saturna |
| nimski | Samstag/Sonnabend | sabat/pśedwjacor njeźele |
| engelski | saturday | dźeń Saturna |
| dański | lørdag | *laur* = kupanje; pótakem kupański źeń |
| islandski | laugardagur | kupański źeń |
| nowogrichiski | Σάββατο *sábbato* | sabat |
| hungorski | szombat | wótwóźone wót słowjańskego słowa |

## Městne mjena

W srjejźowěku jo była sobota gusto źeń wikow a sudow, cogoždla buchu wšake městna w Europje pó sobośe pómjenjowane:

* Samstagsberg, Frankobrod nad Mohanom, Nimska
* Samstagern, kanton Zürich, Šwicarska
* Soboth, Štyrska, Awstriska
* Sobotka, okres Jičín, Česka
* Sobótka, Dolna Šleska, Pólska
* Sobotín, Olomoucký kraj, Česka
* Sobotište, okres Senica, Słowakska
* Subotica, Wojwodina, Serbiska
* Szombathely, Hungorska
* Rimavská Sobota, Słowakska
* Spišská Sobota, Słowakska
* Murska Sobota, Słowjeńska

## Wótkaz

 **Commons: Sobota** – Zběrka wobrazow, widejow a audio-datajow

Dny tyźenja

pónjeźela |
wałtora |
srjoda |
stwórtk |
pětk |
sobota |
njeźela
# Njeźela

**Njeźela(źeń, gdyž se njeźěła)* jo pó modernem licenju sedymy a slědny źeń tyźenja, a prědny pó žydojsko-kśesćijańsko-muslimiskej pratyji. W kśesćijaństwje jo njeźela tyźeński swěty źeń, tak až se na toś tem dnju njeźěła. Njeźelski měr jo w Nimskej kazniski zrědowany a njeźela oficielny wólny źeń.

Słowa za sobotu w někotarych rěcach| rěc | słowo | wóznam |
| --- | --- | --- |
| górnoserbski | njeźela | njeźěłaś |
| česki | neděle | njeźěłaś |
| słowakski | nedeľa | njeźěłaś |
| pólski | niedziela | njeźěłaś |
| kašubski | niedzela | njeźěłaś |
| bosniski/chorwatski | nedjelja | njeźěłaś |
| serbiski | nedelja | njeźěłaś |
| słowjeński | nedelja | njeźěłaś |
| bulgaŕski | неделя *nedelja* | njeźěłaś |
| makedoński | недела *nedela* | njeźěłaś |
| rusojski | воскресенье *woskresenje* | górjejstawanje (Jezusa) |
| ukrainski | неділя *nedilja* | njeźěłaś |
| litawski | sekmadienis | sedymy źeń |
| łatyński | dominica/dies Solis | Knězowy źeń/źeń słyńca |
| italski | domenica | Knězowy źeń |
| špański | domingo | Knězowy źeń |
| francojski | dimanche | Knězowy źeń |
| katalański | diumenge | Knjezowy źeń |
| staroengelski | Sunnandæg | źeń słyńca |
| nimski | Sonntag | źeń słyńca |
| engelski | sunday | źeń słyńca |
| dański | søndag | źeń słyńca |
| islandski | sunnudagur | źeń słyńca |
| nowogrichiski | Κυριακή *kiriakí* | Knězowy źeń |
| hungorski | vasárnap | źeń wikow |

## Wótkaz

 **Commons: Njeźela** – Zběrka wobrazow, widejow a audio-datajow

Dny tyźenja

pónjeźela |
wałtora |
srjoda |
stwórtk |
pětk |
sobota |
njeźela
# Góźina

**Góźina** (teke **štunda**) jo casowa jadnotka a styriadwaźasty źěl dnja. Łatyńske słowo jo *hora*, toś wužywamy wědomnostnu skrotconku *h*. Jadna góźina bu rozrědowana do 60 minutow resp. 3600 sekundow.
# Tyźeń

**Tyźeń** jo źinsa w pśisamem wšych kulturach na swěśe casowa jadnotka, kótaraž wobstoj ze sedym dnjow. Wót lěta 1970 w NDR, 1975 w Zwězkowej republice a 1978 teke mjazynarodnje pśipóznaty moderny tyźeń źo wót pónjeźele až do njeźele, tradicionelny žydojsko-kśesćijańsko-muslimiski tyźeń pak wót njeźele až do pónjeźele. Jadno lěto ma nejmjeńša 52 njeźelow; mjasec nejmjeńša styri.

Źěłowe a šulske dny su w srjejźnej Europje zwětšego pónjeźela, wałtora, srjoda, stwórtk a pětk, mjaztym až sobota a njeźela ku kóńcoju tyźenja słušatej. Njeźela je w Nimskej samo oficielnje wólny źeń. W Zjadnośonych statach, Awstralskej a někotarych arabskich krajach płaśi njeźela teke oficielnje dalej ako prědny źeń.

W serbšćinje wužywamy za jadnotliwe dny skrotconki z dweju pismikow *(pó, wu, sr, st, pj, so, nj)* kaž w nimšćinje, wótergi teke skrotconki z tśich pismikow kaž w engelšćinje.

## Glědaj teke

* Kóńc tyźenja
# Mjasec

**Mjasec** jo casowa jadnotka a źěl lěta. Za tym kak se definěrujo, trajo mjasec wšako dłujko:

* w powšyknem trjebanju wóznamjenijo dobu styrjoch tyźenjow.
* kalendery wužywaju mjasec k rozrědowanju casa. K tomu pśirěduju dobje kalenderowego mjaseca konkretne mě mjaseca. Pó našej kalendarje trajo mjasec 28, 29, 30 abo 31 dnjow.
* W astronomiskim zmysle jo mjasec ako doba definěrowany, w kótarejž wobkružujo pśirodny satelit swój planet. We wušem zmysle póśěgujo se "mjasec" jano na mjaseck zemje: Mjasec zemskego mjasecka trajo mjaz 27⅓ a 29½ dnjami.

Mjasece maju w serbšćinje dwóje pomjenjowanja. Głownje wužywaju se łatyńske mjenja, pódla kótarychž pak eksistěruju teke mjenja serbskego póchada.

**Mjenja mjasecow:**

1. januar (wezymski)

2. februar (swěckowny)

3. měrc (pózymski)

4. apryl (jatšownik, nalětny)

5. maj (rozhelony)

6. junij (smažki)

7. julij (žnjojski)

8. awgust (jacmjeński)

9. september (požnjenc)

10. oktober (winowc, winski)

11. nowember (młośny)

12. december (zymski)
# Słyńco

Słyńco ☉
**Słyńco** (symbol: ; łat: *Sol*, grich.: ἥλιος bog słyńca *Helios*) jo gwězda, kótaraž jo centrum našego słyńcowego systema. Słyńce jo paleca se płuno-plasmoweju kula z 73% wóźiku, 25% helium a drugich elementow. Słyńca temperatura powjerchu jo 6000°C. Radius Słyńca wunjaso 1,4 milionow kilometrow, 109 raze wěcej ako radius zemje. M☉, słyńcowy wolumen wunjaso 2×10^30 kg, 300.000 raze wěcej ako zemja. Wolumen słyńca wunjaso 99,86 % wolumena cełego słyńcowego systema.
Słyńco promjeni swětło, śopłota, energija a promjenjenja radioaktiwne a ultrawioletne. Słyńco jo 149,6 milionow kilometrow wót zemi. Słyńco jo gwězda głownego rěda, teke znate ako žołty lutk, w ramjenju Oriona w naseju galaksiju Ptaškoweju drogu.

Słyńco jo zakładne wuměnjenje za wše žywjenje na zemje, za wšych rostlinowu a zwěrjetowu. Słyńco wiźone ze zemje jo zazdaśim gibaś se na njebju wót zajźenja do schowanju, ale jo jano zemja, kótaraž wjerśe se wokoło swójeje wósy. Gaž zemja wobwjerśe se tak, až słyńco se pódnurja slězy wokłona, na tem městnu zemje jo se zajśmi a jo se zachopijo noc. Gaž zemja wobwjerśe se tak, až pó noce słyńco stupa wušej wokłona, na tem městnu zemje jo se zachopijo swětły źeń. Gaž zemja wobwjerśe se jaden raz 360 stopnjow wokoło swójeje wósy, jo minjo se jadna słyńcowa doba abo 24 góźiny. Ceły Słyńcowy system zrazom z zemja kružy teke wokoło słyńca. Gaž zemja wobkružujo jaden raz dopołny wobběg wokoło Słyńca, jo minjo se jadne zemske lěto casa, abo 365,25 słyńcowych dnjow.

Słyńco jo było cesćone ako bog abo bogowka wót wšyknych luźi wót kamjeńtneju dobu.
Wót słyńca pomjenjowane su dny tyźenja w łatyńšćinje a germaniskich rěcach ako dies Solis, Sonnabend, Sontag, søndag, Sunday. Astronomiski symbol słyńca jo ☉

## Galerija Słyńca

* Słyńco, filtr H-alpha
* Słyńcowe swětło na zemje
* Schowanje słyńca
* Erupcija plasmu

## Wótkaze

 **Commons: Słyńco** – Zběrka wobrazow, widejow a audio-datajow

Słyńcowy system[Pokazaś]

Słyńco · Merkur · Wenus · Zemja · Mars · *Ceres* · Jupiter · Saturn · Uranus · Neptun · *Pluto* · *Eris*

Planety · Miniplanety · Mjasece · Meteoroidy · Asteroidy · Komety

Asteroidowy pas · Kuiperowy pas · Oortiska mrokawa · Heliopause
# Tropy

Tropiske klimowe cony
Tropiski lěs na karibiskej kupje Martinique
**Tropy** su wobłuk na zemi, kótaryž se namaka na wobyma bokoma ekwatora mjazy wobrotnyma šyrinoma słyńca. Na kuždem dypku w tropach stoj słyńco dwójce w lěśe w ceniśe, toś njejsu tam wjelike pśeměnjowanja temperatury abo dłujkosć dnja, kaž jo to zwenka tropow, na pśikład w Europje. Teke lětne case w našym zmysle njejsu, město togo maju tam dešćowy a suchy cas. Cełolětna pśerězna temperatura lažy wokoło 25 °C.

W tropach su wšake wegetaciske pasma, kótarež su wótwisne wót pitśe a dłujkosć spadkow:

* 12 do 9½ humidnych mjasecow = tropiski dešćowy lěs
* 9½ do 7 h.m. = włožna sawana
* 7 do 4½ h.m. = sucha sawana
* 4½ do 2 h.m. = śernjowata sawana
* 2 do 0 h.m. = pusćina

W stronach blisko ekwatora se pśisamem cełolětnje dešćujo, toś namaka se pśedewšym tam (na pśikład w Amaconasowej nižynje abo w Kongowem žłobišću) dešćowy lěs.

## Wótkaz

 **Commons: Tropy** – Zběrka wobrazow, widejow a audio-datajow