Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Koordiněrowany swětowy cas

**Koordiněrowany swětowy cas** (engelski *Coordinated Universal Time*; mjazynarodna skrotconka: **UTC**) jo wót lěta 1972 płaśiwy swětowy cas. Za srjejźnoeuropejski cas (MEZ) musy se góźinu aděrowaś, góźinje za srjejźnoeuropejski lěśojski cas (MESZ). UTC płaśi ako oficialne pódawanje casa mjaz drugim w lětarstwje, łoźnistwje, w mejlkach, na Mjazynarodnej kosmiskej staciji ISS kaž teke w Antarktice.
# Łatyńšćina

|  |
| --- |
| Lingua Latina Łatyńšćina |
| kraje | Katolska cerkwja, Vatikańske město |
| powědarje | *wumarła rěc* |
| znamjenja a klasifikacija |
| klasifikacija | Indoeuropske rěcy
Italiske rěcy
Łatyńšćina |
| oficielny status |
| oficielna rěc | Vatikańske město |
| **rěcne kody** |
| ISO 639-1:
  |
lt
 |
| ISO 639-2:
  |
lat
 |
| ISO 639-3 (SIL):
  |
ltn
 |
| **Wikipedija** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Woglědaj k wikipediji **w łatyńšćinje**! |

 |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | p • d • w |  |

 |

**Łatyńšćina**, teke **łatyńska rěc** jo wumarła, ale něźi pśecej wužywana rěc. Jo była zakładom wšych romaniskich rěcy. Źins se wužywa w kśesćijańskej liturgiji a we fachowych wurazach (biologija, lěkarstwo, filozofija atd.).

## Fonetika

### Wokale a diftongi

Łatyńšćina ma pěś krotkich (a, e, i, o, u) a pěś dłujkich (ā, ē, ī, ō, ū) wokalow. Krotke wokale se bźez diakritiskich znamješkow pišu, mjaztym až dłujke wokale se ze znamješkom ¯ pišu.

Mimo togo ma styri diftongi: ae, oe, eu, au.

### Konsonanty

Konsonant c se ako k wugroni. Změna wugronjenja pśed wokaloma "e" a "i" jo se pózdźej stało.

## Gramatika

Łatyńšćina ma wjelgin kompleksnu gramatiku.

### Substantiwy

Substantiwy maju tśi genuse na rozdźěl wót romaniskich rěcow. Mimo togo maju šesć padow, kótarychž formy wótwisuju wót numerusa (gramatiskego cysła) a klasy deklinacije.

Rozeznawa se pěś deklinacijow:

* prědna abo a-deklinacija
* druga abo o-deklinacija
* tśeśa abo měšana deklinacija
* stwórta abo u-deklinacija
* pěta abo e-deklinacija.

### Adjektiwy

Adjektiwy se w genusu, numerusu a paźe pó substantiwje złožuju. Pśi nich jano tśi deklinacije klasy wustupuju.

* bona "dobra" - žeńska forma se pó prědnej deklinaciji skłonjujo.
* bonus "dobry", bonum "dobre" - muska a srjejźna forma se pó drugej deklinaciji skłonjujo.
* fēlīx - se pó tśeśej deklinaciji skłonjujo.

Wjele adjektiwy se mógu stopnjowaś. Komparatiwne kóńcowki su -ior (za žeński a muski genus) a -ius (za srjejźny genus), mjaztym až superlatiw ma kóńcowki -issim/us/-um/-a. Adjektiwy na -er maja wariantu -rim/us/-um/-a, mjaztym až adjektiwy na l maja -lim/us/-um/-a.

Někotare, cesto wužywane adjektiwy maja njeregularne formy.

* bonus "dobry", melior, melius "lěpšy", optimus "nejlěpšy";
* malus "špatny", peior, peius "špatnjejšy", pessimus "nejšpatnjejšy";
* māgnus "wjeliki", māior, māius "wětšy", maximus "nejwětšy";
* parvus "małki", minor, minus "mjeńšy", minimus "nejmjeńšy";
* multi "wjele", plūrēs, plūra "wěcej", plūrimī "nejwěcej".

### Pronomeny

Pśi pronomenach jano tśeśa wósoba ma rozdźělne formy pó genusu, mjaztym až druge wósoby njamaju taki rozdźěl.

### Werby

Werby maja młogolicbne formy.

Rozeznawa se pěś konjugacijow:

* ā-konjugacija
* ē-konjugacija
* měšana konjugacija
* ī-konjugacija
* i-konjugacija

## Žrědła

* Kauderwelsch Band 176, Latein Wort für Wort, 1. nakład, 2004, ISBN 3-89416-354-2
* J.M. Stowasser, M. Petschenig, F. Skutsch: Lateinisch - deutsches Schulwörterbuch, 1994, ISBN 3-486-13405-1

## Wótkaz

 **Commons: Łatyńšćina** – Zběrka wobrazow, widejow a audio-datajow
# Casowa cona

Časowe pasma zemje w lěće 2011
**Casowa cona** twórje źěle zemskego powjercha, w kótarejž samski, statnje zrědowany cas a samski datum płaśe. W cełem swěśe su dogromady 40 a w Europje styri casowe cony.

## Wótkaz

 **Commons: Casowe cony** – Zběrka wobrazow, widejow a audio-datajow
# Paris

| Paris |
| --- |
|

|  |
| --- |
| Paris (Francojska)DMS |

 |
| Symbole |
|

|  |
| --- |
| woponwopon |

 |
| Zakładne daty |
| stat |  Francojska |
| koordinaty |  / |
| wusokosć | 43 m (28–130 m)Pśedłoga:Infokašćik Město/wótwardowanje/licba |
| płonina | 105,40 km²Pśedłoga:Infokašćik Město/wótwardowanje/licba |
| postowa licba | 75001–75020 a 75116 |
| Politika |
| šołta | Anne Hidalgo |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | p • d • w |  |

 |

**Paris** (francojski *Paris* - wugronjenje /paʁi/) jo nejwětše město a stolica Francojskeje. Lažy w regionje Île-de-France na rěce Seinje. Město samo ma jano 2.234.105 wobydlarjow, ale ceła aglomeracija ma wokoło 12 milionow wobydlarjow a słuša k nejwětšym aglomeracijam w Europje.

Eiffelowy torm
Triumfowy wobłuk
Panorama
## Eksterne wótkaze

* Oficielne internetowe boki Parisa
# München

| München |
| --- |
|

|  |
| --- |
| München (Bayerska)DMS |

 |
| Symbole |
|

|  |
| --- |
| woponwopon |

 |
| Zakładne daty |
| stat |  Nimska |
| zwězkowy kraj | Bayerska |
| koordinaty |  / |
| wusokosć | 519 mPśedłoga:Infokašćik Město/wótwardowanje/licba |
| płonina | 310,43 km² |
| wobydlaŕstwo | 1.464.301 *(31. dec 2016)* |
| gustosć zasedlenja | 4717 wob. na km² |
| postowa licba | 80331–81929 |
| telefoniske pśedwólenje | 089... |
| KFZ-wobznamjenje | M |
| měsćańske pšawo | 1158 |
| Měsćańske zastojnstwo |
| adresa | Stadtverwaltung
Marienplatz 8
80331 München |
| website | www.muenchen.de |
| Politika |
| wušy šołta | Dieter Reiter (SPD) |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | p • d • w |  |

 |

**München** (teke Mnichow) jo stolica zwězkowego kraja Bayerskeje a kulturelne kaž teke ekonomiske srjejźišćo pódpołdnjoweje Nimskeje. Z něźi 1.350.000 wobydlarjami na 310 km² jo wón pó wobydlarjach nejwětše město zwězkowego kraja, tśeśe nejwětše Nimskeje a dwanaste nejwětše cełeje Europskeje Unije. Pśez München běžy rěka Isar.

## Nožki

## Wótkaz

 **Commons: München** – Zběrka wobrazow, widejow a audio-datajow
# Kśesćijaństwo

Kśica, zakładny symbol kśesćijaństwa
 Rembrandt: Kristus z wuknjeńcami w Emmaus (Louvre, 1648)
**Kśesćijaństwo** jo nejwětša nabožnina we swěśe. Wóna ma něźi 2.6 miliardy pśiwisnikow.

## Nastaśe kśesćijaństwa

Kórjenje kśesćijaństwo laže w žydojstwu, w casach romskego imperiuma, kótaryž jo wobkněžył źinsajšny Israel. To jo było na zachopjeńku 1. stolěśa. Ze žydojstwa wužywa kśesćijaństwo prědny źěl biblije Stary testament. Głowna wosoba kśesćijaństwa jo Jezus Kristus.

## Texty

Zakładnym textom kśesćijaństwa jo biblija, kótaraž jo za kśesćijanow swěte pismo abo teke bože słowo.

## Zakłady kśesćijaństwa

Jesus jo po kśesćijańskem wěrjewuznaśu rownocasnje pšawy Bog a pšawy cłowjek.Kśesćijańska wucba, kótaraž na bibliskem znakstwu stoj, ma slědujuce centralne wopśimjeśe: Bog jo pśišeł na swět w swójom synu Jezusu Kristusu. Smjerś Jezusa Kristusa na kśicy jo wucyniła wumoženje pśez wótporanje wót winow a grěchow cłowjeka.

## Rozšyrjenje

**Kśesćijaństwo we swěśe w cysłach (2000)**

| *Region* | *Wobydlaŕstwo* | *Kśesćijany* |
| --- | --- | --- |
|  | *w mil.* | *pśiběranje* | *w procentach* | *w mil.* | *pśiběranje* |
| Europa | 730 | 0,05 % | 71,0 % | 519,1 | −0,4 % |
| Nimska | 82 | 0,1 % | 69,4 % | 57,1 | −1,0 % |
| Šwicaŕska | 7 | 0,67 % | 86,6 % | 6,4 | 0,4 % |
| Awstriska | 8 | 0,52 % | 89,7 % | 7,3 | 0,2 % |
| Azija | 3.691 | 1,41 % | 8,5 % | 316,5 | 3,7 % |
| Afrika | 784 | 2,41 % | 48,3 % | 379,4 | 2,8 % |
| Angloamerika | 309,6 | 0,85 % | 81,5 % | 259,0 | 0,7 % |
| Latyńska Amerika | 519 | 1,59 % | 91,6 % | 476,6 | 1,5 % |
| Pacifik | 31 | 1,59 % | 73,3 % | 22,9 | 0,74 % |
| **We swěśe** | **6.065** | **1,59 %** | **32,5 %** | **1.973,0** | **1,4 %** |
# Rio de Janeiro

| Rio de Janeiro |
| --- |
| swójske mě | **Rio de Janeiro** |
|

|  |
| --- |
| Rio de Janeiro (Brazilska)DMS |

 |
|  |
| Symbole |
|

|  |
| --- |
| woponwopon |

 |
| Zakładne daty |
| stat |  Brazilska |
| zwězkowy stat | Rio de Janeiro |
| koordinaty |  / |
| wusokosć | wót 0 až do 1021 mPśedłoga:Infokašćik Město/wótwardowanje/licba |
| płonina | 1182km²Pśedłoga:Infokašćik Město/wótwardowanje/licba |
| postowa licba | 20000-000 |
| telefoniske pśedwólenje | 21 |
| Měsćańske zastojnstwo |
| rozrědowanje města | 33 zastojańskich regionow (Regiões Administrativas) |
| website | www.rio.rj.gov.br/ |
| Politika |
| šołta | Eduardo Paes (PMBD) |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | p • d • w |  |

 |

**Rio de Janeiro** jo druge nejwětše město w Brazilskej. Wóno lažy na pódzajtšnej kšomje Brazilskeje na brjoze Atlantiskego oceana. Rio de Janeiro ma 6 093 472 wobydlarjow.

Wót lěta 1763 až lěta 1960 Rio de Janeiro jo był stolica Brazilskeje.

W lěśu 2016 se budu olympiske gry w Rio wótměwaś. Rio se jo pśi wólbje 2. oktobra 2009 pśeśiwo Madrid, Tokio a Chicago pśedrěł.

## Wobraze

* Rio de Janeiro, Satelitia
* Pśibrjozne kupjele Leblon a Ipanema
* Kłobyk cukora z powrjozoweju zeleznicku

* Stadion Maracanã

## Eksterne wótkaze
# Dennis Hopper

| Dennis Hopper |
| --- |
|  Dennis Hopper (2008) |
| **Zakładne daty** |
| **datum naroźenja** | 17. maja 1936 |
| **datum wumrěśa** | 29. maja 2010 |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | p • d • w |  |

 |

**Dennis Lee Hopper** (17. maja 1936 we Dodge City, Kansas – 29. maja 2010 we Vinice, Kaliforniska) jo był US-amerikański grajaŕ a režiser.

## Eksterne wótkaze

 **Commons: Dennis Hopper** – Zběrka wobrazow, widejow a audio-datajow
# Chicago

**Chicago** jo město we Zjadnośonych statach Ameriki. Lažy na dłujkem zajtšu Zjadnośonych statow Ameriki na brjoze jazora Michigan.

## Eksterne wótkaze

* City of Chicago Homepage (eng.)