Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Gryzarje

| **Gryzarje** |
| --- |
|  |
| *Njewjericka* |
| **systematika** |
| **Domena** | **Eukaryoty** |
| **bźez ranga** | **Opisthokonta** |
| **Swět** | **Zwěrina** |
| **nadklasa**: | (Gnathostomata) |
| **klasa**: | Cycaki (Mammalia) |
| **pódklasa**: | (Eutheria) |
| **nadpórěd**: | (Euarchontoglires) |
| **pórěd**: | Gryzarje |
| **wědomnostne mě** |
| (Rodentia) |
| Bowdich (1821) |
| **Pódpórědy** |
| + (Sciuromorpha)
+ (Castorimorpha)
+ (Myomorpha)
+ (Anumaluromorpha)
+ (Hystricomorpha)
 |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | p • d • w |  |

 |

**Gryzarje** su zwěrjeta, kótarež słušaju ku klasy cycakow kaž pórěd. Mjaz nimi su myš, njewjericka, bobr, činčil, atd.

Z něźi 2280 recentnymi družynami staja něźi 42 % wšych cycakowych družynow a su z tym zdaloka na družyny bogaty pórěd toś teje kupki.

* Lěsna myš (*Apodemus sylvaticus*)
* Domacna myš (*Mus musculus*)

## Systematika

```
──┐ Euarchontoglires
  │
  ├──┐ Euarchonta
  │  ├─── Spitzhörnchen (Scandentia)
  │  └──┬─── Riesengleiter (Dermoptera)
  │     └─── Primaty (Primates)
  │
  └──┐ Glires
     ├─── Hasenartige (Lagomorpha)
     └─── Gryzarje (Rodentia)
```

## Referency
# Družyna (biologija)

**Družyna** jo hierarchiska rownina biologiskeje systematiki. Cłonki družyny mógu se ze sobu kśicyś, jich pótomnicy zgubje pak zamóžnosć, sami płodnych pótomnikow póroźiś.

Na pś. njetwórje mule, kótarychž staršej stej kóń a wósoł, swójsku družynu, dokulaž su njepłodne hybridne zwěrjeta.

|  |
| --- |
| Nastawk **Družyna (biologija)** jo pśełožk nastawka Družina (biologija) z górnoserbskeje Wikipedije, wersija wót 15. julija 2015, 08:55‎. Lisćinu awtorow móžoš how namakaś. |
# 1904

Lisćina historiskich tšojenjow | Aktualne

◄ |
19. stolěśe |
**20. stolěśe**
| 21. stolěśe

◄ |
1870. lěta |
1880. lěta |
1890. lěta |
**1900. lěta**
| 1910. lěta
| 1920. lěta
| 1930. lěta
| ►

◄◄ |
◄ |
1900 |
1901 |
1902 |
1903 |
**1904**
| 1905
| 1906
| 1907
| 1908
| ►
| ►►

**1904**
 w drugich kalendarjach| gregorjaniski kalendaŕ | 1904 *MCMIV* |
| Ab urbe condita | 2657 |
| Armeński kalendaŕ | 1353 ԹՎ ՌՅԾԳ |
| Bahaa kalendaŕ | 60 – 61 |
| Berberski kalendaŕ | 2854 |
| Buddhistiski kalendaŕ | 2448 |
| Burmaski kalendaŕ | 1266 |
| Chinski kalendaŕ | 4540 / 4600 – 4541 / 4601 癸卯 – 甲辰 |
| Etiopiski kalendaŕ | 1896 – 1897 |
| Francojski republikański kalendaŕ | 112 - 113 *CXII -CXIII* |
| Hebrejski kalendaŕ | 5664 – 5665  |
| Holocenski kalendaŕ | 11904 |
| Indiske kalendarje |  |
|  - *Vikram Samvat* | 1959 – 1960 |
|  - *Indiski narodny kalendaŕ* (Shaka Samvat) | 1826 – 1827 |
|  - *Kali Yuga* | 5005 – 5006 |
| Irański kalendaŕ | 1282 – 1283 |
| Islamiski kalendaŕ | 1321 – 1322 |
| Japański kalendaŕ | Meiji 37 (明治37年) |
|  - *Imperialne lěto* | Kōki 2564 (皇紀2564年) |
| Juliański kalendaŕ | 1949 |
| Koptiski kalendaŕ | 1620 – 1621 |
| Korejański kalendaŕ | 4237 |
| Runowy kalendaŕ | 2154 |
| Thailandski słyńcny kalendaŕ | 2447 |

## Tšojenja

### W Serbach

* Hendrich Jordan jo załožył filologiske wótźělenje Maśice Serbskeje
* w decembrje prědny raz jo wujšeł casopis *Wósadnik*

### Hynźi

## Narodniny

* 01. měrca: Glenn Miller – amerikański jazzowy pozawnist, komponist a aranžer
* 21. měrca: Jurij Kokla – serbski celaźin, šołta, pśedsedaŕ prodrustwa († 1979)
* 06. apryla: Kurt Georg Kiesinger – nimski politikaŕ a zwězkowy kanclaŕ († 1988)
* 12. julija: Pablo Neruda – chilski basnikaŕ, spisowaśel a politikaŕ († 1973)
* 06. oktobra: Jurij Cyž – serbski jurist, kulturny procowaŕ, antifašist († 1947)

## Wumrěśa

* 24. januara: Jan Bohuwěr Mučink – serbski wucabnik, spisowaśel, doprědkaŕ a publicist (\* 1821)
* 26. februara: Jan Bogumił Nytška – serbski wucabnik, spisowaśel (\* 1825)
* 17. apryla: Kito Dabo – serbski wucabnik, kulturny procowaŕ(\* 1846)
* 19. maja: Korla Awgust Kocor – serbski wucabnik, komponist a dirigent (\* 1822)
* 06. julija: Abaj Kunanbajuly – kazachski basnikaŕ a spisowaśel (\* 1845)
* 15. decembra: Juro Surowin – nimski bibliotekar, korektor, publicist, basnikaŕ a filantrop, pśijaśel Serbow (\* 1831)

## Wótkaz

 **Commons: 1904** – Zběrka wobrazow, widejow a audio-datajow
# Somalija

Somalija|  |  |
| **zakładne daty:** |
| mě swójske | Soomaaliya الصومال (Al-Ṣūmāl) |
| stolica | Mogadišo (Muqdisho, مقديشو, Muqdīshū) |
| płoń | 637.657 km² (41. na swěśe) |
| wobydlaŕstwo | 8.025.190 (87. na swěće, 2003) |
| gustosć zasedlenja | 12/km² (198. na swěśe) |
| forma kněžaŕstwa | anarchija |
| głowny reprezentant stata: | Prezident Mohamed Abdullahi Mohamed  |
| šef kněžaŕstwa: | ministaŕski prezident Mohamed Hussein Roble  |
| pjenjeze: | somalski šilink |
| oficielna rěc: | somalšćina, arabšćina |
| narodna hymna: | Somaliyaay toosoo |
| casowa cona: | UTC +3 |
| njewótwisnosć: | 1. julijaa 1960 |
| internetowa domena: | .so |
| telefonowe pśedwólenje: | +252 |
| kórta: |
|  |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | p • d • w |  |

 |

**Somalija** (somalski: Soomaaliya, arabski: الصومال aṣ-Ṣūmāl) amtski Somalska republika jo de jure stat, kótaryž na Somalskej połkupje (znata teke ako Rog Afriki) we Pódzajtšnej Africe lažy. Susedne staty su Etiopiska na pódwjacorje, Džibuti na dłujkem wjacorje a Kenia na krotkem wjacorje. Z pódzajtša kraj Indiski ocean wobdawa a z pódpołnocy Adenski zalew. Somalski stat źinsa jano formalnje eksistěrujo. Kraj jo rozdźělony na někotare regiony, kótarež su w rukach mjazynarodnje njepśipóznateju republikow Somaliland (na dłujkem wjacorje kraja) a Puntland (na pódpołnocy kraja). Tuchylne pśechodne kněžaŕstwo ma sedło w měsće Baidoa.

## Wótkaz

 **Commons: Somalija** – Zběrka wobrazow, widejow a audio-datajow

Staty a *wótwisne kraje* w Africe

Algeriska |
Angola |
Benin |
Botsuana |
Burkina Faso |
Burundi |
Centralnoafrikańska republika |
Džibuti |
Egyptojska |
Ekwatorialna Guineja |
Eritreja |
Etiopiska |
Gabun |
Gambija |
Ghana |
Guineja |
Guineja-Bissau |
Kamerun |
Kap Verde |
Kenija |
Komory |
Demokratiska republika Kongo |
Republika Kongo |
Lesotho |
Liberia |
Libyska |
Madagaskar |
Malawi |
Mali |
Marokko |
Mauretańska |
Mauritius |
Mosambik |
Namibija |
Niger |
Nigerija |
Pódpołdnjowa Afrika |
Pódpołdnjowy Sudan |
Pśibrjog Słonoweje kósći |
Ruanda |
Sambija |
São Tomé a Príncipe |
Senegal |
Seychelle |
Sierra Leone |
Simbabwe

Somalia |
Sudan |
Swasiska |
Tansanija |
Togo |
Tšad |
Tuneziska |
Uganda |
**Druge teritorije:**
Ceuta |
Îles éparses |
Kanariske kupy |
Madeira |
Mayotte |
Melilla |
Pódwjacorna Sahara |
Réunion |
St. Helena
# Etiopiska

Etiopiska zwězkowa demokratiska republika|  |  |
| **geografiske połoženje:**
 |
| **zakładne daty:** |
| mě swójske | **የኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክyä-Ityoṗṗya Fädäralawi Dimokrasiyawi Ripäblik** |
| stolica | Addis Abeba |
| płoń | 1 104 300 |
| gustosć zasedlenja | 82 |
| forma kněžaŕstwa | zwězkowa republika |
| głowny reprezentant stata: | prezident Mulatu Teshome Wirtu |
| šef kněžaŕstwa: | ministaŕski pśedsedaŕ Haile Mariam Desalegn |
| pjenjeze: | birr |
| oficielna rěc: | amharska |
| narodna hymna: | Wodefit Gesgeshi, Widd Innat Ityopp'ya |
| casowa cona: | UTC+3 |
| znamje za wósobowe awta: | ETH |
| internetowa domena: | .et |
| telefonowe pśedwólenje: | +251 |
| kórta: |
|  |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | p • d • w |  |

 |

**Etiopiska** jo kraj w pódzajtšnej Africe. Granicujo na pódpołdnju z Keniju, na pódwjacorje ze Sudanom a Pódpołdnjowym Sudanom, na pódpołnocy z Eritreju a Džibuti a na pódzajtšu ze Somaliju.

## Geografija

Nejwuše městno jo: Ras Dashen Terara (4 620 m nad normalneju nulu), a nejniše: Danakilska depresija (125 m pod normalneju nulu).

## Administratiwne rozdźělenje

Wót lěta 1994 bu federacija wutwórjona, kótaraž z źewjeś narodnostnych zwězkowych statow wobstoj:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| * Afar
* Amhara
* Benishangul/Gumaz
 | * Gambela
* Harar
* Oromia
 | * Somali
* Južny region
* Tigray
 |

a dwě samostatnej měsće:

* Addis Abeba
* Dire Dawa

Kuždy zwězkowy stat se dalej źěli do wokrejsow (*wereda*) a gmejnow (*kebele*).

Kórta administratiwnego rozdźělenja Etiopiskej jo how

### Rěcy w Etiopiskej

W Etiopiskej se powěda 84 rěcow. Někótare z nich su:

* Afar
* Amharic
* Anfillo
* Berto
* Bussa

* Hadiya
* Harari
* Konso
* Ongota
* Oromo

* Saho
* Soddo
* Silt'e
* Somali
* Tigriňňa

* Sidama
* Wolaita
* Gurage
* Gamo
* Goffa

## Stawizny

Etiopiska jo jaden z nejstaršych statow swěta.

Staty a *wótwisne kraje* w Africe

Algeriska |
Angola |
Benin |
Botsuana |
Burkina Faso |
Burundi |
Centralnoafrikańska republika |
Džibuti |
Egyptojska |
Ekwatorialna Guineja |
Eritreja |
Etiopiska |
Gabun |
Gambija |
Ghana |
Guineja |
Guineja-Bissau |
Kamerun |
Kap Verde |
Kenija |
Komory |
Demokratiska republika Kongo |
Republika Kongo |
Lesotho |
Liberia |
Libyska |
Madagaskar |
Malawi |
Mali |
Marokko |
Mauretańska |
Mauritius |
Mosambik |
Namibija |
Niger |
Nigerija |
Pódpołdnjowa Afrika |
Pódpołdnjowy Sudan |
Pśibrjog Słonoweje kósći |
Ruanda |
Sambija |
São Tomé a Príncipe |
Senegal |
Seychelle |
Sierra Leone |
Simbabwe

Somalia |
Sudan |
Swasiska |
Tansanija |
Togo |
Tšad |
Tuneziska |
Uganda |
**Druge teritorije:**
Ceuta |
Îles éparses |
Kanariske kupy |
Madeira |
Mayotte |
Melilla |
Pódwjacorna Sahara |
Réunion |
St. Helena
# Džibuti

Džibuti|  |  |
| **geografiske połoženje:**
 |
| **zakładne daty:** |
| mě swójske | **Yibuuti**
 جمهورية جيبوتي Dźumhūriyyat DźībūtīDjibouti |
| stolica | Džibuti město |
| płoń | 23.200 |
| wobydlaŕstwo | 828.324 *(2015)* |
| gustosć zasedlenja | 35,7 |
| głowny reprezentant stata: | Prezident Ismaïl Omar Guelleh |
| šef kněžaŕstwa: | premierminister Abdoulkader Kamil Mohamed |
| pjenjeze: | Džibutiski frank |
| oficielna rěc: | arabšćina, francojski, afarski, somalski |
| narodna hymna: | Djibouti |
| casowa cona: | UTC+3 |
| znamje za wósobowe awta: | DJI |
| internetowa domena: | .dj |
| telefonowe pśedwólenje: | +253 |
| kórta: |
|  |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | p • d • w |  |

 |

**Džibuti** (Afarski: Yibuuti, arabšćina: جيبوتي‎ Jībūtī, francojski: Djibouti, somaliski: Jabuuti) jo mały kraj w pódzajtšnej Africe (w tak pomjenjonem Rogu Afriki). Jogo stolica a nejwětše město, Džibuti, lažy na pśibrjogu Indiskego oceana.

Wót antiki bydlitej how luda Afar a Somali (roda Issa). W srjejźowěku su se how wuwijali islamiske kalifaty. W 19. stolěśu su how Francozarje załožyli koloniju, kótaraž jo se stała ze źěłom Francojskego Somalilanda. W lětach 1967-1977 jo toś ta kolonija nosyła mě Francojski Teritorium Afarow a Issow. W 1977 Republika Džibuti jo dostała wót Francojskeje połnu njewótwisnosć.

## Geografija

Džibuti granicujo z Etiopiskeju, Somaliju a Eritreju. Z pódzajtša kraja jo Indiski ocean z Adeńskem zalewom, a z pódpołnocy jo Cerwjene mórjo. Móŕska wuscyna na Cerwjenem mórju mjazy Džibuti a Jemenom jo wuska jano na 28 km. Nejwuše městno Džibuti jo wulkan *Mousa Ali* (2.028 m nad normalneju nulu). Džibuti jo wjelgin górucy kraj - temperatura se how pógibujo mjazy 41°C a 31°C w juliju, a mjazy 28°C a 20°C w zymu. Pśerěznje, temperatura w Džibuti jo wšednje 32-28°C.

## Galerija Dżibuti

* Galerija Dżibuti
* Palast Ludowy w stolicy
* Afariski nomada

* Słone jazoro Assalske
* Frankolin džibutiski
* Dugong

* Jazoro Abbe
* Góry Dasbiyo
* Mangrowy na kupu Moucha

## Wótkaze

 **Commons: Džibuti** – Zběrka wobrazow, widejow a audio-datajow

Staty a *wótwisne kraje* w Africe[Pokazaś]

Algeriska |
Angola |
Benin |
Botsuana |
Burkina Faso |
Burundi |
Centralnoafrikańska republika |
Džibuti |
Egyptojska |
Ekwatorialna Guineja |
Eritreja |
Etiopiska |
Gabun |
Gambija |
Ghana |
Guineja |
Guineja-Bissau |
Kamerun |
Kap Verde |
Kenija |
Komory |
Demokratiska republika Kongo |
Republika Kongo |
Lesotho |
Liberia |
Libyska |
Madagaskar |
Malawi |
Mali |
Marokko |
Mauretańska |
Mauritius |
Mosambik |
Namibija |
Niger |
Nigerija |
Pódpołdnjowa Afrika |
Pódpołdnjowy Sudan |
Pśibrjog Słonoweje kósći |
Ruanda |
Sambija |
São Tomé a Príncipe |
Senegal |
Seychelle |
Sierra Leone |
Simbabwe

Somalia |
Sudan |
Swasiska |
Tansanija |
Togo |
Tšad |
Tuneziska |
Uganda |
**Druge teritorije:**
Ceuta |
Îles éparses |
Kanariske kupy |
Madeira |
Mayotte |
Melilla |
Pódwjacorna Sahara |
Réunion |
St. Helena
# Eritreja

Eritreja|  |
| **zakładne daty:** |
| mě swójske | Hagärä Ertra |
| stolica | Asmara |
| płoń | 121.320 km² (97. na swěśe) |
| wobydlaŕstwo | 6 233 682 (114. na swěśe, 2012) |
| gustosć zasedlenja | 50/km² (107. na swěśe) |
| głowny reprezentant stata a šef kněžaŕstwa: | Prezident ISAIAS Afworki |
| pjenjeze: | nakfa (=100 centow) |
| pśipóznate mjeńšynowe rěcy: | afaršćina, arabšćina, tigrejšćina, kunama a druge kušitske rěcy |
| narodna hymna: | Eritrejska hymna |
| casowa cona: | UTC +3 |
| nastaśe: | 24. maja 1993 |
| internetowa domena: | .er |
| telefonowe pśedwólenje: | 291 |
| kórśe: |
|  |
|  |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | p • d • w |  |

 |

**Eritreja** jo stat w dłujkozajtšnej Africe na pśibrjogu Cerwjenego mórja. Eritreja granicujo na pódwjacorje ze Sudanom (605 km), na pódpołdnju z Etiopiskeju (912 km) a na krotkem zajtšu z Džibuti (113 km).

## Wótkaz

 **Commons: Eritreja** – Zběrka wobrazow, widejow a audio-datajow

Staty a *wótwisne kraje* w Africe[Pokazaś]

Algeriska |
Angola |
Benin |
Botsuana |
Burkina Faso |
Burundi |
Centralnoafrikańska republika |
Džibuti |
Egyptojska |
Ekwatorialna Guineja |
Eritreja |
Etiopiska |
Gabun |
Gambija |
Ghana |
Guineja |
Guineja-Bissau |
Kamerun |
Kap Verde |
Kenija |
Komory |
Demokratiska republika Kongo |
Republika Kongo |
Lesotho |
Liberia |
Libyska |
Madagaskar |
Malawi |
Mali |
Marokko |
Mauretańska |
Mauritius |
Mosambik |
Namibija |
Niger |
Nigerija |
Pódpołdnjowa Afrika |
Pódpołdnjowy Sudan |
Pśibrjog Słonoweje kósći |
Ruanda |
Sambija |
São Tomé a Príncipe |
Senegal |
Seychelle |
Sierra Leone |
Simbabwe

Somalia |
Sudan |
Swasiska |
Tansanija |
Togo |
Tšad |
Tuneziska |
Uganda |
**Druge teritorije:**
Ceuta |
Îles éparses |
Kanariske kupy |
Madeira |
Mayotte |
Melilla |
Pódwjacorna Sahara |
Réunion |
St. Helena