Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Doviz

**Doviz** (be Tırki: *Döviz*) dokumanê ke peranê dewletanê binan mocnenê, êyê. İnan rê zi doviz vaciyeno. Key ke perey yew dewlete perey dewletê da bine rê çarniyeno, cı rê *karê dovizi* ya zi *karê kambiyoy* vaciyenê.
# Ade

|  |  |
| --- | --- |
|  | **No nuşte be Zazakiyo Standard nênusiyao.**
 Wına aseno ke no nuşte be Zazakiyo Standard nênusiyao. Eke şıma Zazakiyê Standardi zanê, şıma şenê miyandê Wikipediya de standardê enê nuşteyi bınusên. |

Grönland ra asayış
**Ade**, dor kosmey cı aw ra çerx bıyaye letey erdi yo. Nêmade ra ferqê cı naydı yekun awer miyan dı mendo ya zi sersıqê ju koy yana gedugi yo. Cêolociye heta se, adey benê dı heti, yewi rê vanê Qıtewi adey, yewnay rê zi vanê Okyanusi adey.
# Sirderya

| Sirderya |
| --- |
|  |
| Melumat |
| Xısusiyet |
Ro |
| Dewlete |
Qazaxıstan, Ozbekıstan, Tacikıstan û Qırğızıstan |
| Ware |
Turkistan Region |
| Geokod |
1518649 |
|  |
| Xerita |
|  |
| Xerita |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |

**Sirderya** (Farski: سيردريا) miyanê Asya de yew royo. Eno ro be royê Amuderya ra piya Transaksonya (Ferarod) vırazeno. Royê Sirderdaya rocvetışê miyanê Asya de Qırğızıstan de Koyanê Tiyan-Şani ra veciyeno u reseno ro Qazaxıstan ser u uca ra zi rıciyeno ro Golê Arali ser. Cı rê çımeyanê Erebi de demê miyanêni de Seyhun vaciyao.
# Royo Zerd

| Royo Zerd |
| --- |
|  |
| Melumat |
| Xısusiyet |
Ro |
| Dewlete |
Cumhuriyetê Şariê Çini |
| Ware |
Qinghai, Sichuan, Gānsù, Ningxia, Moğolıstanê Zerreyi, Shaanxi, Shanxi, Henan û Shandong |
| Geokod |
1807482 |
|  |
| Xerita |
|  |
| Xerita |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |

Royo Zerd aseno
**Royo Zerd** (Çinki: *Huanghe*, 黄河, pinyin: *Húanghé*) royê Çiniyo ke Çin miyan de Royê Yangtze ra tepeya royo dıyıno dergo dınya sero zi royo şeşıno dergo. No ro 5.464 km dergo, rocawanê Çini sera şıno rocvetışê Çini Deryay Bohai. Royo Zerd miyanê veciyayışê medeniyetê şarê Çini vêniyeno. Zımey Çini ra xeylê şarê rıçıkê Çini tiya ra veciyê miyan. Enê roy sero xeylê afeti yenê meydan, 1870 de afetê roy de yew milyon ra zêde merdımi weşiya xo vıni kerda.
# Maryland

| Maryland  |
| --- |
|  |
| Desmal u Arma |
|   |
| Melumat |
| Dewlete |
Dewletê Yewbiyaeyê Amerika |
| Mıntıqa |
Qıtay DYA |
| Ware |
Dewletê Yewbiyaeyê Amerika |
| Sazbiyayış | 28 Nisane 1788 |
| Paytext |
Annapolis |
| Erd |
32 131 km2 |
| Nıfus |
6 177 224 |
| Cayo tewr berz |
Hoye-Crest |
| Serdar |
Wes Moore |
| Kodê têlefoni |
301 |
| Letey saete |
Mıntıqay Zemanê Rocvetışi |
| Geokod |
4361885 |
| Embiryani |
Delaware, District of Columbia, Virginia, Virginia Rocawani û Pennsylvania |
| Cayê ziyari |
Chesapeake Bay, Potomac River, Susquehanna River, Patuxent River, Anacostia River û Okyanuso Atlantik |
| Website |
www.maryland.govwww.maryland.gov |
| Xerita |
|  |

**Maryland** yew eyaletê Dewletanê Amerikayê Yewbiyayeyano. Cayê xo rocakewtena dewletanê Amerika dero. Dormey Marylandi de eyaletê Pennsylvania, West Virginia, Delaware û Okyanuso Atlantik estê. Paytextê Marylandi sûka Annapolisiya. Nıfusê eyaletê Marylandi 6,052,177o (2017). Riyê erdê xo 32,160 km²yo.

## Referansi

Şablon:Maryland
# Mars

| **Mars** |
| --- |
|  |
| Melumat |
| Tewr |
Geyrenıkê miyanêni û superior planetInner Solar System |
| Gırdiya asayiye |
-2,94 V band |
| Epoks |
J2000.0 |
| Derece |
144 798 500 km2 |
| Dûriye |
54 600 000 km û 401 400 000 km |

**Mars** (sembolê cı: ) yew estareyo u estareyo çarıno. Estaranê zê Dinya ma rê morino, çıke şiyo ra Dinya ma. Seba / Semedê rengê xuyo sur, namey *homaê cengi ê Roma* ra namey cı "Mars" no pa u xeylê rey ki "Estare Sur" yeno qal kerdene. Nu rengê estari Asın-Oksid ra yeno, yanê rüê / semedê kerre guretena tozê asıni, rengê ni planeti sur aseno.

Mars dormê / çorşmey xo de, wayirê 2 estarenê qıckekano, nina:

* Phobos
* Deimos name benê.

Biyolociye u astrolociye (fal) de Mars, sembolê cüamerdano.

Sodırê serra 2007ine de, en peyniye de ame diyaene (asaene, vênıtene) u pesewa aşma / menga Payizo Vêren de çıman ra bi vind.
# Thales

| Thales |
| --- |
|  |
| Melumato şexsi |
| Cınsiyet |
Camêrd |
| Cayê biyayışi |
Miletus |
| Biyayış |
Verê 625 İR |
| Merdış |
Mabênê 548 İR ya zi 545 İR  |
| Cayê merdışi |
Miletus(Heat stroke ra merd)  |
| Gure |
Filozof |
| Zıwani |
Greki |
| Maye |
Сleobulina |
| Pi |
Examyas |
| İtıqad |
Monism |

**Miletos ra Thales**, texminen 625 V.İ. (Verê İsay) maya xü ra biyo u texminen 545 V.İ. şiyo héqey da xü ser. Bı hetê tarixçiyana, ze fılozofê sıfteyın sınasêno. O Miletos dı cüwayê u uca dı gürweyayê. Thales antik Yunanıstani dı héwt (7) aliman ra ju biyo.

## Heyatê cı

Ser fılozofê antiki ser Diogenes Laertios kıtabê xü dı béhsê Thalse keno u ey ze fılozofê sıfteyın hésıbneno. Diogenes kıtabê xü dı nuşneno u vano Thales lacê Examyes u Cleobulina yo u vano êy şarê Feniki yo. Antik Yunan dı aliman ra sıfteyın fına Thales o kı merdım ê resmi alim qebul kerdo. Alımeya Thalesi ser asmênşınasiye, zaneyenda ilmê tabiati biyo. Tarixzane Herodotos zi derhéqdê Thales wunasin nuşnayo: "Thales merdımê do zaf seferi kerdo, zaf welatan diyo, şiyo Mısır u alımeya cı geometri serdo." Juna alım bı namedê Aristoteles (kı héme dınya ê alimê filozofi vinenê) vato: "Eger ez çımey fılozofiya se Thales zi awa ciyo." Çiyo kı Thales perskerdê: "Çıçiyo nêvırêno miyanê vırnayeni dı, çıçi wesarê pêmiyan biyayenda kültüran." O her tım koki gêyrayê, meselada en kıhan yani arche (sanduq, tabut) gêyrayê. Aşeynayenda fonksiyonê awı cırê bi cüwabê, héyat awi ra yeno u aw şeno babet babet form bigiro: "yani sabit, mıj u rıjyayış." Tıya dı puano kı en müuhım noyo kı eger merdım kokê awı bıaşêynose merdım o wext heme çirê cüwab gêno. Qandê kı merdım qanunê awı bımıso se o wext merdım şeno cüwabê rêz u biyayenda awiya piya ê héyati zi bıdo. Bı no fıkrê xü ya Thales bi filozofê Ewropa yê rocawan. Fıkrê Thales qandê aliman bi rayada newe u aşanayenda , ravey şiyayenda fıkrê alimey.

Bı rayda filozofida xü Thales bi en rengêda qıymet u toxımê ilmê alimey aşeynayo. Bı vatenda Thales merdım şeno héme çi bı rayda nefsê insanana izéh bıkero bı kı homaya ra yaremetey bıwazo.

Diogenes vano kı: "Thales fılzofê en sıfteyın bi kı ma rê mısna héyalê insanan bı merdena nêmıreno." Aristoteles u Hippias vanê kı Thales wunı vatê: "Çiyo bê gan zi wahêrê rıhiyo."

Diogenes vano kı: "Thalse çormeyê roci hésıbnayo u vano kı gıreya rocı 720 fın aşmi ra gırdo u qerer da va her meng 30 rociyo u no zi serdı beno 365 roci."

## Çıme

*

Şablon:Nuskarê Yunani
# Matematik

Mısır ra Papirusê Rhindi
**Matematik** (Yunanki de μαθηματική [τέχνη], *mathēmatikē [téchnē]*, "hunerê mısayışi, "aidê mısaene"; wextqesey Yunakiyo Kıhan μανθάνω *manthánō* "ez mısenan", kılmek ra ya ki ebe fekê xelki *mathe* ra yeno) yew ilmê mentıqio ke ebe cigeyrayışê figuran u be mareyan hesabkerdene ra amo meydan.

## Tarixê matematiki

Matematik ilmanê tewr kıhanan ra yewo. Wextê ravêrdışê çağê tewr verêni de, Çağo Antik de, Yunanıstani de u demê Hellenizm de, uca ra nat "ebe mentıqo zelal" teoremê de sıfteyın yanê geometriya Ewklidi vıraciya. Na zanışiye Çağo Miyan de, yewbini ra cia, wextê Humanizmê verêni universitan de u dıwelanê Erebıstani de weşiya xo ramıta.

### Matematikê Mısırio Kıhan u Babiloni

#### Mısır

Çımey tewr muhımê ke zanayışê matematikê Mısırıcan sero melumat ihtewa kenê u be ninan şenime (şıkinime) qabıliyetê Mısırıcan texlil kerime, nêyê:

* papiruso ğezalın
* Papirusê Moskowa
* Papirusê Rhindi
* gırıka postıkan

Mısırıcan matematik tewr zêde seba karanê pratikan de, zey hesabkerdena yewmiya karker(-doğ-)an, non-potene, genım-sentene, gırdina cayan u hesabkerdena hudıdan ra gırewto xo dest.

Mısırıcan çar şeklê hesabi zanıtêne.

* topkerdış (+)
* vetış (-)
* qatkerdış (x)
* barekerdış (÷)

Geometriye de inan rê hesabkerdena riyê hirêkose, çarkose u trapezan WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 , nezdina reqemê çemberi π (pi) u hesabkerdena hecımê yew çarkosey (mıreba) be nê formıli WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 naskerde biyo.

# Amari

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  WIKINIUM\_MATH\_PH\_4  |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_6  |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_8  |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_10  |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_12  |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_14  |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_16  |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_18  |
| Amarê tebii | Amarê tam | Amarê Rasyonali | Amarê İrrasyonali  | Amarê reeli | Amarê kompleksi | Amarê primali | Sebiti |

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  WIKINIUM\_MATH\_PH\_20  |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_22  |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_24  |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_26  | π,e |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_28  |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_30  |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_32  |
| HAmarê Hiperboliki | Amarê bikompleks | Amarê P-adiki | Amarê rêzkiy | Amarê transendentali | Amaro gırd | Amarê dıyınis |

## Lızgey matematiki

* cebır
* geometriye
* hesab
* trigonometriye