Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Geometri

Geometri (Yunanki: γεωμετρία; geo = erd, metria = nizam) yew lıngê ilmê matematikiya. Geometriy evne şekle biçimı u ni nora nevi bicimı vırazeno. Maksadê xo zey ilmanê binano, yanê heyatê merduman rehet kero.

## Geometri ra dirê nımuney

### Qare

Mocnayışê **Qare**y
Qare yew babetê çarkınarano. Çar kınarê qarey pêro piya têdüstê yewbiniê. Eke ma yew kınarê qarey rê **"a"** vacime, formulê arêdayışê (yekun) dormey qarey wına/nia beno:  **WIKINIUM\_MATH\_PH\_0**

### Gılorek

Gılorek zıwanê Tırki dı "*Daire*"yo. İnsonı klorı tım xora pers kerde ma no şekle senino tarixecı nezono ama kona mezopotamyadı no seni beno vete boyne nıka klorı zaredı krişe en gırd cap o ma no capra ay klore hesp kemı mesela nime captıcı 4 vo ina yev klor zare caycı (4\*4)n(pi) o.

### Prizma

Nıkaji bovnemı prızmaye carkoso neyrejı yev numune bıdıse kutiye kıvritı beno bıcımeı vuniyo neyse neyji formilije bıkımı:

Misal ma desttı x=darecı:5 y=horiyınacı:6 z=herayınacı:7 yev prizma esto nıka ma bovnemı ma tum riyone cayondıcı seni hesap kemı pero 6 tane riyecı esto ma ney formılıze kerdımıse

Cayondı tüm ri=2\*(x\*z + x\*y + y\*z)
Hamecıji=X\*Y\*Z o.
# Teoremê Pisagori

Teoremê Pisagori asayışi sero raşt yeno kerdış.
**Teoremê Pisagori** teoremo kı matematikêro Yunano antik Pisagori (Pythagoras) o vıraşto. Teorem ra gore, key dı kınarê hirêkınari yenê dına kerdış, arêkerdışê ê dı kınaran benê qarey ê kınarê bini. Yani yew kınarê hirêkınari a bo, kınarê bini zi b u c bê. Tiya ra:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0

Hirêkınar ra kınarê c gani cori ra cêri sero bo, tam têmiyan biyayışê kınaranê binan bıbırno. Kınarê c rê hipotenus vaciyeno, tewr kınaro pilo u dergo.

No teorem zaf namdaro, gırwenayışê teoremi dı zi taê hirêkınarê kı merdıman veri dı hesabnê, inan gırweniyenê:

"3-4-5" . WIKINIUM\_MATH\_PH\_2

Dı kınarê embıryani 3, 4 u kınaro bin 5 beno. Ê bini zi wıni benê liste: WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 .
# Kahkeşan

| **Kahkeşan** |
| --- |
|  |
| Melumat |
| Tewr |
Barred spiral galaxy û celestial bodyMilky Way subgroup û Local Group |
| Taxımê estareyi |
Maseyan, Timkan, Paytonci, Qıraliça, Haçê Veroci, Tacê Zımey, Herkules, Demaşkul, Lira, Ecderha, Mar, Qertel, Çuwe, Heşa Qıckeke, Heşa Gırse, Terazi, Ga, Dıleti, Kerkınc, Şêr, Keynek û Bızêk |
| Morfolociya galaksiye |
SBbc |

**Kahkeşan**[*Çıme bımocne*] ya zi **Raya Şiri**[*Çıme bımocne*] (Tırki: *Samanyolu*, İngılızki *Milky way*) asmêni sero yew Galaksiya. Dınya u Sistemê Roci zi ena galaksiye miyan de ca gênê.

## Bıvênên

* Andromeda
# Royê Temza

**Royê Temza** û Tower Bridge (Heziran 2009)
**Royê Temza** (be İngılızki: *River Thames*) paytextê Britanya Gırde de sûka Londra de yew royo.

|  |  |
| --- | --- |
|  |  Eno meqale yew vernuşteyo. Şıma şenê enê nuşteyi **bıvurnên**.  |
# VirusTotal

| VirusTotal |
| --- |
|  |
| Şınasiye |
| Tewr |
Website |
| Dewlete |
İspanya |
| Tewrê neşıri |
Computer security |
| Wayir |
Chronicle |
| Sazbiyayış | Heziran 2004 |
| Merkez |
Málaga |
| Zıwan |
İngılızkiİngılızki |
| Website |
www.virustotal.com |

**VirusTotal**, mecraya interneti de yew serwisê şırketê Googleyo.
# Google ads

| Google ads |
| --- |
|  |
| Şınasiye |
| Tewr |
Online advertising |
| Wayir |
Google |
| Sazbiyayış | 24 Tışrino Verên 2000 |
| Website |
ads.google.com/home |
| Twitter |
 (Pêro piya
563 347 Teqibwani) |

**Google ads**, mecraya interneti de yew şırketê Googleyo.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Arşivê Embarê Wikimediya de heqa Google ads de vêşêri multimedya esta. |
# Google Fonts

| Google Fonts |
| --- |
|  |
| Şınasiye |
| Tewr |
Online database û digital distribution platform |
| Sazbiyayış | 2010 |
| Operator |
Google |
| Website |
fonts.google.com |
| Twitter |
 (Pêro piya
 Teqibwani) |

**Google Fonts**, mecraya interneti de yew serwisê şırketê Googleyo.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Arşivê Embarê Wikimediya de heqa Google Fonts de vêşêri multimedya esta. |
# Google Labs

| Google Labs |
| --- |
|  |
| Şınasiye |
| Tewr |
Website |
| Website |
labs.google.fr |

**Google Labs**, mecraya interneti de yew serwisê şırketê Googleyo.
# Google Photos

| Google Photos |
| --- |
|
 |
| Şınasiye |
| Tewr |
Cloud storage |
| Sazbiyayış | 28 Gulane 2015 |
| Serdar |
Larry Page |
| Akerdış |
photos.google.com/settings |
| Website |
photos.google.com |
| Twitter |
 (Pêro piya
193 695 Teqibwani) |

**Google Photos**, mecraya interneti de yew serwisê şırketê Googleyo.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Arşivê Embarê Wikimediya de heqa Google Photos de vêşêri multimedya esta. |
# Zıwanê Tırki

| Zıwanê Tırki |
| --- |
| Keyey zıwanan |
|  |
| Melumat |
| Amarê qıseykerdoğan |
300 000 000 |
| Diyalekti |
Common Turkic languages û Oghuric |
| Kodê zıwani |
| Glottolog |
Turk1311 |
| Xısusiyetê zıwani |
| Topolociye |
Zıwanê peyra cıkerdey û Kes-Obce-Fiil |
| Keye | * Zıwanê insanan
 |

Lista zıwananê Tırki:

* Tırki : 75-90 milyon
* Azerki : 25 milyon
* Uzbeki : 25 milyon
* Qazaxki : 16 milyon
* Uyğurki : 10 milyon
* Tatarki : 7 milyon
* Tırkmenki : 7 milyon
* Qırğızki : 4 milyon

## Bıvênên

* Zıwanşınasiye
	+ Lista zıwanan
		- Keyey zıwanan
			* Zıwanê Altayki
# Svalbard u Jan Mayen

Svalbard û Jan Mayen
**Svalbard û Jan Mayen** (be Norwecki: *Svalbard og Jan Mayen*; ISO 3166-1 alpha-2: *SJ*, ISO 3166-1 alpha-3: *SJM*, ISO 3166-1 numeric: *744*) yew erdo ke aidê dewleta Norweciyo. İnternet de nameyê bandıra sewiyaya serêna kodanê dıwelan de kodê xo .sjyo. Hetê idarey ra nêmxosero.

## Aplikasyon

Xeritay Norweci sero caygey Svalbard û Jan Mayeni
# Endustriye

**Endustriye** (lat. *industria* - Atelya, Kare Araq, Guriyayis) ju bojiye ekonomiyo.

**Hermê Endustri:**
Endustriyiz kar qedelynayisde xeylê hermê estê. Ninu´ra tayine niyare.

* Endustriye Werdig u Endustriye Simitig (Icecek)
* Endustriye Tekstil
* Endustriye Postýk
* Endustriye Koli
* Endustriye Kaxid`ê
* Endustriye Capekerdene
* Endustriye Kimya
* Maknunê Büro
* Aletê Elektronix`en
* Radon- u Televizyon
* Saat, u malzemê Týbbi u Optik
* Endustriye Tomifilûe u maknune Transport´u
* Mobilya
* Reynara-têardenera-virastene

|  |  |
| --- | --- |
|  |  Eno meqale yew vernuşteyo. Şıma şenê enê nuşteyi **bıvurnên**.  |
# James Cook

| James Cook |
| --- |
|  |
| Melumato şexsi |
| Dewlete |
Qıraliya Britanya Gırse |
| Cınsiyet |
Camêrd |
| Cayê biyayışi |
Marton |
| Biyayış | 27 Tışrino Verên 1728 |
| Merdış | 14 Şıbate 1779 |
| Cayê merdışi |
Kealakekua Bay(Dırbeta kardi ra merd)  |
| Gure |
Keşıfwan, cartographer, Zabitê leventi, seafarer, botanist û discoverer |
| Zıwani |
İngılızki û Fransızki |
| Hempar |
Elizabeth Cook |
| Domani |
Nathaniel Cook, James Cook, Elizabeth Cook, Joseph Cook, George Cook û Hugh Cook |
| Maye |
Grace Pace |
| Pi |
James Cook |
| İmza |  |

**James Cook** (b. 27 Tışrino Verên 1728, Middlesbrough - m. 14 Şıbat 1779, Kealakekua Bay) yew deryawan u keşıfwano İngılız bi. Okyanuso Gırd de zaf geyrayo u tewr zaf adey keşıf kerdê. Australya ki ey keşıf kerda.

## Çıme

* James Cook kamo? Archived 2024-01-26 at the Wayback Machine

|  |  |
| --- | --- |
|  |  Eno meqale yew vernuşteyo. Şıma şenê enê nuşteyi **bıvurnên**. |
# Alabama

| Alabama |
| --- |
|  |
|  |
| Melumat |
| Xısusiyet |
Eyaletê Dewletanê Amerikayê Yewbiyayeyan |
| Dewlete |
Dewletê Yewbiyaeyê Amerika |
| Mıntıqa |
Qıtay DYA |
| Ware |
Dewletê Yewbiyaeyê Amerika |
| Erd |
135 765 km2 |
| Nıfus |
5 024 279 |
| Berziye |
152 m |
| Serdar |
Kay Ivey |
| Leteyê saete |
UTC−06:00 |
| Zıwano resmi |
İngılızki |
| Merş |
Alabama |
| Sazbiyayış | 14 Kanun 1819 |
| Cayo tewr berz |
Cheaha Mountain |
| Nısbiyiya cıwiyayışi |
75,5 a, год, г., год., j., l., a, a, v. |
| Zıwanê bini |
Alabama û Koasati |
| Namegırewtış |
Alabama people |
| Geokod |
4829764 |
|  |
| Website |
www.alabama.gov |
| Xerita |
|  |
| Xerita |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |

**Alabama** yew eyaletê Dewletanê Amerikayê Yewbiyayeyano. Cayê xo rocakewtena dewleta Amerika dero. Dormey Alabama de eyaletê Georgia, Florida, Tennessee, Mississippi, û Okyanuso Atlantik estê. Paytextê Alabama sûka Montgomerya. Nıfusê eyaletê Alabama 4,874,747o. Riyê erdê xo 135,765 km²yo. Sûka Birminghami eyaletê Alabama de ca gêna.

## Referansi

|  |  |
| --- | --- |
|  |  Eno meqale yew vernuşteyo. Şıma şenê enê nuşteyi **bıvurnên**.  |
# Amar Pi

3,14159 26535 89793 23846 26433...
**Amar Pi ( WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 )**, namey amarê daireyo ke matematik de esto.

Amaro Pi
Be nameyê *Rıstımê Arşimedi* ya zi *Amarê Ludolphi* ra zi şınasiyeno. Terim *amar pi* Yunanki *πίτα* (píta) ra yeno, be kılmkerdış beno herfa Yunanki π "pi". Amar Pi, yew Amaro İrrasyonelo. Matematik u fizik de zaf formulan de yeno gırweynaene (xebetnaene). Amaro Pi, nezdiyê : WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 ya zi nezdiyê WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 o.

## Taê formulê Pi ( WIKINIUM\_MATH\_PH\_6 )

Nilakantha Somayaji:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_8
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_10

---

Franciscus Vieta:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_12

---

Gregory–Leibniz:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_14

---

Isaac Newton:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_16

---

Leonhard Euler:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_18

---

Bailey-Borwein-Plouffe:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_20

---
# Engışta desti

**Engışte** (ya zi **bêçıke**) yew letıkê destio. Hurdemêna destan de pêro piya 10 (des) engışti estê.

5 (panc) engıştê desti niya name benê:

* Engışta gırde (beçıka gırse)
* Engışta işareti (bêçıka işareti)
* Engışta miyanêne (bêçıka wertiye)
* Engışta engıştaney (bêçıka nistaney)
* Engışta qıce (bêçıka qıze)

İnsan şeno be engışta xo his bıkere (misal: germ, serd, huşk, nerm, hit, zuwa uçb.).
Her engışte sero nenûg esto. Ceni u keyney nenûganê xo be oje boyağ kenê.

|  |  |
| --- | --- |
|  |  Eno meqale yew vernuşteyo. Şıma şenê enê nuşteyi **bıvurnên**.  |
# Sumer

Mıntıqay Mezopotamya.
**Sumer**, welato ke İsay ra ver serranê 3500 - 2000 miyan de Mezopotamya niyao ro, namey dey u xelqê deyo.

## Bıvênên

* Destana Gılgamışi

|  |  |
| --- | --- |
|  |  Eno meqale yew vernuşteyo. Şıma şenê enê nuşteyi **bıvurnên**.  |
# Gani

| Gani |
| --- |
|  |
| Şınasnayış |
| Taksonomiye |
| Tewr |
Physical anatomical entity, physical object û being |
| Familya |
Organisms |
| Elaqeyın |
Creature |
| Familyeyê bınêni |
Organism, corpse û Beden |
| Arestekerdış |
Type of physical object |
| Çıme |
Ottův slovník naučný, Brockhaus and Efron Encyclopedic Dictionary, Small Brockhaus and Efron Encyclopedic Dictionary û The Nuttall Encyclopædia |
|  |

**Gani** (ya zi **organizma**) çiyo ke cıwiyeno, ganê cı esto, şeno fonksiyonê tenê xo kero, biyaro be ca, gorey dormey xo bıvırno, asayışê do newe bıgêro, oyo. Molekulê qıteki u organê kompleksi yenê têmiyan u gani beno. Eyro ganiy pêdıma alemanê monera, arke, protista, fungi, vaşki u heywanan de ca gênê. Pêro ganiy benê, weşiya xo ramenê u dıma mırenê.

Key yew gani beno, o gênetikê pilanê xo ra gêno, kırışeno leyrê xo ser. Wıni zi gênetikê ganiyan kırışiyeno u tım rameno. Vatışê organizma ê zıwanê Yunankiyo οργανισμός, organismos, u Zazakiyê cı hacet, de kerdış ya zi organê eşnawıtış u doze kerdışo.

Yew sungerê derya.
# Makao

| Makao |
| --- |
|  |
|  |
| Melumat |
| Xısusiyet |
Xısusi cayê idareyê Çini, city-state, sûka gırse, cay insanan, tourist destination, Cao beste û customs territory of China |
| Dewlete |
Cumhuriyetê Şariê Çini |
| Mıntıqa |
Asya Rocvetışi, European Union tax haven blacklist û Cumhuriyetê Şariê Çini |
| Ware |
Cumhuriyetê Şariê Çini |
| Erd |
115,3 km2 |
| Nıfus |
682 100 |
| Berziye |
22 m |
| Serdar |
Ho Iat Seng |
| Leteyê saete |
Macau Standard Time |
| Kodê posteyi |
999078 |
| Zıwano resmi |
Portekizki, Standard Chinese û Cantonese |
| Merş |
March of the Volunteers |
| Sazbiyayış | 20 Kanun 1999 û 1557 |
| Cayo tewr berz |
Alto de Coloane |
| Nısbiyiya cıwiyayışi |
80,15 a, год, г., год., j., l., a, a, v. |
| GDP |
30 123 795 337 $ |
| Zıwanê bini |
Standard Chinese, Mandarinki, Cantonese, Yue Chinese, Macanese û Portekizki |
| Geokod |
1821275 |
|  |
| Website |
www.gov.mo |
| Xerita |
|  |
| Xerita |
|  |

**Makao** (be Portekizki: *Macau*, be Çinki: 澳门 *Aomen*, nameyo pêroyi: "Mıntıqay idarey Makaoyê Çiniyê xısusiye" [中华人民共和国澳门特别行政区]), kışta verocê Çini de yew idareyo xısusiyo. Heta 20 Kanun 1999 aidê dewleta Portekizi biyo.
# Şarê İranki

Zıwanê ke şarê İranki qısey kenê.
**Şarê İranki**, şarê ke zıwananê İranki ra qısey kenê, Anatoliye ra heta koyanê Hindukuşi weşiya xo ramenê, namey ê şarano. Şarê İranki şaranê Hind-Ewropaki miyan de ca gênê, yew parçey ê şarano.
# Diyarbekır (wılayet)

| Diyarbekır |
| --- |
| Asayış |
|  |
| Melumat |
| Dewlete |
Tırkiya |
| Mıntıqa |
Bınmıntıqay Şanlıurfa |
| Ware |
Tırkiya |
| Paytext |
Diyarbekır |
| Erd |
15 355 km2 |
| Nıfus |
1 557 143 |
| Wali |
Münir Karaloğlu |
| Kodê telefoni |
412 |
| Kodê postey |
21000–21999 |
| Geokod |
316540 |
| Embiryani |
Meletiye, Semsur, Rıha (wılayet), Merdin, Batman, Muş, Wılayetê Çoligi û Wılayetê Xarpêti |
|  |
| Xerita |
|  |

**Diyarbekır** (ya zi *Dêrbekır*), yew wılayetê Tırkiyao u mıntıqa ra zımey Mezopotamya de ronayeyo. Dormey Diyarbekıri ra wılayetê zey Meletiye, Xarpêt, Çolig, Muş, Batman, Mardin, Rıha u Semsûri estê.

## İklım u coğrafya

Wextê zımıstani heway Diyarbekiri honıko, labelê vewre nêvarena. Wextê amnani heway xo zaf germıno u tenê sıliye varena. Roê Dicley zerrey Diyarbakıri ra vêreno ra.

## Etimolociya namey

Usmanıcki de *Diyâr-i Bekr* دیاربکر (Welatê Bekri) Farski ra gırewto; Kurdki *Amed*; Suryaniki ܐܡܝܕ *Āmîḏ*; Yunanki Ἄμιδα *Amida*; Ermeniki Ամիդ *Amid* ya zi *Tigranakert/Dikranagerd* Տիգրանակերտ.

## Qezê Diyarbekıri

Diyarbekır de merkez ra piya 14 (çarês/des u çar) qezey estê:

* Bısmıl
* Çêrmug
* Çınar
* Diyarbekır
* Erğeni
* Gêl
* Hazro
* Hêni
* Karaz
* Lıcê
* Piran
* Qulp
* Sıliwan
* Şankuş

## Çımey

* Wılayetê Diyarbekıri
# New York (eyalet)

| New York  |
| --- |
|  |
| Desmal u Arma |
|   |
| Melumat |
| Dewlete |
Dewletê Yewbiyaeyê Amerika |
| Mıntıqa |
Qıtay DYA |
| Ware |
Dewletê Yewbiyaeyê Amerika |
| Sazbiyayış | 26 Temuz 1788 |
| Paytext |
Albany |
| Erd |
141 300 km2 |
| Nıfus |
20 201 249 |
| Cayo tewr berz |
Mount Marcy |
| Serdar |
Kathy Hochul |
| Letey saete |
Mıntıqay Zemanê Rocvetışi |
| Geokod |
5128638 |
| Embiryani |
New Jersey, Vermont, Pennsylvania, Connecticut, Massachusetts, Ontario û Québec |
| Cayê ziyari |
Dola Erie, St. Lawrence River, Long Island Sound, Lower New York Bay, Lake Ontario, Niagara River, Lake Champlain û Okyanuso Atlantik |
| Website |
www.ny.gov |
| Xerita |
|  |

**New York** (nuː ˈjɔrk; nɪu ˈjɔək) yew eyaletê Dewletanê Amerikayê Yewbiyayeyano. Cayê xo rocakewtena dewletanê Amerika dero. Dormey New Yorki de eyaletê New Hampshire, Vermont, Massachusetts, Connecticut, Rhode Island, New Jersey, Pennsylvania, Kanada, u Okyanuso Atlantik estê. Paytextê New Yorki sûka Albanya. Nıfusê eyaletê New Yorki 19,849,399o (2017). Riyê erdê xo 141,205 km²yo. Sûka New York City eyaletê New Yorki de ca gêna.

|  |  |
| --- | --- |
|  |  Eno meqale yew vernuşteyo. Şıma şenê enê nuşteyi **bıvurnên**.  |