# Asya

| Asya |
| --- |
|  |
| Melumat |
| Xısusiyet |
Qıta, part of the world û Mıntıqay coğrafya |
| Mıntıqa |
Dınya, Ewrasya, Afro-Ewrasya, Ostfeste û Afro-Asia |
| Wılayet |
Nêmkureyê Rocvetışi |
| Erd |
44 614 500 km2 |
| Nıfus |
4 977 954 915 |
| Leteyê saete |
Nepal Standard Time |
| Cayo tewr berz |
Koyê Everesti |
| Leteyi |
Asya Rocvetışi, Asya Verocê Rocvetışi, Asya Miyanêne, Asyaya Veroci, Rocakewtena Miyani, Asya Zımey û Asya Rocawani |
| Namegırewtış |
Asia |
| Geokod |
6255147 |
|  |
| Xerita |
|  |
| Xerita |
|  |

**Asya**, panc qıteyan ra yewa. Enê panc qıteyanê pêroyine ra tewr gırda (riyê erdê xo 43 810 582 km²o), tewr sıxleta (nêzdiye %60 hometa dınya na qıta dera), tewr berza (Koyê Everesti ena qıta dero, berziya xo 8 849 metreya). Asya rocvetışê Ewropa dera. Dormeyê Asya de Deryao Sıpê, Deryao Sur, Okyanuso Pasifik, Okyanuso Arktik, Okyanuso Hind, Koyê Urali, Koyê Kofkasi, Deryao Siya u Deryay Xezeri estê.

Hetê kultur u din, zıwan u zagon ra zi ena qıta xêyle dewlemenda. Mesela xêylê dini/rayi zey Yehudiyiye, Xırıstiyaniye, İslam, Budizm pêro ena qıta de veciyê, naca ra biyê vıla. Xêylê medeniyetê, zey Sumer, Akkad, Babil pêro enê erdan de riyê dınya diyo.

## Etimolociye

Mıntıqê Asya
  Asyay Zımey
  Asya Miyanêne
  Asyay Rocawani
  Asyay Veroci
  Asyay Rocvetışi
  Asyay Verocê Rocvetışi
  Ewropay Rocvetışi
Menşeyê/ Etimolociya namê ena qıta zêde rınd nêzaniyeo. Ena qesa sero xeylê versiyoni estê. Heto jû ra yeno vatene ke serra -440ıne de (İsay ra ver) Herodot nusqawunê xo de dınya kerda hirê letey. Ebe ena geyım namê yew letey Asya no pıra (o wext Asya teyna seveta Asya Minori rê vaciya, yanê Anatoliye ewroyêne rê, çıke sevetê Grekan o wext hirê dınyay biyê: Yunanıstano ewroyên, Mısıro ewroyên u Anatoliya ewroyêne). Ena versiyon ra gore ena çekuye zıwanê Akkadan ra yena. Menaya xo zi (seveta tici) veciyayış, berzbiyayışo.

Heto bin ra zi yeno vatene ke ena çekuye sıfte hetê Homerosi ra ameya vatene. Ena vatene ra gore kıtabê Homerosi İlyada de yew name darıno we: *Asios*. Vaciyeno ke ena çekuye zıwanê Hititan ra yena, ehma tenê vuriya. Sıfte *Assuwa* biya u namê yew dewlete biyo. Ena dewlete zi Anatoliya ewroyêne de biya. Peyniye de *Assuwa* biya *Asios*, *Asios* zi biyo **Asya** .

## Coğrafya

→ Meqaleyo serên: Coğrafyay Asya
Ebe 43 810 582 km² qıtaya en heraya. Cayê tewr berz u tewr xori/çolê (derya ra gore) zi ena qıta derê. Koyê Everestiyo ke riyê dınya de cayo en berzo ena qıta dero (8 849 m). Heto bin ra Deryao Merde (-417) zi ena qıta dero. Naye ra qeyir riyê dınya de okyanusu ra cayo en duri zi naca ro (na ca Çin dero).

Xeylê wext yeno vatene ke sindor çiyo de tebiiyo. Gunê merdım xo vira mekero ke çıqas ke sindor ca be ca, be çiyê fiziki (zê çem, ro, ko, derya, uçb.) beli bıbo peyê ena çiyê fiziki de her daim qerar u qesasê merdımi estê. Qerar qeraro de siyasiyo, hema çiyo de fiziki sero ameyo gırewtene. Ebe kılmiye ke vacime, meseleyê sindoran meselayo de siyasiyo. O sebeb ra tarixê dınya de sindor her daim vuriyê, hewna zi vuriyenê. Eno qerar zi ebe zor, tarix, ceng u herb yenê beli kerdene. Sindorê Asya z zey pêroyinê sindoran çiyo de siyasiyo. Ena raştiye zêde seveta sindorê hetê peyveroc şena bıvaciyo.

Yeno qebulkerdene ke hetê zımey de sindorê Asya şono gıneno ro Deryay Cemedi. Asya ebe Gula Behringi Amerika ra cêra bena. Okyanuso Pil (Okyanuso Pasifik) zi sindorê hetê vervaroci teşkil keno. Okyanusê Hindi zi sindorê hetê verociyo. Sindorê Asyaê peyvaroci sero tam mutabaqat çıniyo. Xêylê zanayoğe coğrafya vanê ke merdım nêşeno vaco ke Asya u Ewropa dı qıtayê cırayê. Çıke, ê vanê, qet çiyo de fiziki miyandê ninan de çıniy, ê ninan cêra nêkeno. Hema Koyê Urali, Deryao Siya, Gula Bosfori (Estanbol) u Dardanel (Çanakkale) u Deryao Sıpê zey sindorê hetê peyvaroc qebul benê. Ebe Kanalê Suweyşi zi Asya Afrika ra cêra bena.

## Sindoro siyasi

Asyaya ewroyêne de 54 ra zêde dewleti estê.

| Name | Erd (km²) | Nıfus (2002 texmin) | Sılxetiya nıfusi (serê km²) | Paytext |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| **Asya Miyanêne**: |
| Ozbekıstan | 447,400 | 25,563,441 | 57.1 | Taşkent |
| Qazaxıstan | 2,346,927 | 13,472,593 | 5.7 | Astana |
| Qırğızıstan | 198,500 | 4,822,166 | 24.3 | Bişkek |
| Tacikıstan | 143,100 | 6,719,567 | 47.0 | Duşenbe |
| Tırkmenıstan | 488,100 | 4,688,963 | 9.6 | Eşqabad |
| **Asyay Rocvetışi**: |
| Çin | 9,584,492 | 1,315,844,000 | 134.0 | Pekin |
| Japonya | 377,835 | 128,085,000 | 336.1 | Tokyo |
| Moğolıstan | 1,565,000 | 2,832,224 | 1.7 | Ulan Bator |
| Koryay Veroci | 98,480 | 47,817,000 | 490.7 | Seul |
| Koryay Zımey | 120,540 | 23,113,019 | 184.4 | Pyongyang |
| **Asyay Zımey**: |
| Rusya | 13,115,200 | 39,129,729 | 3.0 | Moskowa |
| **Asyay Verocê Rocvetışi**: |
| Bruney | 5,770 | 350,898 | 60.8 | Bandar Seri Begawan |
| Filipin | 300,000 | 84,525,639 | 281.8 | Manila |
| İndonezya | 1,158,645 | 208,176,381 | 179.7 | Jakarta |
| Kamboçya | 181,040 | 12,775,324 | 70.6 | Phnom Penh |
| Laos | 236,800 | 5,777,180 | 24.4 | Viyangşan |
| Malêzya | 329,750 | 22,662,365 | 68.7 | Kuala Lumpur |
| Myanmar (Birmanya / Burma) | 678,500 | 42,238,224 | 62.3 | Naypyidaw |
| Singapur | 693 | 4,452,732 | 6,425.3 | Singapur |
| Tayland | 514,000 | 62,354,402 | 121.3 | Bangkok |
| Vietnam | 329,560 | 81,098,416 | 246.1 | Hanoi |
| Timurê Rocvetışi | 14,874 | 947,000 | 63.6 | Diliyo |
| **Asyay Veroci**: |
| Efğanıstan | 647,500 | 29,863,000 | 42.9 | Kabul |
| Bengladeş | 144,000 | 141,822,000 | 985 | Dakka |
| Butan | 47,000 | 2,232,291 | 44.6 | Thimphu |
| Hindıstan | 3,287,590 | 1,103,371,000 | 318.2 | Newe Delhi |
| Maldiwi | 300 | 329,000 | 1,067.2 | Mali |
| Nepal | 140,800 | 27,133,000 | 183.8 | Kathmandu |
| Pakıstan | 803,940 | 163,985,373 | 183.7 | İslamabad |
| Sri Lanka | 65,610 | 20,743,000 | 298.4 | Kolombo |
| **Asyay Rocawani**: |
| Ermenıstan | 33,300 | 3,016,000 | 111.7 | Yerêvan |
| Azerbaycan | 41,370 | 3,479,127 | 84.1 | Baku |
| Bahreyn | 665 | 656,397 | 987.1 | Manama |
| Gurcıstan | 20,460 | 2,032,004 | 99.3 | Tıflis |
| Iraq | 437,072 | 24,001,816 | 54.9 | Beğdad |
| İran | 1,648,000 | 68,467,413 | 40.4 | Tehran |
| İsrail | 20,770 | 6,029,529 | 290.3 | Qudus |
| Kuweyt | 17,820 | 2,111,561 | 118.5 | Suka Kuweyti |
| Lubnan | 10,400 | 3,677,780 | 353.6 | Beyrud |
| Mısır | 1,378,159 | 63,556 | 21.7 | Qahire |
| Qıbrıs | 9,250 | 775,927 | 83.9 | Lefkoşe |
| Uman | 212,460 | 2,713,462 | 12.8 | Maskat |
| Urdun | 92,300 | 5,307,470 | 57.5 | Emman |
| Suriya | 185,180 | 17,155,814 | 92.6 | Şam |
| Tırkiya | 756,768 | 57,855,068 | 76.5 | Anqara |
| **Asyay Rocawanê Veroci**: |
| Qeter | 11,437 | 793,341 | 69.4 | Doha |
| Yemen | 527,970 | 18,701,257 | 35.4 | Sena |
| Yewina Emiranê Erebi | 82,880 | 2,445,989 | 29.5 | Ebu Dabi |
| Erebıstanê Seudi | 1,960,582 | 23,513,330 | 12.0 | Riyad |
| pêro-pia | 43,534,632 | 3,792,671,313 | 87.1 |