Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Terorizm

**Teror** ya zi **terorozim** namê êrış u şıdetanê ke be zorbaziye merduman sero vıraziyenê. Grubê ke teror organize kenê, inan rê *organizasyono terorist* vaciyenê, keso ke teror keno cı rê zi *terorist* vaciyeno. Terorizm zıwanê Latinki ra kewto Zazaki u zıwananê binan. Yeno arezeyê ra *ters ra lerzayış*, *tersnayış*, *tersvıraştış*. Petit Robert terorizmi sero vano ki terorizm namê terseyo ke semedê xoverdayışê yew şari warkerdene vıraziyeno.

## Terorizmo internasyonal

Eke terorizm erdê globali ra veciyeno, cı rê terorizmo internasyonal vaciyeno. Terorizmo internasyonal heme dewletanê dınya tehdıt keno u hedef gêno.

|  |  |
| --- | --- |
|  |  Eno meqale yew vernuşteyo. Şıma şenê enê nuşteyi **bıvurnên**.  |
# Angela Merkel

| Angela Merkel |
| --- |
|  |
| Melumato şexsi |
| Dewlete |
Almanya |
| Cınsiyet |
Cêniye |
| Cayê biyayışi |
Elim hospital |
| Biyayış | **Lua error Xetay pele Modul:Wikidata dı rêza 1004 de ya: attempt to call field 'between' (a nil value).** |
| Wendış |
Polytechnic Secondary School Templin, Extended Secondary School Templin, Universitey Leipzigi û German Academy of Sciences at Berlin |
| Gure |
Siyasetkar û fiziker |
| Fıkır |
Yewiya Demokratanê Xıristiyanan |
| Zıwani |
Almanki, İngılızki û Ruski |
| Hempar |
Ulrich Merkel û Joachim Sauer |
| Maye |
Herlind Kasner |
| Pi |
Horst Kasner |
| İtıqad |
Evangelische Kirche in Deutschland, Lutheranizm û Protestant church |
| Şar |
Alman |
| Keyepele |
www.buero-bundeskanzlerin-ad.de |
| İmza |  |

**Angela Dorothea Merkel**, 17 Temuz 1954, Hamburg de amê dınya. Merkele Parlementoya Almanya rê Mecklenburg-Vorpommern ra 22 Tışrino Peyên 2005 de biya reisa Almanya. 10 Nisane 2000 serekwezira Yewiya Demokratanê Xıristiyanan (*CDU*).

Ebe yew koalisyonê do gırdi partiya Yewiya Xıristiyan-Sosyale (*CSU*) be Partiya Sosyaldemokrata Almanya (*SPD*) ra piya hıkumet vıraşt.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Arşivê Embarê Wikimedya de heqa Angela Merkel de vêşêri multimedya esta. |
# Ku Klux Klan

Logoyê Ku Klux Klani
**Ku Klux Klan** (KKK, bıwane: 'kû kluks klan'), yew organizasyono ke 24ê Gağandi/Kanuni 1865 de DAY de eyaletê Tennessee de vıraziyao u rasisto (irqçiyo), verbe mordemanê siyayan de xebetiyeno u inan sero nefret keno vıla. Klu Klux Klan orgazinasyono nımıteo, akerde niyo. Vıraştoğê inan Nathan Bedford Forrest u be namey *Sihirbazê Sıpêy* ra şınasiyeno. John C. Lester, Binbaşi James R. Crowe, John D. Kennedy, Calvin Jones, Richard R. Reed u Frank O. McCord zi vıraştoğan miyan de ca gênê. Be filmê "Birth of a Nation" (Biyayışi yew mıliyeti) ra ê day şınasnaene. Cemiyeto ke verê cengê Amerikani'ê sivili de vıraziyao u namey cı "Knights of the Golden Circle"yo (İngilizki "esparê (şövalyey) dairey zerrêni"), no cemiyet ra xeylê teni kewti Klu Klux Klan.

## Ronayış

Dıma Cengê Amerikani'ê Sivili, mordemanê siyayan zaf heqi qezenc kerdi. Mensubê Klu Klux Klani verda heme siyayan dıme. Seba hedef u fêlê inan resaene, şıdet u teror ard sere. Organizasyon dı rey bi xırabe, emma 1950 u 1960 de newede vıraziya u ewro zi eno organizasyon hema esto. Amerika (DAY) de taê mıntıqan de aktivitey (fealiyeti) benê.

Mensubi Ku Klux Klani, 1922
## Mensubi

* David Duke, mensubi Ku Klux Klano u nazisto antisemitiko
* Hiram Wesley Evans, 1922-39 miyande Imperial Wizard biyo.

## Ku Klux Klani ser filmi

* *İntıqamê siyahiyan (The Klansman)*, (1974) Fragman
* *Şar u Şeytan*, (1975) Fragman
* *İxanet (Betrayed)*, (1988)
* *Mississippi veşıno (Mississippi Burning)*, (1988) Fragman
* *Posse*, (1993)
* *Ma aqılê inan de niyo,Michael Jackson 1995*
* *Dawa (The Chamber)*, (1996)
* *Zemanê kıştışi (A Time to Kill)*, (1996) Fragman
* *Tarixê Amerikano X (American History X)*, (1998)
* *Tı çaya bra? (O Brother, Where Art Thou?)*, (Komedi, 2000)
* Bêzencir (Django Unchained), (Vahşi Batı Aksiyon Filmi)
* *Biyayışê yew şari (The Birth of a Nation)*, (1915) Fragman

## Referansi
# Sabotac

İsqarpino darên sembolê sabotacio
**Sabotac** texribatê caunê imalat (ekonomiye) ya ki caunê eskeriye eve fıkrunê politiqa rê vajino.

*Sabot* isqarpino darên ra vırende Fransa de vajiyo. Roce, karkeru verwa zulmê fabriqatoru pêro isqarpinê xo vetê u eştê ra makinau ver u makiney ki biyê xıravın. A roce ra na roce sabotaj biyo ju sıklê sembolê protestoy.
# Cıhudi

| Cıhudi |
| --- |
|
Ethnoreligious group |
|
Ashkenazi Jews, Sephardi Jews, Yemenite Jews, Romaniote Jews, Musta'arabi Jews û Iranian |
|  |
| Melumat |
| Cıwiyayış |
İsrail |
| Rêçe |
Semitic people |
| Nıfus |
Environ 14 606 000 |
| Din |
Cıhudiye |
| Nameo raştıkên |
יהודים |
| Formê bini |
Israelis û Israelites (religion) |

**Cıhudi** (İbranki: יְהוּדִי, *Yehudi* [tek.]; יְהוּדִים, *Yehudim* [zaf.]; Ladino: ג׳ודיו, *Djudio* [tek.], *Djudios* [zaf.]; Yidişki: יִיד, *Yid* [tek.], *Yidn*) yew gruba etnodiniya kı rıçıkê xo İsrailıcan u İbraniyan ra gêna. Cıhudê zêdêri dewleta İsraili miyan dı weşiya xo ramenê.
# İslam

**İslam**, yew dinê do monoteisto, dinê İbrahimiyo. No din, seserra 7ıne de Erebıstani de veciyo. Goreyê nê dini, Mıhemmed peyğambero peyêno, peyğamberê Homayo. Merdumo ke nê dini rê bawer keno, cı rê mısılman vaciyeno. İslami ra gore, Cebraili Homayi ra Mıhemmedi rê ayeti ardê.

Qıseyê **İslam**i (be Erebki: الإسلام) Erebki ra yeno. 3 rıstıman ra ameyo meydan. Dı maneyê enê rıstımi zaf qebul biyê:

* 1) Sulh û sılamet
* 2) Teslımiyet, mılê/vıleyê xo ronayış, tebib xo be Homayi (Heqi) dayış.

Êyê ke dinê İslami qebul kerdo, cı rê vanê mısılman (*bısılman*). Kelıma mısılmani yena menaya *êyê ke xo dinê İslami ra gırê dayo*.

Qurane, Mıhemmedi rê ameya û kıtabê mısılmanan qebul bena. Camiye, cayê ibadetê mısılmanano. Mıhemmed peyğemberê mısılmanan yeno qebulkerdene.

## İslam de şertê imani

Kıtabê İslamiyo mıbarek Qurane ra gore dinê İslami de 5 (phanc) ferzê ibadeti estê.

* Şehadet kerdene
* Nemac kerdene
* Roce gırewtene
* Zekat dayene
* Hec şiyene

## Bıvênên

* Camiye
* Hedis
* İslamo Şıi

* Elewi
* Ehlê Beyti
* Usılê Dini
* Ehlê Heqi

* İslamo Sunni
* Mıhemmed
* Remezan

* Roşanê Remezani
* Şewa Qedıri
* Roşanê Qurbani

* Qurane
* Werênayışê Qurane
* Sufizm (*Sofiyiye*)

## Fotogaleriye

* Ekolê Mısılmanan

## Çımeyi

* Ensiklopediya İslami Archived 2004-10-10 at the Wayback Machine
* Keyeyê İslami
* Qurane: Çarnayış û goşdayış
# Sûke

City of New York (Sûka New Yorki); yew sûka gırde.
**Sûke** ya zi **bacar**, cao tewr gırdo ke merdumi tede cıwiyenê. Yew sûke dewe ra deha gırda û zerrey cı deha komplekso. Sûke de dewi, mehelley, ko, ro, gol û ê bini esti. Her ca de sûke hem niya, yanê mısal Danimarka de eke nıfusê cay serê 205 merduman dero sûke vaciyena, ema Japonya de eke nıfusê cay pancashezar (50.000) ra zêdero cı rê sûke vaciyena. Eke sûke zaf gırda, cı rê Metropol vaciyeno.

## Sûki

Tampere, sûkê Finlanda.
Vıraziyayışi sûkan zaf herao û yewbinan ra cırao. Her sûke de ferqın fealiyeti mocniyenê. Zey sûka eskeriye, sûka endustriye, sûka ekonomiye û paytext.

* Endustriye
	+ Merkezi (Endustriya organizekerdiye)
	+ Fabrikeyi
	+ Enbari
* Banê cıwiyayışi û ê xızmete
	+ Bani
	+ Meymanbani
	+ Dukani
* Cayê sosyali
	+ Kafe
	+ Restorant
* Cayê ronıştışi
	+ Parki
	+ Muzeyi
	+ Tiyatroyi
	+ Bari
	+ Salonê rafiştgehi
* Disko û cayê danskerdışi
* Ofisi
* Weşiye sero merkezi
* Merkezê musnayışi
* Merkezê spori
* Mezeli

## Bıvênên

* Qeza
* Sûke
* Dewe
* Nahiye
* Belediya
* Metropol
# İdeolociye

**İdeolociye** (Yunanki: "mocnayışê fıkran"), sistemê vênayışanê dınya û prensipanê (mebdey) bıngehi û ê qıymetnayışano ke yew gruba (qefle) sosyale, kulturê ya ki çiyê henêni ra gırêdayeyo. Konsepsiyonê (eserê ibda) vênayışanê dınyayo ke tede fıkri resayena hedefanê siyasiyan û iqtısadiyan rê kar kenê. İdeolociyê seserra 20ına pili Komunizm û Faşizm hesebiyenê.

## Bıvênên

* Zereweşiye, inkar û humanistêni sero
# Êrışê 11ê Keşkeluni 2001

|  Êrışê Keşkelun 11, 2001
 |
| --- |
|  |
| Şınasiye

---

 |
| **Tarix** | Keşkelun 11, 2001 |
| **Saete** | 08:46-10:28 |
| **Ca** | New York, Dewletê Yewbiyayey |
| **Kuli** | 6.291+ |
| **Merg(i)** | 2.976 siwili u 19 militani |

**Êrışê Keşkelun 11, 2001i** (İngılızki de: *September 11 Attacks*) namê êrışio ke tarixê Keşkelun 11, 2001 de biyo u bbe xırabiyayışê Merkezanê Ticareti, mergê 2.976 sivil u 19 militanan ra peyniye diya. Êrış ra dıme El Qaide êrış xo sero gırewto. Êrış ra tepiya DAY, Efğanıstan de El Qaidey sero ceng ilan kerdo.

## Vınibiyayışi

| Amorê mergi |
| --- |
| New York | Merkezê Ticaretê Dınya | 2,603 teni merdi , 24 teni biy vini u texmin beno ki ê merdo |
| American 11 | 88 |
| United 175 | 59 |
| Arlington | Pentagon | 125 |
| American 77 | 59 |
| Shanksville | United 93 | 40 |
| Pêro | 2,974 teni merdi , 24 teni lista rê ebe statuyê *vini* ra kewti |
# Politika

**Politika** aya ke prensiba ke karê hetenayışi, karê dewleti rê rayedayışa u form u konsepta sosyala. Vêrde miyan de politika heni vêniyaya ke aktivasyon u fealiyetê sûkana. Aristoteles ey sero wına vato ke *politika aya ke şar sero konsensusa pêroyiya*. Politika de cayê dewleti zaf muhimo u pilo. Wextê veri de, zerrekê politikay zey ewro gırd u hera nêbiyo. Be averşiyayışê zemani, zerrekê politikay xo zaf hera kerdo. Seserra 19ıne de xeylê ideolociy kewtê zerrekê sistemê politika. Patriarşiye, monarşiye, sosyalizm, humanizm, komunizm, liberalizm u ê bini pêro kewnê bınê zerrekê sistemê politika. Şınasiye esta ke politika sero gureyena, namê cı politolociyeyo.

## Çım berzên cı

* Politolociye (Politikaşınasiye)
* Felsefeyo politik

## Referansi
# Demokrasiye

**Demokrasiye** (be Yunanki: Δημοκρατία, ebe δῆμος [*dēmos*], „şar, mılet, xelq“ û κρατία [*kratía*], „hukumkerdene“, têversanayış) Yunanıstano Kıhan de desto yewın ra hukumdariya şariya.

## Çımeyi

* Demokratik manifesto
* Fairvote.org
* Journal of Democracy
# Partiya politike

**Partiya politike** namê organizasyoniya ke merdumê ke wayirê vênayışê nezdiyê, terefê inan ra vıraziyena u semedê hukmati sero heqê wayirê çiyê vatene gureyena. Vêrdey partiyan kıhano, ornagên domê klanan de zi grubi est biyê u muhalefet kerdo. Her partiye, wayirê yew ideolociya politike bena u vıraziyayışê partiye de prensibê idecolociya xo nusiyenê. Sistemê yewpartiye, dıpartiy u xeylêpartiy estê.

|  |  |
| --- | --- |
|  |  Eno meqale yew vernuşteyo. Şıma şenê enê nuşteyi **bıvurnên**.  |
# Revolusyon

Xepısxaneyê Bastillei rê hıcum, 14 Temmuz 1789, Revolusyonê Fransızi
**Revolusyon** halê verêni ra halê newey rê ravêrdışo, evolusyono yanê abıriyayışo. Revolusyon oyo ke abıriyayışo neweyo, peyseri ra abıriyayış ya zi peyserşiyayış niyo. Eke vuriyayışo sosyal be destê merdumi ra leze gêno u qezenc keno, no revolusyon beno. Revolusyon lezeyo, rıçıkê xo esto u çiyê neweyi ano. Revolusyon de şar arê beno, mılet be xo hareketê sosyali veceno, rejimo ke nêwaziyeno mılet dey ano cêri u sistemê xo vırazeno. Heto bin ra revolusyon vıriyayışo politik areze keno.

Revolusyon u darbe miyan de ferq esto. Darbe be zorbaziye vıraziyeno hama revolusyon mılet be xo keno, waştışê xo raştneno. La, darbe ebe destê eskeriya ra vıraziyeno, zorbaziye ihtıwa keno u sistemê hukmati nêvırneno tenya merdumê ke dewleti ser de vındenê, inan ano cêri u vırneno ya zi hukmat beno destê xo ra vısto.

Revolusyon u protesto/isyan miyan de zi ferq esto. İsyan de yew cemat ya zi yew şar be xo sere veceno, sere hewadano. Tırkiya de dıma darbey 1980i, kıtabê dersi ra kelmê *revolusyoni* (dewrimi) weş u hewl nêvêniyao u kıtabanê dersi ra veciyao, be kelmê *ixtılal* u *inqılab*i ra vuriyao.

## Referansi
# Dewlete

**Dewlete** dınyay sero hegemonya ronaye yew sistemo. Dewlete dıie merdım esaso. Dewlete Qanun vırazena u merdıma gorey qanuni idare kena. merdımi zi gorey qanunan u nizaman weşiya ho ramneno.

## Terzê dewletan

* Konfederasyon
* Federasyon
* Dewleta Uniter
* Dewleta Laik
* Komunist
* Monarşiye
* Qıraliye

|  |  |
| --- | --- |
|  |  Eno meqale yew vernuşteyo. Şıma şenê enê nuşteyi **bıvurnên**.  |