Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Herbê Dınyayê Dıyıne

| Herbê Dınyayê Dıyıne |
| --- |
|  |
| Melumat |
| İzahat |
Herbê Dınyaye û historical period |
| Heti |
Rusya, Ewropa, Afrika, Okyanuso Gırd, Deryayo Sıpê, Asya, Okyanuso Atlantik, Rocakewtena Miyani, Asya Verocê Rocvetışi, İskandinavya, Okyanuso Hind, Asyaya Veroci, Asya Zımey, Republic of China, Japonya, Verocê Afrika, Afrika Rocvetışi, Afrika Miyanên, Australya, Amerika Zımey û Amerika Veroci |
| Demê cıkewtışi | **Lua error Xetay pele Modul:Wikidata dı rêza 1004 de ya: attempt to call field 'between' (a nil value).** |
| Demê weşbiyayışi | **Lua error Xetay pele Modul:Wikidata dı rêza 1004 de ya: attempt to call field 'between' (a nil value).** |
| Eleqeyın |
Axis Powers, Allies of World War II, Almanyay Naziyan, Australya, Qraliya Yewbiyayiye û Cumhuriyetê Çini |
| Peyên |
Aftermath of World War II, Trente Glorieuses, Herbo Serdın û World War III |
| Merdışi |
73 000 000 |
| Cebhey |
Pacific War, Eastern Front, Battle of the Atlantic, Battle of Britain, Normandy landings, Battle of the Bulge, Operation Flashpoint, Mediterranean and Middle East Theater of World War II, Middle East Theater of World War II, Battle of Aachen, Battle of the Scheldt, Operation Barbarossa, Attack on Pearl Harbor, Bloody Sunday, Big Week, Battle of Madagascar, Battle of France, Military occupation of the Slovak Republic, Third Battle of Kharkov, German occupation of Norway, Axis occupation of Greece û country in World War II |

**Herbê Dınyayê Dıyıne**, herbê do gırdo u hirao ke miyanê serranê 1939-1945i de biyo. O zi zey herbê verêni, seserra 20ıne de, herbanê dınya ser de tewr tesirınan ra yew biyo u no herb de ki, zey herbê verêni dewletê gırdi sebeta menfaetanê xo pawıtene kewnê cı.

Nê herbi de ki ancia zey verêni, dı hetan miyan de ameyo kerdene u teyniya makinanê herbi ra nê, taktikanê herbkerdene qeydê/usılê newey tetbiqkerdene ra bıgê, tıfongan, roketan, tanqan, mêrmiyanê heway, sistemê radari, modelanê teyaranê neweyanê herbi, yanê her het ra tesir kerdo u weşiyeramıtena insanan vurna.

Hetan ewro rêça tesirê nê herbi beliya. Dınya de hetê siyaseti, iqtısadi, teknolociye, kulturi u sosyolociye ra ke niya da, rêça xo tesirına.
Nê herbi ra tepiya dınya 2 qutıban u Herbo Serdın endi hetan ewro mezgê insonan de ca gırewto u miyandê Yewbiyayışê Sovyetan u Yewbiyayışê Amerika ra heta vızêri ki ameyêne kerdene.

Herbê dıyıne de 55-60 milyon merdımi yenê kıştene. Hıdudê Ewropa Miyanêne u Rocvetışi, u Rocvetışê Miyanêni nê herbi ra tepiya newe ra yeno antene.
Nê handayê insanê ke merdê, ninan ra tewr zêde sivilisti biyê. Tewr xıravıniya nê tarixi, vıraşten u eştena Bombaya Atomia (Nagazaki, Hiroşima).

*Montreal Daily Star*: "Germany Quit", 7 Gulane 1945
# Alfabey Latinki

**Alfabey Latinki**, ya zi Alfabey Romanki, sistemê nuştena alfabetiko ke tewr zêde dınya sero gureniyeno.

Alfabey Latinki de 26 [vist u şeş] herfi estê.

**Alfabey Latinkiyo ewroyên**| Aa | Bb | Cc | Dd | Ee | Ff | Gg | Hh | Ii | Jj | Kk | Ll | Mm | Nn | Oo | Pp | Qq | Rr | Ss | Tt | Uu | Vv | Ww | Xx | Yy | Zz |

## Alfabeyê Latinkiyo kehen

Alfabeyê Latinkiyê keheni de 23 [vist u hirê] herfi bi biy.

**Alfabey Latinkiyo kehen**| Herfe | A | B | C | D | E | F | G | H |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Name | ā | bē | cē | dē | ē | ef | gē | hā |
| Wendış (AŞF) | /aː/ | /beː/ | /keː/ | /deː/ | /eː/ | /ef/ | /geː/ | /haː/ |
|   |
| Herfe | I | K | L | M | N | O | P | Q |
| Name | ī | kā | el | em | en | ō | pē | qū |
| Wendış (AŞF) | /iː/ | /kaː/ | /el/ | /em/ | /en/ | /oː/ | /peː/ | /kʷuː/ |
|   |
| Herfe | R | S | T | V | X | Y | Z |   |
| Name | er | es | tē | ū | ex | ī Greka | zēta |
| Wendış (AŞF) | /er/ | /es/ | /teː/ | /uː/ | /eks/ | /iː ˈgraika/ | /ˈzeːta/ |
# Alfabeyê Yunanki

Yunanki be alfabeyê dê xoser nuşiyeno. **Alfabeyê Yunanki** de 24 (vist u çar) herfi estê:

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **Α** | **Β** | **Γ** | **Δ** | **Ε** | **Ζ** | **Η** | **Θ** | **Ι** | **Κ** | **Λ** | **Μ** | **Ν** | **Ξ** | **Ο** | **Π** | **Ρ** | **Σ** | **Τ** | **Υ** | **Φ** | **Χ** | **Ψ** | **Ω** |
| **α** | **β** | **γ** | **δ** | **ε** | **ζ** | **η** | **θ** | **ι** | **κ** | **λ** | **μ** | **ν** | **ξ** | **ο** | **π** | **ρ** | **σ ς** | **τ** | **υ** | **φ** | **χ** | **ψ** | **ω** |

| Alfabeyê Yunanki |
| --- |
| Α α Alpha | Ν ν Nu |
| Β β Beta | Ξ ξ Xi |
| Γ γ Gamma | Ο ο Omicron |
| Δ δ Delta | Π π Pi |
| Ε ε Epsilon | Ρ ρ Rho |
| Ζ ζ Zeta | Σ σ ς Sigma |
| Η η Eta | Τ τ Tau |
| Θ θ Theta | Υ υ Upsilon |
| Ι ι Iota | Φ φ Phi |
| Κ κ Kappa | Χ χ Chi |
| Λ λ Lamda | Ψ ψ Psi |
| Μ μ Mu | Ω ω Omega |
| Herfê keheni |
|  | Digamma |
|  | Stigma |
|  | Heta |
|  | San |
| () | Koppa |
| () | Sampi  |
|  | Sho |

## Bıvênên

* Yunanki
# Kyoto

|  Kyoto |
| --- |
| Asayış |
|  |
| Melumat |
| Dewlete |
Japonya |
| Mıntıqa |
Santo, Q11480008, Q11422603, six greatest cities in Japan (1922), three major cities in Japan, Kyoto metropolitan area û Keihanshin |
| Ware |
Kyōto-fu |
| Sazbiyayış |
1 Nisane 1889, 18 Tışrino Peyên 794 |
| Paytext |
中京区 |
| Erd |
827,83 km2 |
| Nıfus |
1 463 723 |
| Cayo tewr berz |
Mount Minako |
| Wali |
Daisaku Kadokawa |
| Kodê telefoni |
75 |
| Letey saete |
UTC+09:00 |
| Kodê postey |
600-0000–616-9999 |
| Geokod |
1857910 |
| Embiryani |
Uji, Kameoka, 向日市, 長岡京市, Yawata, Nantan, 大山崎町, Kumiyama, Ōtsu-shi, Takashima, Takatsuki û Shimamoto |
| Destinasyoni |
Kamo River, Katsura River, Yodo River û Biwako Sosui |
| Website |
www.city.kyoto.lg.jp |
|  |
| Xerita |
|  |

**Kyoto**, yew wılayetê Japonyayo. Nıfusê cı be serra 2019ıne ra 1,467,702 merdımo. Sûkanê Japonya miyan de sûkê da muhima, hetê ekonomik û sosyali ra zaf avêr şiyo.

## Sûkê wayiye

Floransa û Kiew
# Tokyo

| Tokyo |
| --- |
|  |
|  |
| Melumat |
| Xısusiyet |
Metropolitan prefecture, capital of Japan, tourist destination, Metropol, global city, Megasûke, largest city, sûka gırse, prefecture of Japan, Metropol û financial center |
| Dewlete |
Japonya |
| Mıntıqa |
南関東 û Greater Tokyo Area |
| Wılayet |
Kantō Plain |
| Merkezê idareyi |
Japonya |
| Ware |
Japonya |
| Erd |
2 194,05 km2 |
| Nıfus |
14 264 798 |
| Berziye |
6 m |
| Serdar |
Yuriko Koike |
| Leteyê saete |
Japan Standard Time |
| Merş |
Tokyo Metropolitan Song |
| Sazbiyayış | **Lua error Xetay pele Modul:Wikidata dı rêza 1004 de ya: attempt to call field 'between' (a nil value).** |
| Cayo tewr berz |
Mount Kumotori |
| Leteyi |
Western Tokyo, Tōkyō, Tokyo Metropolitan Government, 東京都区部 û Tokyo Islands |
| Namegırewtış |
Paytext û rocvetış |
| IATA |
TYO |
| Geokod |
1850144 |
| Cayê nezdiyi |
Tokyo Bay |
|  |
| Website |
www.english.metro.tokyo.lg.jp |
| Xerita |
|  |
| Xerita |
|  |

**Tokyo** (be Japonki: 東京; *Tōkyō*), bacarê Japonyao u Tokyo rocakewtena (rocvetış, şerq) ê Japonya dero. Tokyo hem paytextê Japonyao hem zi tewr gırd bacaro. Nıfusê Tokyoy zaf deyrao u dınyade rêza yewıne dero.

Serra 1968ıne de hıkumetê Tokugawa ke dêm diya, dıma (dıme ra) imperatoro (İmperator Meiji) ke paytextê dewrê wexti Kyoto de ronıştaye bi, bar kerd şi Edo u namey Edoy vurniya ra Tokyo, mena cı yena ra *paytextê cıyo ke Rocvetış dero*.

## Tarix

Namey verênê Tokyo “Edo”ya zi "Yedo" biyo. Serra 1868 da İmparator Meiji texte kerde u nameyê bacarê Tokyo. Seserra 18. nıfus ê Tokyo biya 1 milyon. Serra 1923 da seba ke zelzeley Kanto Tokya zaf xirap bıya. Waxte Herbê Dınyayê Dıyine, Dewletê Amerikayê Yewbiyayey zaf *bomba* şavıd Londra u zaf merdumu merd. Feqat hokumet ê Japonya zaf xewitiya u newe Tokya vıraşt. Serra 1964 da Olimpiyatu Tokya da kay kerd.

Tarixê Tokyo zaf zelzeley estê. Serrunra 1703, 1782, 1812, 1855 u 1923 Tokyo zaf xırap kerd. Zelzeley 1923 da 140,000 merdumu merd. Ewro bacarê Tokyo zaf saglamo; ınke zelzeleyi zaf merdumi nı kışen.

## İklım u nıfus

Hewa Tokyo wenuka. Zaf silun waren. Seba ke silun, erde Tokyo kheweo (kıhoyo). u daru zafa. Feqat her serra zelzele esta.
Nıfus ê Tokyo 12 milyona; feqat nıfus ê metro 35 milyona; dınya da yewıniya. Tede taê şarê geribu êsta.

## İqtısad

Iqtısadê Tokyo girda. Dinya de sıra (8.) dera. Endustriy Teknoloci u komputerê Tokyo zaf be kaliteyê. Merkez e firmaun Mitsubishi, Toyota u Honda Tokya da runisti. Endustriy turizm u komunikasyon zaf pila. Seba ke zelzeleyun endustriy konstruksiyon zaf kaliteyê.

## Sûkê bıray

Berlin, New York City, Gallera Verociya Newi, Jakarta, Seul, Cairo Governorate, Pekin, Roma, Paris, Moskowa, São Paulo, Londra, Şam, Amman, Kazablanka, Delhi û Honolulu

## Çımey

* Resmi Siteyê Tokyo Archived 2009-04-29 at the Wayback Machine

|  |  |
| --- | --- |
|  | Arşivê Embarê Wikimediya de heqa Tokyo de vêşêri multimedya esta. |
# Honshū

| Honshū |
| --- |
|  |
| Melumat |
| Xısusiyet |
Island of Japan |
| Dewlete |
Japonya |
| Mıntıqa |
Japanese archipelago û four main islands of Japan |
| Wılayet |
Okyanuso Gırd û Pacific Ring of Fire |
| Erd |
227 939,66 km2 û 88 968 mi2 |
| Nıfus |
104 000 000 |
| Cayo tewr berz |
富士山 |
| Leteyi |
Chūbu region, Kantō-chihō, 東北地方, Kansai region û Chūgoku region |
| Geokod |
1862185 |
| Cayê nezdiyi |
Sea of Japan, Okyanuso Gırd û Setō Naikai |
|  |
| Xerita |
|  |
| Xerita |
|  |

**Honshū** (Japonki: 本州, "Adeyo serên"), tewr adeyo Japono gırdo, hetê nıfusi ra ê yewıno. Honshū pê Tsugaru verocê Hokkaidōy, pê Deryay Setoy zımey Shikoku u pê Kannomi zımey rocvetışê Kyūshū dı ca gêno. Dınya sero hetê herre ra dınya sero ê hewtıno, adey İndonezya Cawa ra tepeya zi tewr adeyo gırdo kı merdıman ey sero cıwiyeno.

Honshū 1300 km dergo u 50–230 km miyan dı herayiya xo vıriyeno. Erdê xo 227,962.59 km² gırdo u pê ena gırdiya xo Japonya %60ê ê Japonya vırazeno, Britanya Gırde ra gıdêro u dormey xo 5450 km dergo.

## Prefektorê cı

Panc warey adey estê, enê panc warey xi 35 prefektoran ra abırriyenê.

* **Tōhoku**: Akita, Aomori, Fukuşima, Iwate, Miyagi, Yamagata
* **Kantō**: Chiba, Gunma, Ibaraki, Kanagawa, Saitama, Tochigi, Tokyo.
* **Chūbu**: Aichi, Fukui, Gifu, Ishikawa, Nagano, Niigata, Toyama, Shizuoka, Yamanashi.
* **Kansai**: Hyōgo, Kyoto, Mie, Nara, Osaka, Shiga, Wakayama.
* **Chūgoku**: Hiroşima, Okayama, Shimane, Tottori, Yamaguchi.

## Referansi
# Moğolki

| Moğolki |
| --- |
| Zıwano tabii |
|  |
| Melumat |
| Dewlete û mıntıqeyi |
Moğolıstan û Cumhuriyetê Şariê Çini |
| Amarê qısekerdoğan |
5 200 000 |
| Kodê zıwani |
| ISO 639-1 |
Mn |
| ISO 639-2 |
Mon |
| ISO 639-3 |
Mon |
| Glottolog |
Mong1331 |
| Ethnologue |
Mon |
| Xısusiyetê zıwani |
| Topolociye |
Kes-Obce-Fiil û zıwanê peyra cıkerdey |
| Gramer |
Halê namey, genitif, dative-locative case, akuzatif, ablatif, bendo wekil û comitative case |
| Alfabe |
Mongolian û Alfabey Kiril |
| Keye | * Mongolic
 |

**Moğolki**, yew zıwanê asyayo ke Moğolıstan de zıwano resmiyo.

|  |  |
| --- | --- |
|  |  Eno meqale yew vernuşteyo. Şıma şenê enê nuşteyi **bıvurnên**.  |
# Hiyeroglifo Mısırki

Nımuneyê Hiyeroglifanê Mısırki
Misirîyanê verînan tewr tay bi 700 sembolan nuşto. Nuşteyê Misirîyanê verînan o. Her sembol vengêko cîya yo û merdim bi asanî cîyayîya mabeynê sembolan vîneno.
# Bruney

| Bruney  |
| --- |
|  |
| Desmal û Arma |
|   |
| Melumat |
| Ware |
Dewleta hegemonyal |
| Mıntıqa |
Borneo |
| Embıryani |
Malêzya |
| İdare |
Legislative Council of Brunei |
| Erd |
5 765,31 km2 |
| Nıfus |
458 949 |
| Hıkumet |
Dewleta uniter |
| Serdar |
Hassanal Bolkiah I of Brunei |
| Kodê telefoni |
+673 |
| Leteyê saete |
UTC+08:00 |
| Kodê interneti |
.bn |
| Zıwano resmi |
Malayki û British English |
| Merş |
Allah Peliharakan Sultan |
| Cayo tewr berz |
Bukit Pagon |
| Cayo tewr nızm |
Deryay Çinê Veroci |
| Pere |
Brunei dollar |
| Ravêrşiyayışê heqa merdıman |
0,83 |
| Xerita |
|  |

**Bruney**, yew dewleta qıtay Asyaya. Cayê xo verocê qıtay Asya dero. Dorme ra Malêzya u Okyanuso Hind estê. Paytextê Bruney sûka Bandar Seri Begawania. Nıfusê xo 460,345o. Zıwanê xoyo resmi Malaykiyo. Sistemê idarey monarşiya. Bruney serra 1984ıne de xo reyna ra, xoser ilan kerd.
# Β

**B** (*Beta*) yew karakterê Alfabey Yunankiyo.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **Α** | **Β** | **Γ** | **Δ** | **Ε** | **Ζ** | **Η** | **Θ** | **Ι** | **Κ** | **Λ** | **Μ** | **Ν** | **Ξ** | **Ο** | **Π** | **Ρ** | **Σ** | **Τ** | **Υ** | **Φ** | **Χ** | **Ψ** | **Ω** |
| **α** | **β** | **γ** | **δ** | **ε** | **ζ** | **η** | **θ** | **ι** | **κ** | **λ** | **μ** | **ν** | **ξ** | **ο** | **π** | **ρ** | **σ ς** | **τ** | **υ** | **φ** | **χ** | **ψ** | **ω** |

| Alfabeyê Yunanki |
| --- |
| Α α Alpha | Ν ν Nu |
| Β β Beta | Ξ ξ Xi |
| Γ γ Gamma | Ο ο Omicron |
| Δ δ Delta | Π π Pi |
| Ε ε Epsilon | Ρ ρ Rho |
| Ζ ζ Zeta | Σ σ ς Sigma |
| Η η Eta | Τ τ Tau |
| Θ θ Theta | Υ υ Upsilon |
| Ι ι Iota | Φ φ Phi |
| Κ κ Kappa | Χ χ Chi |
| Λ λ Lamda | Ψ ψ Psi |
| Μ μ Mu | Ω ω Omega |
| Herfê keheni |
|  | Digamma |
|  | Stigma |
|  | Heta |
|  | San |
| () | Koppa |
| () | Sampi  |
|  | Sho |

## Bıvênên

* Yunanki
# Zıwanê Slawki

Ewropa de zıwanê Slawki:

  **Slawkiyê RocvetışiSlawkiyê VerociSlawkiyê RocawaniZıwanê Slawki**, zıwanê merdumanê Slawano.
Zıwanê Slawki yew lızgeyê Zıwananê Hind û Ewropayo. Keyeyê Zıwananê Slawki beno hirê leteyi:

1. **Zıwanê Slawkiyê Rocvetışi**
2. **Zıwanê Slawkiyê Rocawani**
3. **Zıwanê Slawkiyê Veroci**

## Zıwanê Slawkiyê Rocvetışi

Ruski, Ukraynki û Belaruski ena grube de estê.

## Zıwanê Slawkiyê Rocawani

Çeki, Polonki û Slowaki ena grube de estê.

## Zıwanê Slawkiyê Veroci

Boşnaqki, Sırbki, Bulğarki, Xırwatki, Makedonki û Slowenki ena grube de estê.

## Zıwanê Slawki û Zazaki

| Zazaki | Ruski | Ukraynki | Bêlaruski | Polonki | Çeki | Slowaki | Slowenki | Bulğarki |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **Goş** | Ukho | Vukho | Vukha | Ucho | Ucho | Uho | Uva | Uva |
| **Adfır** | Ogon | Ogien | Ugiyń | Oheň | Oheň | Ohenj | Ogin | Oganj |
| **Mase/Mose** | Ryba | Ryba | Ryba |  | Ryba | Riba | Riba | Riba |
| **Maye** | Mat | Maci | Maty | Matka | Matka | Matka | Mati | Maika |
| **Mı(n)** | Moi | Miy | Moj | Mój | Můj | Môj | Moja | Mой |
# İ

| İİ |
| --- |
| Alfabeyê Zazaki |
| A | B | C | Ç | D |
| E | Ê | F | G | Ğ / Ẍ |
| H | I / İ | İ / Î | J | K |
| L | M | N | O | P |
| Q | R | S | Ş | T |
| U | Û / Ü | V | W | X |
| Y | Z |
| Digrafi |
| çh | hh | kh | lh | rr |
| sh | th | uı |
| Sembolê bini |
| ´ | á | é | ħ | î |
| ł | ö | ŕ | ś | ť |

İ,i
Herfa "**İ**"y, Alfabeyê Zazaki de herfa **13**yına (des u hirêyına) u varyantê ke alfabeyê Latinki ra amey vıraştene. Latinki de herfa **9**ına (newına). Herfa de vengın, tenık, duz, u tenga.

## Tarixê **İ**y

Na herfe varyantê Alfabeyê Latinki **I** ra ameya vıraştene.
# Zıwanê Hind u Aryanki

| Zıwanê Hind u Aryanki |
| --- |
| Keyey zıwanan |
| Melumat |
| Diyalekti |
Dardic, Northern Indo-Aryan, Northwestern Indo-Aryan, Central Indo-Aryan, Eastern Indo-Aryan, Southern Indo-Aryan, Insular Indo-Aryan, Chinali–Lahul û Badeshi |
| Kodê zıwani |
| ISO 639-2 |
Inc |
| Glottolog |
Indo1321 |
| Xısusiyetê zıwani |
| Keye | * Hindo-İranki
 |

**Zıwanê Hind u Aryanki**, yew şubêye zıwanê Hind u Ewropao. Hindki, Urduki, Bengalki u Sankristki aidê gruba Zıwanê Hind u Aryankio.

## Zıwanê Hind u Aryanki

* Hindki / Urduki
* Bengalki
* Gucaratki
* Oriyakii
* Pencapki
* Rayastanki
* Romanki
* Marathi
* Sındki
* Keşmirki
* Assamki
* Nepalki
* Seylanki
* Maldivki
* Paliki
* Peşeyiki
* Nuristaniki
# Çeki

| Çeki |
| --- |
| Zıwano tabii |
|  |
| Melumat |
| Dewlete û mıntıqeyi |
Çekya |
| Amarê qısekerdoğan |
10 700 000 |
| Ware |
Çekya |
| Kodê zıwani |
| ISO 639-1 |
Cs |
| ISO 639-2 |
Ces |
| ISO 639-3 |
Ces |
| Glottolog |
Czec1258 |
| Ethnologue |
Ces |
| Xısusiyetê zıwani |
| Topolociye |
Kes-Fiil-Obce, stress-timed language, adjective-noun, stress, zıwanê pêamyayey, synthetic language, Zıwanê Akusativ-Nominativ û pro-drop language |
| Gramer |
Halê namey, genitif, dative case, akuzatif, vokativ, locative case û bendo wekil |
| Modo gramatik |
Indikativ, conditional û kipê emıri |
| Cınsiyeto gramatik |
Neriki, mayki, notr, masculine inanimate û masculine animate |
| Alfabe |
Czech alphabet û Czech Braille |
| Keye | * Czech–Slovak languages
 |

**Çeki** be Slowaki, Polonki û Sorbki ra lızgey zıwananê Hind-Ewropay zıwanê Slawki de ca gênê û Çeki zıwanê do Slawkiyê rocawanio. No zıwan zafêri Cumhuriyetê Çeki de terefê des (10) milyon Çekan ra qal beno. No zıwan be zıwanê Slowki ra zaf nezdiyo ke verê kewtışê Çekoslowakya ra her dı zıwani ra zi yewbinan rê xeylê çekuy û vatey kewtê ke qalkerdoğê her dı zıwani zi şenê yewbinan zaf asên û rehat areze (fam) kerê. Çeki leze qal beno ke co ra ke musayışê xo zor û çetın vêniyeno. Heto bin ra zi jenerasyonê newey de zerreyê nê zıwani rê zaf çekuyê ğeribi kewtê. Vılabiyayışê zıwanê Çeki co ra ke her fiil de yew ra zêde halê antışi estê ke yew çekuye şena zaf mıxtelif menay rê bıanciya. Yani no zıwan de qalkerdış û be çekuyan kaykerdış serbesto. Yew zi vate esto ki kewto heme zıwananê dınya zıwanê Çeki ra: robot. Arezey xo oyo ke karkero zıwanê Çeki de.

## Alfabe

**A, Á, B, C, Č, D, Ď, E, É, Ě, F, G, H, Ch, I, Í, J, K, L, M, N, Ň, O, Ó, P, Q, R, Ř, S, Š, T, Ť, U, Ú, Ů, V, W, X, Y, Ý, Z, Ž**

## Metino ke zıwanê Çeki ra nusiyao

Turecko (oficiálním názvem Türkiye Cumhuriyeti, česky Republika Turecko) je demokratickou zemí ležící v Malé Asii a z menší části v jihovýchodní Evropě. Na severovýchodě Turecko hraničí s Gruzií, na východě s Arménií a Íránem, na jihovýchodě s Irákem a Sýrií. Z jihu omývá břehy Turecka Středozemní moře, ze západu Egejské moře. Na západním okraji evropské části Turecka probíhá hranice s Bulharskem a Řeckem. Severní břehy Turecka omývá Černé moře. Çek Wiki'si

### Gıreyê teberi

* WordReference - a moderated forum of Slavic languages

## Çımey
# Kutıbxane

Almanya de yew kutıbxane.
**Kutıbxane** cao ke nuştey tede yenê arêkerdış, ucao. Kıtabi, qezetey, nuştışê desti, xeritey, dokumani, arşiwi u çiyê bini kutıbxane miyan de ca gênê. Kutıbxane Erebki *kutub* (kıtabi) u Farski *xane* (ban) ra yeno. Kutıbxaney İskenderiya (Mısır), Bergama (Anatoliya) u Nizamiya (İraq) namdarê.

## Linkê teberi

* Kutıbxaney Tırkiyao nasyonel Archived 2007-01-03 at the Wayback Machine
# Koloniyalizm

Koloniyalizm u koloniyalisti
**Koloniyalizm**, hetê dewletê da bine ra bındestê xo kerdışê yew cay rê vaciyeno. Yani, yew dewlete teberê herranê xo dı, şına cayê do bin, uca kena bındestê xo, bestena xo. Koloniyalizm hetê tarixi ra kıhano, hema koloniyalizmê Ewropa ewro vêşêr şınasiyenê. Enê kolonikerdışê dewletanê Ewropa seserra 16. ra miyanê seserra 20. ra ramıtê. Key yew dewleta koloniyaliste şına cayê do bin, uca kena xo dest u bestena xo her çiyê kı ucay dı estê inan zi gêna, kenê xo u benê wahêrê inan. Yani dewleta koloniyaliste dest nana çıme u bazarê koloniy ser u ana cayê xo. Heto bin ra, şarê kı koloniyalisti gênê bındestiya xo, hetê sosyo-kultureli u dini ra zi pelexnenê.

Dınya sero İngıltere, Fransa, İspanya, Hollanda u Portekiz koloniyalistê gırdi biy, dınya sero xeylê cay vıstê xo dest.
# İnqılabê senayiye

Yew makina
**İnqılabê senayiye** (ya zi *Revolusyonê endustriye*), yew inqılabê senayiye biyo. Adey Britanya Gırde de sıfte kerdo u mabênê serranê 1760 – 1820-40ıne de Ewrope u Amerika de biyo vıla. Madeyê cıyo xam komır u asıno. Be nê inqılabi ra aletê makina dınya de bi vıla. Nayinan ziraet, teknolociye u zafê sektoran de inqılab kerdo.

## Tayê icadi

* James Watt - Makinaya puxuri icad kerda. (1763)
* Samuel Morse - Telgraf icad kerdo. (1844)
* Alexander Graham Bell - Têlefon icad kerdo. (1876)

## Çıme

*
*

|  |  |
| --- | --- |
|  |  Eno meqale yew vernuşteyo. Şıma şenê enê nuşteyi **bıvurnên**.  |
# Pencab

| Pencab  |
| --- |
|  |
| Desmal u Arma |
|   |
| Melumat |
| Dewlete |
Pakıstan |
| Mıntıqa |
Punjab |
| Ware |
Pakıstan |
| Sazbiyayış | **Lua error Xetay pele Modul:Wikidata dı rêza 1004 de ya: attempt to call field 'between' (a nil value).** |
| Paytext |
Lahore |
| Erd |
205 344 km2 |
| Nıfus |
127 688 922 |
| Serdar |
Sardar Salim Haider Khan |
| Letey saete |
UTC+05:00 |
| Geokod |
1167710 |
| Embiryani |
Xeyber Pextunxwa, Sind, Beluçıstan, Islamabad Capital Territory, Hindıstan û Punjab |
| Website |
www.punjab.gov.pk |
| Xerita |
|  |

**Pencab** (be Urduki: پنجاب , Pencabki: پنجاب), çehar eyaletanê Pakıstani ra yewo. Cayê xo zımeyê rocvetışê Pakıstani dero. Eyaletê Pencabi zıme de Keşmiro Azad rê, veroc de Sind rê, rocawan de Beluçıstan u Xeyber Pextunxwa rê cirano. Menaya namê **Pencab**i zıwano Farski ra yeno u menaya xo **Penc** (ponc) + **Ab** (awe), *Poncaw*o. Paytextê Pencabi sûka Lahoria. Goreyê nıfusê xo Pencab eyaleto de tewr gırdo Pakıstan de. Nıfusê xo 92,593,586o. Erdê xo 205,344 km²yo. No eyalet, eyaleto de tewr moderno u tewr qewetıno Pakıstan de. No eyalet de zıwanê Urduki zıwano resmiyo, ema Pencabki zi qısey beno.

## Zıwani

Urduki zıwano resmiyo Pencab de.

* Majhi
* Pothohari
* Pahari
* Dhani
* Hindko
* Chhachi
* Jandali
* Multani
* Derawali
* Riasti
* Ghebi
* Dogri
# Dewleti

Xeritaya Dınya
Ena pele de lista qıteyan be dewletanê dınya esta.

## Afrika

 Afrikaya Veroci

  Angola

  Benin

  Botswana

  Burundi

  Burkina Faso

  Cezayir

  Cibuti

  Cumhuriyetê Afrika Miyanêne

  Cumhuriyetê Kongoyê Demokratiki

  Çad

  Eritreya

  Eswatini

  Etyopya

  Gabon

  Gambiya

  Gana

  Gine

  Gineya Bissaoy

  Gineya Ekwatori

  Kamerun

 Kabo Verde

  Kenya

  Komoroy

  Cumhuriyetê Kongoy

  Lesoto

  Liberya

  Libya

  Madagaskar

  Malawi

  Mali

  Marok

  Mauritius

  Mısır

  Moritanya

  Mozambik

  Namibya

  Nicer

  Nicerya

  Rwanda

  Sahilê Dıdanê Fili

  San Tome u Prinsipe

  Senegal

  Seyşeli

  Sierra Leone

  Somalya

  Sudan

  Sudanê Veroci

  Tanzanya Şablon:Desmala Togo Togo

  Tunıs

  Uganda

  Zambiya

  Zimbabwe

## Amerika

 Arcantin

  Bahama

  Barbados

  Beliz

  Bolivya

  Brezilya

  Cameika

  Cumhuriyetê Dominika

  Dewletê Amerikayê Yewbiyayey

  Dominika

  Ekwador

  El Salvador

  Grenada

  Guatemala

  Guyana

  Haiti

  Honduras

  Kanada

  Kolombiya

  Kosta Rika

  Kuba

  Meksika

  Nikaragua

  Panama

  Paraguay

  Peru

  Porto Riko

  Surinam

  Şili

  Trinidad u Tobago

  Uruguay

  Venezuela

## Asya

 Azerbaycan

  Behreyn

  Bengladeş

  Bruney

  Butan

  Cumhuriyetê Şariê Çini

  Efğanıstan

  Erebıstanê Seudi

  Ermenıstan

  Fılıstin

  Fılipin

  Gurcıstan

  Hindıstan

  Japonya

  Iraq

  İndonezya

  İran

  İsrail

  Kamboçya

  Koryay Veroci

  Koryay Zımey

  Kuweyt

  Laos

  Lubnan

  Maldiv

  Malêzya

  Mısır

  Moğolıstan

  Myanmar

  Nepal

  Ozbekıstan

  Pakıstan

  Qazaxıstan

  Qeter

  Cumhuriyetê Qıbrısi

  Qırğızıstan

 Desmala Rusya Rusya

  Singapur

  Sri Lanka

  Suriya

  Tacikıstan

  Tayland

  Taywan

  Timurê Rocvetışi

  Tırkiya

  Tırkmenıstan

  Uman

  Urdun

  Vietnam

  Yemen

  Yewiya Emiranê Erebi

 Ozbekıstan

## Ewropa

 Arnawudiye

  Almanya

  Andorra

  Awıstırya

  Azerbaycan

  Belçıka

  Bosna-Hersek

  Qraliya Yewbiyayiye

  Bulğarıstan

  Çekıstan

  Danimarka

  Estonya

  Finlanda

  Fransa

  Gurcıstan

  Hollanda

  İrlanda

  İslanda

  İspanya

  İswec

  İswiçre

  İtalya

  Letonya

  Liechtenstein

  Litwanya

  Luksemburg

  Macarıstan

  Cumhuriyetê Makedonya

  Malta

  Moldova

  Monako

  Montenegro

  Norwec

  Polonya

 Desmala Portekizi Portekiz

  Qazaxıstan

  Romanya

 Desmala Rusya Rusya

  Belarus

  San Marino

  Sırbıstan

  Slowakya

  Slowenya

  Tırkiya

  Ukrayna

  Vatikan

  Xırvatıstan

  Yunanıstan

## Okyanusya

 Awıstralya

  Fici

  Kaledonyaya Newiye

  Papua Gineya Newiye

  Vanuatu

  Dewletê Mikronezyayê Federali

  Guam

  Kiribati

  Adeyê Marşali

  Nauru

  Palau

  Zelanda Newiye

  Samoa

  Tonga

  Tokelau

  Tuvalu

  Niue

  Wallis u Futuna

  İndonezya

  Adeyê Kuki

  Adeyê Marianaya Zımey

  Adeyê Miladi

  Adeyê Kokosi

  Adeyê Norfolki

  Adeyê Sılêmani