Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Alfabeyo Şaranmiyano Fonetik

Alfabeyo Şaranmiyano Fonetik
**Alfabeyo Şaranmiyano Fonetik** (be İngılızki: *International Phonetic Alphabet* [**IPA**]) alfabeyo standardo ke serê kağıde de seba mocnayışê (nişandayış) vengan vıraziyao. *IPA*, seba kodkerdışê venganê heme zıwanan yew sistemê işaretano. Nê sistemi ra tewr zêde zıwanşınasiye (linguistik) de u hazırkerdışê vatebendan (qısebendan) de yeno istıfade kerdene.

No alfabe vıraziyao seba ke zıwan raşt bêro vatene (telafuz kerdene) u seba ke kes yew transkripsiyono keyfi u şexsi mevırazo u nê ri ra têmiyan ra mekewo. Fêl u emelê *IPA*y zi noyo ke her vengê çekuye ke a çekuye ê binan ra bena ciya, be yew sembol bımocno (nişan bıdo cı).

*IPA* de bıngey herfê zıwanê Latinki gureniyeno. Xerciya nê herfan alfabey ciyay zi çiniyaê we, labelê be qeydeyê do hınên ke bımanê ro alfabey Latinki, ameyê vurnaene. Seba nuansê ke miyanê enê vengan de estê, ferqê inan areste (beli) bıbo, ê bıni ya zi serê enê herfan de işaretê ciay roniyay.

## Gırey teberi

* Alfabeyo Şaranmiyano Fonetik (IPA) Archived 2010-05-02 at the Wayback Machine (be zıwanê İngılızki)

### Dosyey vengan

* Peter Ladefoged's Course in Phonetics (with sound files)\* IPA chartArchived 2003-06-04 at the Wayback Machine
* An introduction to the sounds of languages Archived 2005-07-03 at the Wayback Machine
* IPA chart
* Flash version of IPA charts, with sound samples
* Another set of IPA sound samples
# Karakterê Çinki

**Karakterê Çinki** (Çinki de: 汉字 / 漢字; Pinyin: hànzì) namê grafik u logogramanê ke simgeyan ra vıraziyenê, nuştışê zıwananê Çinki, Japonki, Koreki raşt kenê. İnan rê Mandarinki (Çinki) de *hànzì*, Japonki de *kanji*, Koreki de *hanja* ya zi *hanmun*, Vietnamki de ki *hán tự* ya zi *chữ nho* vaciyenê.

## Tarix miyan de averşiyayışê karakteranê Çinki

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **Arkaik** | **Zhuanshu (Xanedaniya Qini)** | **Karakterê kıhani** | **Karakterê kılmi** | **Pinyin** | **Areze** |
|  |  | 人 | —  | rén  | merdum |
|  |  | 女 | — | nǚ | cêniye |
|  |  | 子 | — | zǐ | lac |
|  |  | 日 | — | rì | tici |
|  |  | 月 | — | yuè  | aşme |
|  |  | 山 | —  | shān | ko |
|  |  | 川 | —  | chuān | ro |
|  |  | 水 | —  | shuǐ | ro |
|  |  | 雨 | — | yǔ | vartış |
|  |  | 竹 | —  | zhú  | bambu |
|  |  | 木 | — | mù | texte |
|  |  | 馬 | 马 | mǎ | estor |
|  |  | 鳥 | 鸟 | niǎo | beliçıke |
|  |  | 龜 | 龟 | guī | kesa |
|  |  | 龍 | 龙 | lóng | ecderha |
# Sistemê nuştışê Japoni

**Sistemê nuştışê Japoni** ewro hirê sisteman ra yeno pêra u namey inan têdıma; Kanji, Kana u Alfabey Latinkiyê. Nuştışê Japoni vêşêr raşt be çep nuşiyeno, labelê demê veri dı nuştış be cor be cêr zi est biyo.

Ornagê sistemê nuştışê zıwanê Japonki:

| Kanji | Hiragana | Katakana | Latin | Zazaki |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 私 | わたし | ワタシ | *watashi* | Ez, mı |
| 金魚 | きんぎょ | キンギョ | *kingyo* | mase |
| 煙草 or 莨 | たばこ | タバコ | *tabako* | sigara |
| 東京 | とうきょう | トウキョウ | *tōkyō* | Tokyo |
# Nuşte

**Nuşte** kağıde, defter ya zi zemanê veri de poste sero be qeleme ra piya çiyê nuştışo, zağ antışo, sembol vıraştışo. Rahibanê Sumerıcan verê miladi de 3500 de nuşte diyo, icad kerdo. Mısır de zi merdıman papirusan sero nuşte nuşto, nuştış vıraşto. Çinıcan zi hiyeroglif vıraşto u cı sero nuşto, nuştış vıraşto.

|  |  |
| --- | --- |
|  |  Eno meqale yew vernuşteyo. Şıma şenê enê nuşteyi **bıvurnên**.  |
# Telefuz

**Telefuz** vateyê ke yew zıwan miyan de ca gênê, vaciyayışê inano. Zıwanşınasiye de guriyayışê vate ya zi cumla de waniyayışê zıwani u vengraçarniyayışê waniyayışan telefuzo. Her zıwan de telefuz yewbinan ra ciyayo. Zazaki de telefuzê *keyne* u *kêne* ya zi *eyni* u *êni* yewbinanraciyabiyayışê telefuziyo.

## Bestiyayışê teberi

* Sounds Familiar? Archived 2010-07-27 at the Wayback Machine — Cırabiyayışê telefuzê zıwanê İngılızki

|  |  |
| --- | --- |
|  |  Eno meqale yew vernuşteyo. Şıma şenê enê nuşteyi **bıvurnên**.  |
# Sistemê nuştışi

Sistemê nuştışi
**Sistemê nuştışi** sembolo ke çiyê ke zıwan miyan de ca gêne, inan mocnayene rê guriyeno.

## Linkê teberi

* Arch Chinese (Traditional & Simplified) Animasyonê nuştışi be karakterê Çinki
* decodeunicode Unicode Wiki with all 98,884 Unicode 5.0 characters as gifs in three sizes
* Sistemê Nuştışê Afrika
* Omniglot- Zıwanê Dınya u Sistemê Nuştışi
* Ancient Scripts Kewtışê Sistemanê Nuştışan
* Michael Everson's Alfabey Ewropa
* The Unicode Consortium
# Cumhuriyetê Şariê Çini

| Cumhuriyetê Şariê Çini  |
| --- |
|  |
| Desmal û Arma |
|   |
| Melumat |
| Ware |
Dewleta hegemonyal |
| Mıntıqa |
China |
| Embıryani |
Moğolıstan, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Tacikıstan, Pakıstan, Hindıstan, Nepal, Butan, Myanmar, Laos, Vietnam, Rusya, Korya Zımey, Efğanıstan, Korya Veroci û Japonya |
| İdare |
State Council of the People's Republic of ChinaNational People's Congress |
| Erd |
9 596 961 km2 |
| Nıfus |
1 404 890 000 |
| Hıkumet |
Cumhuriyetê şari |
| Serdar |
Xi Jinping |
| Kodê telefoni |
+86 |
| Leteyê saete |
China Standard Time |
| Kodê interneti |
.cn |
| Zıwano resmi |
Putonghua |
| Merş |
March of the Volunteers |
| Cayo tewr berz |
Koyê Everesti |
| Cayo tewr nızm |
Ayding Lake |
| Pere |
Renminbi |
| Ravêrşiyayışê heqa merdıman |
0,77 |
| Xerita |
|  |

**Çin**, yew dewleta qıtay Asyao. Cayê xo mıntıqa ra rocvetışê Asya dero. Dewleta Çini zaf gırda; dınya de ê hirêyına. Zımeyê Çini de Rusya û Moğolıstan; veroc de Hindıstan, Nepal, Myanmar, Laos û Vietnam; rocawan de Efğanıstan, Qazaxıstan, Pakıstan, Qırğızıstan û Tacikıstan; rocvetış de Koryay Zımey, Koryay Veroci û Okyanuso Pasifik estê. Paytextê Çini Pekino. Çin 22 (vist û dı) eyaletan ra yeno pêra (mıteşekkılo). Çin ezayê Mıletê Yewbiyayey û G8io. Sistemê siyaseti sosyalizmo, ema sistemê ekonomi kapitalizmo. Ekonomiya Çini serra 2014 de vêrdo ekonomiya Amerika ra û dınya ser de biya ekonomiya en gırde.

## Tarix

Tarixê Çini zaf dewlemendo. Merdumê Çinıcan barut û kağıde vıraşti. Felsefeyê Konfuçiusi Çin ra veciya. Esrê 19. û 20. de Çin işğalê dewletanê Ewropaıcan de mend û bi koloniya/mustemera dewletanê Ewropayıcan. Tepeya Mao Tse Tungi Çin kolonistan ra reyna ra. Oyo ke xeyalê Maoy komunizm bi, ey Çin komunist ilan kerd. Serra 1949ıne de Çin bi xoser.

## İklım û sûki

Erdê Çinio ke zaf herayo, iklimê Çini zi ca be ca vuriyeno. Zımeyê Çini zaf serdıno, hema verocê Çini zaf germıno.

Bacarê gırdi:

* 1. Şengay. Nıfus: 12.200.000
* 2. Pekin. Nıfus: 9.200.000
* 3. Çonçin. Nıfus: 7.200.000
* 4. Hong Kong. Nıfus: 6.900.000

Sûkê Şengay û Hong Kongi zaf raver şiyê. Bina û banê xeylê berzi estê, bacarê dewiziê, paytextê borsayê, merkezê iqtısadê Çini û Asyayê. Hong Kong de xeylê şırketê teknolociye û iqtısadi estê.

Xerita Çini
## Nıfus

Nıfusê şarê Çini 1,313 milyaro. Tede mıxtelıf mılleti estê: Uyğuri, Moğoli, Koreyıci, Tibetıci. Dinê Çini çıniyo, şarê Çini zafêr ateisto, ema tayê Mısılmani, Musewi û İsewiy/Xrıstiyani estê. Zıwano resmi Mandarinkiyo, oyo ke aidê Çinkiyo. Zıwanê Çinkiyê nuştey 3000 serrio esto. Xeylê diyalektê Çinki estê zey Kantonezki, Xiang, Yue, Min, Gan, Hakka, Wu; tainan çım de nê zıwaniê, yewbinan nêgênê/nêcênê, areze nêbenê ki, pêro yew işaretanê nuştey gurenenê.

## Ekonomiya

Ekonomiya Çini zaf gırda û heraya. Ewro Çin hetê ekonomiye ra dınya de numreyo yewın dero. Her serre ekonomiya Çini %10 bena gırde. Çin zaf idxalat (eksport) keno. Semedê ercaniya karkeran ra şırketê Dewletanê Amerikayê Yewbiyayiyan fabrikan vırazenê. Merdumê ilmê iqtısadi anê zıwan ke Çin beno serquwete ke recimê Amerika (DAY) naye ra beno nêrehet.

## Referansi

## Gıreyê teberi

* Siteyê Dewleta Çini
* Qezetey (*People's Daily*)
# Têlefon

**Têlefon** (Yunanki ra: τῆλε *tēle*, "dûri" and φωνή *phōnē*, "veng", menaya pêroyıne "vengo dûri") aleto ke merdımê ke yewbinan ra dûriyê, inan yewbinan ra besteno, gırewtış û dayışê zanayışi vırazeno. Aleto elektroniko ke veng gêno û dano cı. Têlefon raver vengê ganiyi gêno xo miyan û çarneno sinyalan. Dıma zi sinyalan gêno xo miyan û çarneno era veng. Aniya zi têlefon ra qalkerdış vıraziyeno. Alexander Graham Bell û Charles Sumner Tainter raver têlefon vıraşto û o zey *radyofon* name kerdo. Têlefon ra qalkerdışo verên tarixê 15 Sıbate 1880 de vıraziyayo. Tırkiya de zi Usmanıcan têlefon ardo, Tırkiya de o têlefono verên serra 1908ıne de guriyayo.

iPhone, têlefono modern û mobil, merdımo dest nêkeno cı. Merdımo teyna cı sero destê xo geyrneno û têlefon guriyeno.
## Bıvênên

* Kodê têlefoni
# Wextqıse

## mana

Wextqıse, çekuya ke zıwan de ‘kerdene, hal u biyaena’ çi ya ki merdumi ifade kena.

## antene

Zazaki de wextqısey gorey kes, amare, wext, modus u cınsi anciyenê.

## rabırriyaene

Cumla de cagırewtena wextqısan ra gore, wextqıseyê pırri u wextqıseyê yardımkerdoği estê.

Hetê awankerdışi ra ki wextqısey bırriyenê ra (yanê rıstım, cumla de cagırewtene u mana).

## aktif u pasif

Zazaki de dı cınsê wextqısan estê, nê aktif u pasifê. Halê wextqısan hetê kerdoği ra 'aktif'o u hetê biyaoği ra ki 'pasif'o.

## transitif u intransitif

Gorey halê wextqısan be obje ra, wextqısey bırriyenê ra dı gruban. Nê wextqıseyê transitif u intransitifê. Wextqıseyê ke objeo direkt gêne /cênê cıra wextqıseyê transitifi, êyê ke objeo direkt nêgêne /nêcênê ki cıra wextqıseyê intransitifi vaciyenê.

## *partizip*

Wextqısan ra gorey zemiranê kesan ra *partizip*i yenê meydan. Nê yenê mana sıfet u naman. Ninan ra dı hali estê, nê *agentivpartizip* u *präteritalpartizip*ê.

| partizip | neri | ma[y]ki | xeylê |
| --- | --- | --- | --- |
| *agentivpartizip* | -**oğ** | -**oğe** | -**oği** |  |
| *präteritalpartizip* | -**e** | -**iye** | -**ey** |  |

## wextqısan ra vıraştena naman

Eke rıstımê wextqısan ra dıme peybend -**(y)ış** ame, nê benê name. Labelê mesderê wextqısan ki merdım şeno (cumla de) zey naman bıgêro /bıcêro.

## mesder

Mesderê wextqısanê Zazaki ebe peybend -**ene** qediyeno. No peybend bestiyeno ra rıstımê (wextê veri) wextqısan.

## rıstımê wextqesan

Zazaki de hirê rıstımê wextqesan estê.

| rıstımê wextê nıkay | rıstımê wextê veri | rıstımê modusê waştene |
| --- | --- | --- |
| **-en-** | -**ø**-, -**d**-, -**t**-, -**ıt**-, -**na**-, -**a**-, -**iya**-, -**niya**- | **bı**-…rıstımê wextqısey (*bê rıstımê wextê veri*) |  |

Wextqıseyê Zazaki ebe rıstımê wextê veri u peybend -ene vıraciyenê. Ninan ra Zazaki de heşti grubi estê:

- rıstımê wextê veri be -ø

- rıstımê wextê veri be -d

- rıstımê wextê veri be -t

- rıstımê wextê veri be -ıt

- rıstımê wextê veri be -na

- rıstımê wextê veri be -a

- rıstımê wextê veri be -iya

- rıstımê wextê veri be -niya