Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Esparık

| Esparık |
| --- |
|  |
| Şınasnayış |
| Rêza taksoni |
Cıns |
| Latinki |
Galanthus |
| Taksonomiye |
| Serfamilya |
Galantheae |
| Familya |
Galanthus |
| Babetê cı |
Capsule |
| Arestekerdış |
Taksonomik obje |
| Çıme |
Brockhaus and Efron Encyclopedic Dictionary, Encyclopædia Britannica 11th edition û The Domestic Encyclopædia; Or, A Dictionary Of Facts, And Useful Knowledge |
|
 |

**Esparık** (be Latinki: *Galanthus nivalis*) namey yew vıleyo.

## Tewrê cı

* *Galanthus x allenii*
* *Galanthus alpinus*
* *Galanthus caucasicus*
* *Galanthus fosteri*
* *Galanthus elwesii*
* *Galanthus gracilis*
* *Galanthus ikariae*
* *Galanthus imperati*
* *Galanthus lagodechianus*
* *Galanthus latifolius*
* *Galanthus nivalis*
* *Galanthus peshmenii*
* *Galanthus platyphyllus*
* *Galanthus plicatus*
* *Galanthus reginae-olgae*
* *Galanthus rizehensis*
* *Galanthus woronowii*

## Varyantê namey

* Isparık

|  |
| --- |
|  |
# Korsika

| Korsika |
| --- |
|  |
|  |
| Melumat |
| Xısusiyet |
Mıntıqey ê Fransa, territorial collectivity of France with special status û Mıntıqay kulturi |
| Dewlete |
Fransa |
| Mıntıqa |
Deryay Miyanênê Fransa |
| Wılayet |
Corsica |
| Ware |
Metropolitanê Fransa |
| Erd |
8 680 km2 |
| Nıfus |
355 486 |
| Serdar |
Gilles Simeoni |
| Leteyê saete |
UTC+01.00 |
| Zıwano resmi |
Fransızki |
| Sazbiyayış | **Lua error Xetay pele Modul:Wikidata dı rêza 1004 de ya: attempt to call field 'between' (a nil value).** |
| Cayo tewr berz |
Monte Cinto |
| NUTS |
FR83 |
| Leteyi |
Q16942815, îlot de Capense, île d'Eccica, îles Cerbicale, île de Gargalo, Q21427332, Giraglia, Lavezzi Islands, îlots des Moines, îlots de Mursetta, île de la Pietra, Île de Pinarellu, Q21427891, Spano Island û Corsica |
| Zıwanê bini |
Corsican û Fransızki |
| Cayê nezdiyi |
Deryayo Sıpê |
|  |
| Website |
www.isula.corsica |
| Xerita |
|  |
| Xerita |
|  |

**Korsika** (Fransızki: *Corse* [kɔʀs], Korsikaki: *Corsica*) yew adeyê Fransayo. Verocê rocvetışê Fransa de ca gêna. Paytextê cı Ajaccioyo.
# Mutasyon

Jew adukto kovalent, miyani benzo[a]pyrene u mutagen de aseno u DNA
**Mutasyon** jew genomi hucrey de vuriyayışo ke reza DNAyan de beno, name inano. Mutasyon her zeman nêşeno organizma ser de tesıro negatif ya zi tesıro pozitif kero. Mutasyono kee vıraziyeno, şeno mexsuli geni de vuriyayış, ya zi raşt u vıran (ğelet) karkerdışi geni ra engel megro. Mesi (meis, miyes) Drosophila melanogaster sero kari xaptiyayi u vecio meydan ki jew mutasyoni proteinan ke terefi genan ra vıraziyeni, %70ê no mutasyoni wayiri tesıri zerario, u nısbeti bini ke maneni, ya notr (bêtesır) ya zi kemi feyday xo est beno.

Mutasyoni şeni pêro kromozomi ke terefi rekombinasyono cênetiki ra vıraziyeno (bv. Duplikasyono cênetik) ihtıwa keri u a ri ra enê rekombinasyonê cênetiki genom de jew kopyay geni şeno bıvecnio. Kopyabiyayışi genan qandê/semedi genê newey resnayışi jew çımeo, referanso u rıstımo. Tewr newe geni, hem (eyni, teny) pi ra yeni u genê ke inan ra ver est biyi, inan ra vıraziyeni u a ri ra kopyakerdışi genan muhımo u ver dero. Mısıl roşniya çımi merdumi de qandê/semedê roşniya diyene çiy esti u çı wext nê çiy vıraziyeni çeher (4) geni gureyeni: 3ê (hiri) nê genan qandê/semedê rengan diyayış (vinayene) gureyeni u jew binio ki seba şewe de diyene/vinayene gureyeno. Heme enê çehar genan tenya jew pi ra zêdebiyi.

Jew geno esasi, çı wexçt kopyay cı mutasyon vınêna u fonksiyono newe gêno, şeno turê newey vırazo, bıresno. No kar zêdebiyayışi sistemi xeyli keno u waziyeti kopyakerdışi geni de deha asano, qolayo. No şekıl de dı genan de yew gen, yew fonksiyono newe qezenç keno, kopyay cı zi fonksiyono kıhani tırakerdışi ri devam keno, hıma fonksiyono kıhani vınêno. Mutasyon de jew tipo bini ki, genê ke raveri kod nêbiyi, şifre nêbiyi, şeni pêro gêni newey vırazi, bıresni.

Yew jenerasyono gênano newe, şeno hem zeman de letey genê ke kopya biyê pe bıgro, ihtıwa kero u be enê letey newey ra kombinasyonê newe bıresno u vırazo.

Genê newey be pêrobiyayışi gênano ke raveri est biyi, kumeyi ke enê leteyan ra vıraziyeni, qandê kombinasyono newe vıraştene be yewbinan ra pêro beni u zey serbest u moduli wayiri fonksiyoni basiti hareket keni .

Mısal sentazi poliketiti, enzimi gırdi ke antibiyotik vırazeni u zey her game xeta montaji de, heme dom de her kataliz zey ena game erzıni u se (100) gami beni u ninan dıma kume ihtıwa keni.

## Referansi
# Adaptasyon

**Adaptasyon** (*Adaptation*) dıma seleksiyono naturali zemano ke tede cayi habitati organizma de vuriyayış beno, eke organizma şena hema bıcıwo, gani u cınde bo cı ri vaciyeno, adaptebiyayışo ganiyano. Be raverşiyayışi zemani ra be adaptasyoni ra bedeni organzimayan hêdi hêdi vuriyeni u hali cıyo natural keni vini. Ganiyo/a ke şeno/a adapte bo, cı ri vaciyeno/a ganiyo/a adaptiv.

Adaptasyon jew vurnayışo cênetiko ke semedi cuwiyayışi ganiyan asenkerdış u dewami inan vıraştış merduman sero tesır keno. Adaptasyon şeno cênetik, fizolocik ya zi hareketi bo. Rengi posti, tenya post, beden adaptasyono cênetiko. Fototropizm jew adaptasyono hareketiyo u haretekani ganiyan sero vuriyayış keno. Sım (Zehır) vıraştış, mukus resnayış, raya homeostazi, i adaptasyono fizyolocik ri mısali.

Adaptasyon, karakteristiko seleksiyonalo ke seleksiyono natural ra ameyo. Cêno ke husısiyeto adaptiv mocnıno, veri ra esto yani dıme ra nıvıraziyo, riy çevre ra nıvıraziyeno. Varyanti cıyi cênetiki veri ra est biyo u teno ke eno cên bar keno, cı ri ano avantac. Raveri Salvador Luria u Max Delbrück cerrebi kerdi u ê raverirabiyayışi varyantani mocnayi. Eni cıgeyrayoği be Testê fluksasyoni ra bakteriya Escherichia coli sero vurnayışo adaptiv kerdi be zemani ra bakteriyan de Antibiyok ver de vındış (Muqawemeto antibiyotik) veciyo u eni isbatê adaptasyonan u isbato adaptiv biyo.

Organizmay ke wayiri karakterani adaptiv niya, ya habitati ho vurnına ya ki nışena dıma vurnayışan bıcıwa u peynia cuwiyayış cı yeno, nesli cı bırniyeno u inca de mırena. Bırnayışi nesli organizmayan yeno menay biyayış kemi beno u kemiyeno, merdış beno zaf u hêdi hêdi peyniya eno gani yeno.

Eke waziyet beno ters, uca de seleksiyon vıraziyeno. Yani biyayışi ganiya ke wayiri karakteristiko adaptiva, ganiya ke wayir niya, cı ra deha berz beno u bırnayışi nesli beno vini.

Adaptasyoni ke ganiyan de aseni, hedef u amaci cı balıyo (belliyo). Emma amac u hedefi zafi adaptasyonan balı niyo u xetta estiya tay adaptasyonan nışınasiyeno u nızaniyeno. Sebebi cı enoyo ki mısal yew adaptasyon zemani veri de zaf weş u howl biyo u kari ganiy kerdo asen u qolay emma be zemani ra eno karakteristik fonksiyoni cı kerdo vini u kari gani nıresayo u hêdi hêdi biyo vini. Ya zi fayday eno karakteristiki esta emma hema nışınesiyeno. Ya azi eno karakteristik be yew karakteristiko binan ra gıre dayo u inca ra faydey cı esto (teoriya Spandreli).

Eno çımraviyarnayış bıni dı prensiban çızgi keno:

* Varyantê cênetiki be tesadüfi vıraziyê
* Adaptasyon be zemani ra vıraziyeno, resıno u bado mıreno. Adaptasyoni yeno u vêrıno.

Eke yew adaptasyon zerrey gani de vıraziyo u cı ri desteg kerdo u karê gani resayo, ema be zemani ra biyo hêdi u fonksiyoni ho vini kerdo. Xetta gani ri zerar dano, ci ri Adaptasyono vestigial vaciyeno.

## Adaptasyon u aklimasyon

Tayê zemanan de adaptasyon tenya cuwiyayışi yew gani akeno u yeno menay vurnayışo ke tenya yew seri gani de beno. Hama semedi (qandê) eno terim deha spesifik kerdış aklimasyon ya zi aklimitizasyon zi vaciyeno.

## Referansi
# Transfero cênetik

Transfero cênetik, miyani populasyon u cınsan de namey gırotış u dayışo cênano. Na ri ra transfero cênetik, şeno populasyon ya zi tur miyan de yew varyasyono newe referans teşkıl kero. Zey, merrey ke populasyoni ke zerrey qıteyan deri uca ra populasyoni ke saxil (cayo derya ra nezdiyo) deri ra şıni, ya zi poleni vılan be tesıri va ra populasyoni vıli ke metali hêdi ra hassasi raye gêni. Ganiê populasyonê bini ra, inan miyan de şiyayış u ameyışi, hareketi goçkerdışi, transferi cênetiki ra şeni raye akeri.

Ganiyan miyan de no transfero cênetik veciyayışi ganiyani hibritan u transferi cênetiko horizontal ihtıwa keno. Transfero cênetikio horizontal transferkerdışo materyali cênetikio ke yew ganio ke yew ganio bini ke leyri xo niyo cı ri keno. No transfer bakteriyan miyan de zafo u transfero en herao. No hal tıb de, bakteriê ke Verdevındışi antibiyotiki (muqavemet) qezenç keni, ê no karakteri inan bakteriê bini ra zaf leze ani u no şekıl de bakteriyan miyan de cênê rezistansi vıraziyeno u hera beno, inca de vêniyeno. Transfero cênetiko horizontal, bakteriy ra raökaryoti ri beno. Yew cınsi maya Saccharomyces cerevisiae u *Callosobruchus chinensis* miyan de ki no hal beni, bakteriyan ra ökaryotan re, dı alemo bini miyan de cênan miyan de transfero horizontal biyo. Transfero cênetikio horizontalo ke deha gırd beno, mısal inan rê genan de zey bakteriê rezkiy, mantar u resayoğ (nebat) hiri aleman ra rotiferaê ke jew turê ökaryotikiê Bdelloideao. Hem zeman de virus zi şeno be raya transfero cênetiki ra ganiê alemanê biyolocikan miyan derê miyan de DNA bero.

Transfero cênetikio horizontalo ke gırdo beno, piyê hucreya okaryotik u bakteriyan miyan de Kloroplast u mitokondri miyan de zi biyêne. Okaryot be xo, şeno transfero cênetikio horizontal ke bakteriy u arkeayan miyan de raşt beno, peyniya inan de bo.

## Referansi
# Evolusyonê merduman

**Evolusyonê merduman** heta 70 milyon serran ra ver şıno u vaciyeno ki merdum prosimiyenan ra ameo. 100 milyon serran ra ver çıçıkinê ke şena tut kena, 70 milyon serran ver merey dari, 65 milyon serran ra ver plesiadabiformeli, 55 milyon serran ra ver adabiformeler veciyi. Bahdo 50 milyon serra ra ver simiyeni vıraziyi. 40 milyon serran ra ver haplorhini veciyi. 25 milyon serran ra ver meymunê dınyay kıhani (catharhinler) veciyi.

## Piyê merdumanê tewr kıhan

Gorey qeydê fosilan ra piyê merdumanê tewr kıhan yew prosimiyen biyo u no prosimiyen bırr de cüyo u ganiyê qıteki ke binê bırr de cüwiyo, inan werdo. Pêro de eni promisyenan vaciyao Soricidae. Soricidae seba 50 milyon serra serê daran de cüwiyo u inca de hêdi hêdi resayo. Eno zeman de çımê cı biyê gırd, wucıdê cı biyo gırd engıştê cı seba pe gureten resayo.

|  |
| --- |
| Türê ke ebe cınsê *HOMO* ra gırey cı esti |
| Name | Çı wext biyo (Milyon serre) | Cayê cüyayışi | Dergiye | Kilo | Hecmê mezgi (cm³) | Qeydê Fosili | Çı wext qeyd biyo u nusiyao |
| *H. habilis* | 2.2 – 1.6 | Afrika | 1.0–1.5 m | 33–55 kg | 660 | zaf | 1960/1964 |
| *H. erectus* | 2 – 0.03 | Ewropa, Afrika (Cava , Çin, Kofkas) | 1.8 m | 60 kg | 850 (verên) – 1100 (peyên) | çok | 1891/1892 |
| *H. rudolfensis* | 1.9 | Kenya |  |  |  | 1 tasê ser | 1972/1986 |
| *H. georgicus* | 1.8 | Gurcıstan |  |  | 600 | az | 1999/2002 |
| *H. ergaster* | 1.9 – 1.4 | Rocvetış u Veroc Ewropa | 1.9 m |  | 700–850 | çok | 1975 |
| *H. antecessor* | 1.2 – 0.8 | İspanya | 1.75 m | 90 kg | 1000 | 2 mıntıqey | 1997 |
| *H. cepranensis* | 0.9 – 0.8? | İtalya |  |  | 1000 | 1 adet leteyê serê ser | 1994/2003 |
| *H. heidelbergensis* | 0.6 – 0.25 | Ewropa, Afrika, Çin | 1.8 m | 60 kg | 1100–1400 | zaf | 1908 |
| *H. neanderthalensis* | 0.35 – 0.03 | Ewropa, Rocawan Asya | 1.6 m | 55–70 kg (wucıdo howl) | 1200–1700 | zaf | (1829)/1864 |
| *H. rhodesiensis* | 0.3 – 0.12 | Zambiya |  |  | 1300 | zaf kemi | 1921 |
| *H. sapiens sapiens* | 0.2 – ewro | heme cihan de | 1.4–1.9 m | 50–100 kg | 1000–1850 | Ewro cıwiyeno | —/1758 |
| *H. sapiens idaltu* | 0.16 – 0.15 | Etiyopya |  |  | 1450 | 3 edet gemugê seri | 1997/2003 |
| *H. floresiensis* | 0.10 – 0.012 | Endonezya | 1.0 m | 25 kg | 400 | 7 teni | 2003/2004 |

## Referansi
# Biyocoğrafya

|  |  |
| --- | --- |
|  | **No nuşte be Zazakiyo Standard nênusiyao.**
 Wına aseno ke no nuşte be Zazakiyo Standard nênusiyao. Eke şıma Zazakiyê Standardi zanê, şıma şenê miyandê Wikipediya de standardê enê nuşteyi bınusên. |

**Biyocoğrafya**, zanışiya ke cınsê rewekan û heywanan sero geyrena cı. Naye rê biyolociye, botanik, zoolociye û tıb desteg benê. No lızge bınê coğrafyaya fizikiye de yew madeyo.
# Charles Darwin

| Charles Darwin |
| --- |
|  |
| Melumato şexsi |
| Dewlete |
Qraliya Yewbiyayiya Britanya Gırde u İrlanda |
| Cınsiyet |
Camêrd |
| Cayê biyayışi |
The Mount |
| Biyayış | **Lua error Xetay pele Modul:Wikidata dı rêza 1004 de ya: attempt to call field 'between' (a nil value).** |
| Merdış | **Lua error Xetay pele Modul:Wikidata dı rêza 1004 de ya: attempt to call field 'between' (a nil value).** (Westminster Abbey de merdo) |
| Cayê merdışi |
Down House
 |
| Wendış |
Christ's College, University of Edinburgh Medical School, Shrewsbury School, University of Cambridge û University of Edinburgh |
| Gure |
Geologist, Keşıfwan, travel writer, ethologist, naturalist, Filozof, nuştekar, botanist, botanical collector, scientific collector û biologist |
| Zıwani |
İngılızki |
| Hempar |
Emma Darwin |
| Domani |
Anne Darwin, Francis Darwin, William Erasmus Darwin, Henrietta Darwin, George Howard Darwin, Leonard Darwin, Horace Darwin, Charles Waring Darwin, Elizabeth Darwin û Mary Eleanor Darwin |
| Maye |
Susannah Wedgwood |
| Pi |
Robert Darwin |
| İtıqad |
Anglicanism û Agnostisizm |
| İmza |  |

**Charles Robert Darwin** (b. 12 Şıbat 1809 - m. 19 Nisan 1882), yew biyolog, jeologo İngılızo. Tekamıli sero zaf xebetiyo.

## Çıme

*

|  |  |
| --- | --- |
|  |  Eno meqale yew vernuşteyo. Şıma şenê enê nuşteyi **bıvurnên**. |
# Norolociya evolusyonale

**Norolociya evolusyonale** şınasiya multidisiplinala ke vıraştış u fonksiyonê sistemê hersi rê be çımê evolusyoni ra ewnena. Na branşê evolusyoni, zerrekê xo norolociye u biyolociya evolusyonale ra gêna.

## Referansi

|  |  |
| --- | --- |
|  |  Eno meqale yew vernuşteyo. Şıma şenê enê nuşteyi **bıvurnên**.  |
# Biyolociye

**Jû hucra**: 1.dendıkek, 2.dendık, 3.ribozom, 4.vezikıl, 5.retikulumo endoplazmiko gırzeyın, 6.hacetê golgi, 7.sitoiskelet, 8.retikulumo endoplazmiko samotıkın, 9.mitoxondri, 10.vakuol, 11.sitoplazma, 12.lizozom, 13.sentriyoli
Na çekuye, **biyolociye** Yunanki ra yena. *Bios* (heyat) u *logos* (zanışiye) ra yena pêra.

Biyolociye lızgeyê zanışiya, raya ke heyatê cındeyan (weşan, giyaneyan) sero geyrena cı. Na arezebiyayene, sınıfe û halê organizman rê bena elaqedar. Biyayena tewrê cındeyan çıtewri yena meydan û nê yewbini û dormeyê xo sero çı tesir kenê, biyolociye ninan kena areze.

Biyolociye de dı lızgeyê gırdi estê; botanik (zanışiya ke nebat sero geyrena cı) û heywanşınasiye (zoolociye) (zanışiya ke heywanan sero geyrena cı). Labelê tabii ke hewna zaf lızgeyê biniyê bınêni ki estê.

Mesela: Antropolociye (zanışiya ke insanan /merduman sero geyrena cı), anatomiye (zanışiya ke awankerdışê cındeyan sero geyrena cı), cênetik (zanışiya ke zey yewbini biyayena cındeyan sero geyrena cı) uêb.

## Lızgeyê biyolociye

* Anatomiye
* Antropolociye
* Botanik
* Cênetik
* Heywanşınasiye (zoolociye)

* Animalia - Bos primigenius taurus
* Planta - Triticum
* Fungi - Morchella esculenta
* Stramenopila/Chromista - Fucus serratus
* Bacteria - Gemmatimonas aurantiaca (- = 1 Micrometer)
* Archaea - Halobacteria
* Virus - Gamma phage
# Greki

| Greki |
| --- |
| Zıwan |
|  |
| Melumat |
| Ware |
Yunanıstano Antik û Mıntıqay Deryay Miyanêni |
| Diyalekti |
Archaic Greek, Classical Greek, Koine Greek û ancient Greek word |
| Kodê zıwani |
| ISO 639-2 |
Grc |
| ISO 639-3 |
Grc |
| Glottolog |
Anci1242 |
| Ethnologue |
Grc |
| Xısusiyetê zıwani |
| Topolociye |
Kes-Fiil-Obce, Zıwanê Akusativ-Nominativ û zıwanê pêamyayey |
| Gramer |
Halê namey, genitif, akuzatif, dative case û vokativ |
| Modo gramatik |
Indikativ, subjonktiv, kipê emıri û kipê waştışi |
| Cınsiyeto gramatik |
Neriki, mayki û notr |
| Alfabe |
Alfabey Yunanki û Linear B |
| Keye | * Zıwanê Heleniki
 |

**Greki** (Ἑλληνική, *Helenike*) ya zi zıwano Yunankiyo Antik (Αρχαία Ελληνική γλώσσα, *Arkhea Helenike Glosa*), Yunanıstano Kıhan û hewza Deryayê Miyanêniyê Rocawani de V.M. seserra 9ıne ra heta seserra 6ıne qısey biyo, nıka zıwano de merdeyo. Dewrê cıyê Arkaik, Klasik û Helenistiki estê. No be nameyê "Yunankiyo Antik" zi zaniyeno.
# Gani

| Gani |
| --- |
|  |
| Şınasnayış |
| Taksonomiye |
| Tewr |
Physical anatomical entity û physical object |
| Familya |
Organisms |
| Elaqeyın |
Creature |
| Familyeyê bınêni |
Organism, corpse û Beden |
| Çıme |
Ottův slovník naučný, Brockhaus and Efron Encyclopedic Dictionary, Small Brockhaus and Efron Encyclopedic Dictionary û The Nuttall Encyclopædia |
|  |

**Gani** (ya zi **organizma**) çiyo ke cıwiyeno, ganê cı esto, şeno fonksiyonê tenê xo kero, biyaro be ca, gorey dormey xo bıvırno, asayışê do newe bıgêro, oyo. Molekulê qıteki u organê kompleksi yenê têmiyan u gani beno. Eyro ganiy pêdıma alemanê monera, arke, protista, fungi, vaşki u heywanan de ca gênê. Pêro ganiy benê, weşiya xo ramenê u dıma mırenê.

Key yew gani beno, o gênetikê pilanê xo ra gêno, kırışeno leyrê xo ser. Wıni zi gênetikê ganiyan kırışiyeno u tım rameno. Vatışê organizma ê zıwanê Yunankiyo οργανισμός, organismos, u Zazakiyê cı hacet, de kerdış ya zi organê eşnawıtış u doze kerdışo.

Yew sungerê derya.
# Anatomiye

1.porr 2.ri 3.vıle 4.doş 5.sêne 6.nak 7.vêre 8.zerre 9.kır 10.qorr 11.zani 12.pêke 13.xapa lınge 14.lınge 15.Armo serên / tevdire 16.zend 17.Armo bınên 18.xapa desti 19.dest
**Anatomiye** (be Yunanki ἀνατομία *anatomia* ra), zanışiya ke lızgeyê biyolociye rawa û awankerdışê cındeyan (yanê ê merduman, heywanan û nebati) sero geyrena cı.

## Sere

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| * Asmênê feki / Aşmaqê feki
* Çare
* Çene / Çenge
* Çım
* Belıke
* Buri
* Dıdan
* Fek
* Gapıre
 | * Goş
* Gule
* Erdişe
* Lew
* Lewo bınên
* Lewo serên
* Lışke / Alışke
* Lilıke
* Phizang
* Phudi
 | * Pırnıke / Zınce
* Porr
* Qırtıke / Qırrıke
* Ri
* Xımacıg
* Yerxe
* Zımbêli
* Zıwan
 |

## Leşe / wucıd

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| * Arme
* Bazi
* Beden
* Bêçıka desti / Engışta desti
* Bêçıka lınge / Engışta lınge
* Bêçıke / Engışte
* Boçık
* Cızık
* Çeng
* Dest
* Doş
* Herz / Hêlık
* Kaleke
* Kavokê lınge
 | * Kefa desti
* Kır
* Kısi
* Kortıke
* Leşe
* Lınge
* Miane
* Muye
* Nak
* Nenıg
* Pale
* Paşna
* Pêke / Peyike
* Pheşti
* Pize
* Postık
 | * Qıne
* Qıneste
* Qorr
* Sere
* Sêne
* Şeqe
* Tevdire
* Tuk
* Vıle
* Wucıd
* Xapa hermi
* Xapa lınge
* Zani
* Zend
* Zute / Zutıke
 |

## Organê zerri

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| * Cigere
* Este
* Gılık
* Goni
* Kezebe
* Kırtık
* Loqla / Roqıla
* Loqla bariye / Loqla qıce
* Loqla kore
* Loqla qalınde / Loqla pile
 | * Mezg
* Mırzori
* Parxane
* Pışıke
* Qafıke
* Qefsıng
* Qelb
* Serpez
* Surık
* Thamare
 | * Velık / Velke
* Vêre
* Zerre
* Zerri
* Zerria bele
* Zerria siyae
* Zulzulıka nefesi
* Zulzulıka werdiye
 |
# Coğrafya

Cihan.
**Coğrafya**, presiba ke gırey merdum u cayan geyrena cı, geyrayışê xo ra vetışê çıra-peyniye vecena. Gırey merdum u cay zerrekê coğrafyay vırazenê. Vatey coğrafya zıwanê Yunanki *gaia* (wendış: caya) (ca) u *gráphein* (nuştış) ra yeno pêra. Wexto ewroyêni ra 2200 serri ra veri, Eratosthenes merdumo verên biyo ke kamo ke coğrafya nuşta. Xeylê şınasiyê bini kewnê bınê zerrekê şınasiya coğrafya ra.

## Lızgey coğrafya

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |
| Biyocoğrafya | İklımşınasiye & Meteorolociye | Coğrafyay Kıştan | Kuvaterner Şınasiye |
|  |  |  |  |
| Jeodezi | Erd Şınasiye | Glasiyoloji | Aw Şınasiye & Hidrografi |
|  |  |  |  |
| Ekoloji | Okyanus Şınasiye | Pedoloji | Paleocoğrafya |

Coğrafyay beşeri

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |
| Coğrafyay kulturi | Coğrafyay iskani | Coğrafyay ekonomi | Coğrafyay weşey |
|  |  |  |  |
| Coğrafya tarixi | Coğrafyay siyasi  | Coğrafyay nıfus | Coğrafyay sukan |
|  |  |  |  |
| Coğrafya sosyale | Coğrafyay resayışi | Coğrafyay turizmi |  |

## Referansi
# Ekolociye

**Ekolociye**, hermeyê ilmiyo ke tesirê royınan û organizmeyan, tebiat sero saye keno, oyo. Lızgeyê ilmê biyolociye rayo. Çekuya ekolociye qısebend de mısteqıla. Yunanki *oikos* (keye) û *logos* (zenate mısayene), yanê keye (tebiat û dınya) rê wayir veciyayene, mısayena.

## Tewri

* Ekopsikolociye
* Otokolociye
* Ekolociya ekosistemi
# Yunanıstano Antik

| Yunanıstano Antik |
| --- |
|  |
| Melumat |
| Xısusiyet |
Art style, ancient civilization, wareyo kehan, Mıntıqay kulturi û Zagon |
| Mıntıqa |
History of Greece |
| Xerita |
|  |

**Yunanıstano Antik**, yew caygeo tarixiyo. Ewro cayê xo Yunanıstan, dormey Anatoliye, dormey deryay siyay, verocê İtalya de ca gêno. Tarixê Yunanıstanê Antiki seserra 7ıne de sıfte kerdo u be seserra 1ıne ra piya be işğalê Roma qediyao. Yunanıstano Gırd be İskenderê Gırdi ra piya hem kultur de hem felsefe de hem zi cıwiyayış de zaf gırd biyo, aver şiyo.

Sazbiyayışê tarixê Yunanıstani belli niyo, hema tarixê Yunanıstanê Antiki beno panc letey:

* Dewrê Yunano Tari (IV 1100 - IV 800)
* Dewro Arkeaik (IV 800 - IV 490)
* Dewro Klasik (IV 490 - IV 323))
* Dewro Hellenistik (IV 323 – IV 146)
* Dewro Newe (IV 146 u işğalê Roma)

IV serra 550ıne de Yunanıstano Antik.
Be xırabiyayışê sivilizasyonê Mikeni, Yunanıstan de dewro tari qediyao u tarixê Yunanıstanê Antiki sıfte kerdo. Yunanıstanê Antiki de namey sûkan **polis** biyo. Nıfusê Yunanıstani seserra 3ıne de texminen 8-10 milyoni bi u Yunanıstano Antik de kolonizasyon sıfte kerdo. Raveri, dormey rocawanê Andoliye, Trakya u Qıbrısi kolonize biyê. Dıma dormey Deryay Marmara, zımey Anadoliye, adey Deryay Miyanêni, verocê İtalya u verocê Fransa kolonize biyê. Pey ra Yunanan dormey Ukrayna, dormey zımey Afrika zi koloni kerdê u enê mıntıqey aidê Yunanıstanê Antiki biyê. Dewletanê Yunanıstanê Antiki be Persan mucadele kerdo u zaf xırab biyê. Dıme ra zi İskendero Gırd erdê Yunanıstanê Antiki vısto ra destê xo u tarixê Yunanıstano Antik qediyao.

## Dewletê Yunanıstanê Antiki

* Atêna
* Sparta

## Yunanıstanê Antiki de filozofi

* Herodotus
* Aristoteles
* Eflatun
* Sokrates
* Diyojen
* Heraklius

## Bıvênên

* Tarixo Antik
* Mısıro Antik
# Balina

| Balina Mabênê zemani: 55–0Ma
PreЄ
Є
O
S
D
C
P
T
J
K
Pg
N

Early Eocene – Newke |
| --- |
|  |
| Humpback whale breaching |
| Sınıfkerdışê şınasiye |
| Suborders |
|
Mysticeti
Odontoceti
†Archaeoceti
*(see text for families)* |
| Diversity |
| Around 88 species. |

**Balina** (Lat. *Cetacea*), heywano çıçıkıno ke deryayanê gırdan de cıwiyeno (weşiya xo rameno). Balina heywanê do baqılo. Yunusi ki cınsê balineyan rayê. Balineyi gonigermê û zey naxıri zênê. Postıkanê balineyan sero pırç ya ki muyi çıniyê. Semedo ke bınê postıki de vezd (ron) esto. Awıkanê serdan de bınê tesirê serdi de nêmanenê. Yê balineyan 90 (neway) babetê xo estê.

## Taksonomiye

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|    Cetartiodactyla    |

|  |  |
| --- | --- |
|   |  Tylopoda |
|   |
|    Artiofabula    |

|  |  |
| --- | --- |
|   |  Suina     |
|   |
|    Cetruminantia    |

|  |  |
| --- | --- |
|   |  Ruminantia |
|   |
|    Whippomorpha    |

|  |  |
| --- | --- |
|   |  Hippopotamidae |
|   |
|   |  Balina |
|   |

 |
|   |

 |
|   |

 |
|   |

 |
|   |

<div class="thumb tnone" style="margin-left: auto; margin-right:auto; width:99%; max-width:**Xetaya ifadeyi: Karakterê noxtakerdışê "["iyo ke nêşınasiyeno.**px;">

Şablon:Magnify iconIllustrative representation of the cetacean evolution (Pakicetus » Ambulocetus » Kutchicetus » Protocetus » Janjucetus / Squalodon).
# Henek

| Henek |
| --- |
|  |
| Şınasnayış |
| Rêza taksoni |
Cıns |
| Latinki |
Crocus |
| Taksonomiye |
| Serfamilya |
Crocoideae |
| Familya |
Crocus |
| Babetê cı |
Capsule |
| Arestekerdış |
Taksonomik obje |
| Çıme |
Encyclopedia of Armenian Nature, Brockhaus and Efron Encyclopedic Dictionary, Flora Reipublicae Popularis Sinicae, volume 16(1), Encyclopædia Britannica 11th edition, The Domestic Encyclopædia; Or, A Dictionary Of Facts, And Useful Knowledge, Desktop Encyclopedic Dictionary, Great Soviet Encyclopedia (1926–1947) û Norsk Haandlexikon |
|  |

**Henek** yew nebato. Zımıstani u wesari geme ra reseno.

## Çımey