Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Indiɛn

Indiɛn tɔ̈ gïïrëpiny de Athia
Taj Mahal
Paankɔc **Indiɛn** ee pamac tɔ̈ Athiɛ. Yeen atɔ̈ ciɛl alɔŋ Paguot Athie. Indiɛn aalɔ̈i yic cinëkɔc wär tïmtïm tök ku rou nhial (1,324,171,354 ), ku ke yen pan ë karou juëc koc thïn alɔŋ në Pinynhom. Ee pan tökdït lääu-yic ye bɛ̈i kadhorou Pinynhom ku ye pamacdït lääu alɔŋ Paguot Athiɛ.

Indiɛn arɔm akɛɛth kek bɛ̈ɛ̈i kadhorou: Pakätän alɔŋ parutcuɔl, Caina ku Nïpal atɔ̈ alɔŋ parut, Butɛ̈n ku Baŋgɛlädic atɔ̈ alɔŋ parutbak, Myanmar alɔŋ pabak, ku Thirïlɛŋkä, ɣet rel pïu, alɔŋ paguot.

Indiɛn ee pan mirïclɔckɔc man cinëkɔc lääu-yic në Pinynhom. Genamatnhom Pan Indiɛn acɔl Nïudelɛi.

Indiɛn ee abaŋdiëër man guaŋ Adɛkdiɛk Indiɛn alɔŋ paguot, ku Wärdït Arab atɔ̈ alɔŋ pacuɔl, ku guɔ̈licëpïu Beŋgal atɔ̈ alɔŋ pabak. Agörwär Indiɛn abar aget 7,517 km athemde. Indiɛn alɔŋ apuruuk dïït ëyen akuen ë diäk në Pinynhom ku aalɔŋ dhɛ̈ŋdït abörpiny.

Indiɛn eyök rinkenkä tënë wɛ̈t akutmɛ̈t latueŋ thuɔŋj Giriik cɔl Induth. Wɛ̈tde yic aakɔc rɛ̈ɛ̈r Wär Induth lɔ̈ɔ̈m. Indiɛn acë latueŋ në määcëkäŋ. Indiɛn ku Caana keek aa gɛɛth cë latueŋ apɛi në määcëkäŋ në Pinynhom. Indiɛn acë latueŋ në ŋicëgäät ku luɔi ë bäny.

Indiɛn në athemtheem në Pinynhom yen atɔ̈ akuën 83 në baai cë ŋic ë raŋëkäŋiic në baai. Mirïdït Pan Indiɛn acï baai yiëi në Pɛnëŋuan 2011, wën gör kɔc bïk aŋiɛcwëlbäänydït muk thöc cɔk alɔ piny ë thöc yiic ku bïk wëëu cïk ke yök në kueerrac dhuk ciëën.
# Tuaanyëŋeeiabïk

**Tuaanyëŋeeiabïk** (*Diabetes Mellitus*) ee akut ë kïtëtuaany de wɛ̈rëŋeei abïk cë rɔt riɔ̈ɔ̈k ku anyïcë dïtŋeei abïk në riɛ̈mic. Dïtŋeei abïk ë riɛmic = hyperglycemia.

Kïtëtuaany kënë anɔŋiic laac arak Kuɔ̈tic, rou, ku dït yuɛ̈c ë miɛ̈th.  Të pɛ̈lë ye, ke tuaanyëŋeeiabïk aleu bë tuɛnytuɛny kɔ̈k bɛ̈ɛ̈i, tuɛnytuɛny nɔŋiic tuaany ë guɛ̈r ë puɔ̈ɔ̈u, ruai, tuaany ë rok ɣän töök ke cök, riääk ë rɛ̈lɣer, riääk ë nyin ku nyiny ë kɛ̈ŋ [cognitive impairement]. Tuaanyëŋeeiabïk ee thuɔɔu ë raan juakic arak rou. Në ruɔ̈n 2019, tuaanyëŋeeiabïk acï raan tim 4.2 nɔ̈k. Tuaany ë ŋeei abïk ee tuaany 7 në tuɛnytuɛny ë kɔc nɔ̈k në pinynhom. Agut 2019,  acëë thɔ̈ɔ̈ŋ kɔ̈u an tim 463 aacïï tuaany ŋeei abïk nɔ̈k ë pinynhom (aayaa bɛ̈k 8.8% në buɔtic cë ŋuɛ̈ɛ̈n akut kɔc de pinynhom).

Tuaany ë Ŋeei Abïk (TAŊ 1 &2) ee yic rou.

TAŊ1 (IDDM) ee tuɔl tëcënë RoŋPïïr B  kë  tak riɔ̈ɔ̈k (RPB) = B cells, bïk adhukŋeei [insulin] duɔ̈ŋ cuëëc. TAŊ1 ayee beec adhukŋeei.

TAŊ 2 (NIDDM), ee tuɔ̈l në wɛ̈t ciee adhuŋeei luui në kɔ̈ɔ̈k, roŋpïïr awën yee adhukŋeei gam.

Tëcïï tuaany jal cil, ciɛ̈n adhukŋeei në guɔ̈pic aleu bë cil aya. Kɛ̈k tuaany lac bɛ̈ɛ̈i ee cuai [obesity], ku ciɛ̈n thuɔ̈ny. Kɛ̈ cït  90% de atutuul ayee TAŊ 2.

Gël ku bɛ̈c ë TAŊ 2 anɔŋic cääm ë miɛ̈th puɔth, thuɔ̈ny, gël ë cuai ku cuɔ̈k mäth [smoking], ë tap.

Muɔ̈k ë puɔ̈ɔ̈r ë riɛm ku muɔ̈k ë cök ku nyin aa thiekiic tënë kɔc nɔŋ, tuaany,  mär ë thiɛk ku rɛ̈t tïnë kɔc cuai nɔŋ TAŊ 2 alui apɛdït.