Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Brenhinllin Zhou

Brenhinllin Zhou|  |
| Enghraifft o: | Chinese dynasty, ancient Chinese state, cyfnod o hanes  |
| Daeth i ben | c. 256 CC  |
| Rhan o | Three Dynasties  |
| Dechrau/Sefydlu | c. 1046 CC  |
| Rhagflaenwyd gan | Brenhinllin Shang  |
| Olynwyd gan | Brenhinllin Qin  |
| Yn cynnwys | Eastern Zhou, Western Zhou  |
| Olynydd | Brenhinllin Qin  |
| Gwladwriaeth | Ymerodraeth Tsieina  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0bx4c  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

**Brenhinllin Zhou** (Tsieineeg: 周朝, pinyin: zhouchao), oedd y drydedd frenhinllin yn hanes Tsieina. Mae'n dyddio o tua 1122 CC hyd 256 CC, yn dilyn Brenhinllin Shang, ac roedd ei thiriogaeth yn ymestyn ar hyd dyffryn yr Afon Felen. Sefydlwyd Brenhinllin Zhou gan y teulu Ji, ac roedd y brifddinas yn Hao (gerllaw Xi'an heddiw).

Yn 770 CC, dinistriwyd y brifddinas gan lwythau barbaraidd o'r gorllewin, a symudodd y brenin Ping y brifddinas tua'r dwyrain i Luoyi (Luoyang heddiw). Ystyrir hyn fel diwedd cyfnod y Zhou gorllewinol, a dechrau'r Zhou Dwyreiniol.

Olynwyd y Zhou gan Frenhinllin Qin.

Yr ardaloedd lle cafwyd hyd i dystiolaeth archaeolegol o Frenhinllin Zhou

|  | **Cyfnodau hanes Tsieina** |
| --- | --- |
| **Hanes Tsieina** | Brenhinllin Shang • Brenhinllin Zhou • Cyfnod y Gwladwriaethau Rhyfelgar • Brenhinllin Qin • Brenhinllin Han • Brenhinllin Tang • Brenhinllin Yuan • Brenhinllin Ming • Brenhinllin Qing |
# Gwirod

Gwirod|  |
| Math | gwirod  |
| Dynodwyr |
| Thesawrws y BNCF | 1082  |
| Quora | Distilled-beverages  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Gwirodydd ar werth mewn archfarchnad
Hylif yfadwy sy'n cynnwys alcohol a gaiff ei gynhyrchu trwy ddistyllu grawn, ffrwyth, neu lysiau eplesedig yw **gwirod** (lluosog: gwirodydd), **diod ddistyll**, neu **licar** (lluosog: licars; o'r Saesneg *liquor*) neu weithiau, yn Ne Cymru, **licorach**. Mae'r categori gwirodydd yn cynnwys absinth, brandi, fodca, jin, rỳm, schnapps, tecila a wisgi.

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **wirod**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Henan

Henan|  |
| Math | talaith Tsieina  |
| Zh-Henan.ogg  |
| Prifddinas | Zhengzhou  |
| Poblogaeth | 94,130,000, 94,360,000, 94,800,000, 95,320,000, 95,590,000, 96,050,000, 99,365,519  |
| Sefydlwyd | * 1949
 |
| Pennaeth llywodraeth | Wang Kai  |
| Cylchfa amser | UTC+08:00  |
| Gefeilldref/i | Mie, Manitoba, Newcastle upon Tyne  |
| Daearyddiaeth |
| Sir | Gweriniaeth Pobl Tsieina  |
| Gwlad |  Tsieina |
| Arwynebedd | 167,000 km²  |
| Yn ffinio gyda | Shandong, Hebei, Shanxi, Shaanxi, Hubei, Anhui  |
| Cyfesurynnau | 33.9°N 113.5°E  |
| CN-HA  |
| Gwleidyddiaeth |
| Corff deddfwriaethol | Q11141631  |
| Pennaeth y Llywodraeth | Wang Kai  |
|  |
| Ariannol |
| Cyfanswm CMC (*GDP*) | 5,499,710 miliwn ¥, 5,888,740 miliwn ¥  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Talaith yng nghanolbarth Gweriniaeth Pobl Tsieina yw **Henan** (Tsieinëeg: 河南省; pinyin: *Hénán Shěng*). Ystyr yr enw yw "i'r de o afon Huang He".

Roedd y boblogaeth yn 2002 yn 96,130,000; mae ymhlith taleithiau mwyaf poblog Tsieina. Y brifddinas yw Zhengzhou.

|  | Israniadau gweinyddol Gweriniaeth Pobl Tsieina |
| --- | --- |
| Taleithiau | Anhui • Fujian • Gansu • Guangdong • Guizhou • Hainan • Hebei • Heilongjiang • Henan • Hubei • Hunan • Jiangsu • Jiangxi • Jilin • Liaoning • Qinghai • Shaanxi • Shandong • Shanxi • Sichuan • Yunnan • Zhejiang |
| Taleithiau dinesig | Beijing • Chongqing • Shanghai • Tianjin |
| Rhanbarthau ymreolaethol | Guangxi • Mongolia Fewnol • Ningxia • Tibet • Xinjiang |
| Rhanbarthau Gweinyddol Arbennig | Hong Cong • Macau |

 **Dinasoedd Henan**

Changge ·Huixian ·Luoyang ·Qiling ·Ruzhou ·Zhengzhou
# Gwireb (mathemateg)

*Erthygl am y defnydd o fewn mathemateg yw hon. Am ystyr llenyddol y gair, gweler gwireb.*
Mewn mathemateg, mae **gwireb** (weithiau: acsiom) yn ddatganiad a ystyrir yn gywir. Fe'i defnyddir fel man cychwyn ar gyfer rhesymu a dadleuon mathemategol pellach. Y gair Groeg yw *axíōma* (ἀξίωμα) sef, 'yr hyn a ystyrir yn deilwng fel sy'n amlwg.'

Mae gan y term wahaniaethau cynnil yn y diffiniad pan gaiff ei ddefnyddio yng nghyd-destun gwahanol feysydd astudio. Fel y'i diffinnir mewn athroniaeth glasurol, mae gwireb yn ddatganiad sy'n amlwg neu'n sefydledig, ei fod yn cael ei dderbyn heb ddadl ac yn ddi-gwestiwn. Fel y'i defnyddir mewn rhesymeg fodern, mae axiom yn syml yn fan cychwyn rhesymu pellach.

O fewn mathemateg, defnyddir y term gwireb mewn dau ystyr: "gwirebau rhesymegol" a "gwirebau heb fod yn rhesymegol" (neu wireb 'anrhesymegol'). Mae gwirebau rhesymegol fel arfer yn ddatganiadau sy'n cael eu cymryd i fod yn wir o fewn y system o resymeg y maent yn ei ddiffinio (ee, bod (*A* a *B*) yn awgrymu *A*), a ddangosir yn aml fel symbolau, tra bod gwirebau heb fod yn rhesymegol (e.e. *a* + *b* = *b* + *a*) mewn gwirionedd yn honiad cadarn am elfennau o ddamcaniaeth fathemategol benodol (fel rhifyddeg). Pan gaiff ei ddefnyddio yn yr ystyr olaf, gellir defnyddio "gwireb", "cynosod", a "rhagdybiaeth" i olygu fwy neu lai yr un peth. Yn gyffredinol, nid yw gwirebau heb fod yn rhesymegol yn hafal i'r 'gwir a dim ond y gwir', ond yn hytrach yn fynegiant rhesymegol ffurfiol a ddefnyddir mewn didyniad i adeiladu damcaniaeth fathemategol. Fel arfer ceir sawl ffordd o wirebu parth mathemategol penodol.

Felly, mae 'gwireb yn golygu dau beth, ond yr hyn sy'n gyffredin rhwng y ddau yw fod gwireb yn ddatganiad a ddefnyddir fel man cychwyn i ddatganiadau rhesymegol pellach. Testun llosg, sy'n perthyn i faes arall (athroniaeth mathemategol) yw gofyn a oes ystyr i'r honiad fod gwireb yn "wir".

## Cyfeiriadau
# Pwll nofio

Pwll i nofio ynddo yw **pwll nofio**.

Baban mewn pwll nofio gyda'i fam.

## Galeri

* Pwll nofio allanol ym Mhortmeirion

Wiciadur
Chwiliwch am pwll nofio
yn Wiciadur.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **nofio**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# 23

1g CC - **1g** - 2g

20au CC 10au CC 0au CC 0au 10au - **20au** - 30au 40au 50au 60au 70au

18 19 20 21 22 - **23** - 24 25 26 27 28

---

## Digwyddiadau

* Yn dilyn marwolaeth ei fab, Julius Caesar Drusus, mae'r ymerawdwr Tiberius yn dechrau colli diddordeb yn yr ymerodraeth, a throsglwyddir llawer o'r grym gwirioneddol i bennaeth Gard y Praetoriwm, Lucius Aelius Sejanus.

## Genedigaethau

* Plinius yr Hynaf

## Marwolaethau

* 14 Medi — Drusus Julius Caesar, mab yr ymerawdwr Tiberius (gwenwynwyd)
# 580

5g - **6g** - 7g

530au 540au 550au 560au 570au - **580au** - 590au 600au 610au 620au 630au

575 576 577 578 579 - **580** - 581 582 583 584 585

---

## Digwyddiadau

* Y cofnod olaf am Senedd Rhufain pan mae'n gyrru llysgenhadaeth i Gaergystennin

## Genedigaethau

* Pepin I, Maer y Llys Ffrancaidd

## Marwolaethau

* Martin o Dumes, esgob Braga
# 168

1g - **2g** - 3g

110au 120au 130au 140au 150au - **160au** - 170au 180au 190au 200au 210au

163 164 165 166 167 - **168** - 169 170 171 172 173

---

## Digwyddiadau

* Yr Ymerodron Rhufeinig Marcus Aurelius a Verus yn gwthio'r Marcomanni yn ôl yn Dacia
* Han Lingdi yn olynu Han Huandi fel ymerawdwr Brenhinllin Han yn Tsieina

## Genedigaethau

## Marwolaethau

* Han Huandi, ymerawdwr Brenhinllin Han yn Tsieina
* Ptolemi, seryddwr Groegaidd
# Diod

Diod Cola
Hylif wedi ei baratoi er mwyn ei yfed yw **diod** (neu **llymaid**).

### Diodydd

* Dŵr
* Diodydd Alcoholiadd
	+ Gwin
	+ Cwrw
	+ Seidr
	+ Wisgi
	+ Fodca
* Diodydd Meddal
	+ Sudd ffrwythau
	+ Coca Cola
* Diodydd Poeth
	+ Coffi
	+ Te
	+ Siocled Poeth

Wiciadur
Chwiliwch am diod
yn Wiciadur.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **ddiod**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# 386

3g - **4g** - 5g

330au 340au 350au 360au 370au - **380au** - 390au 400au 410au 420au 430au

381 382 383 384 385 - **386** - 387 388 389 390 391

---

## Digwyddiadau

* Yr Ymerawdwr Rhufeinig Theodosius I yn gwneud heddwch ag ymerodraeth Persia, gan rannu Armenia rhyngddynt.
* Macsen Wledig yn ymosod ar Yr Eidal, gan orfodi Valentinian II i ffoi am nodded at Theodosius.
* Troedigaeth Awstin o Hippo.

## Genedigaethau

* Nestorius, sylfaenydd Nestoriaeth (tua'r dyddiad yma)

## Marwolaethau
# 591

5g - **6g** - 7g

540au 550au 560au 570au 580au - **590au** - 600au 610au 620au 630au 640au

586 587 588 589 590 - **591** - 592 593 594 595 596

---

## Digwyddiadau

* Agilulf yn priodi Theodelinda ac yn dod yn frenin y Lombardiaid.
* Locustiaid yn difetha'r cynhaeaf yn yr Eidal.

## Genedigaethau

* Cadwallon, brenin Gwynedd (tua'r dyddiad yma)

## Marwolaethau
# Belisarius

| Belisarius |
| --- |
|  |
| Ganwyd | c. 505  Сапарева баня  |
| Bu farw | 13 Mawrth 565  Caergystennin  |
| Dinasyddiaeth | yr Ymerodraeth Fysantaidd  |
| Galwedigaeth | gwleidydd, swyddog milwrol, arweinydd milwrol  |
| Swydd | seneddwr Rhufeinig, strategos, magister militum per Orientem, Conswl Rhufeinig  |
| Priod | Antonina  |
| Plant | Ioannina  |

Belisarius, gan Jacques-Louis David (1781)
**Flavius Belisarius**, Groeg Βελισάριος , (505-565), oedd cadfridog enwocaf yr Ymerodraeth Fysantaidd. Dan yr ymerawdwr Justinianus I, bu'n gyfrifol am adfenniannu rhan helaeth o'r Ymerodraeth Rufeinig yn y gorllewin, tiriogaethau oedd wedi eu colli am dros ganrif.

Credir i Belisarius gael ei eni yn ninas *Germane* neu *Germania*, heddiw Sapareva Banya yn ne-orllewin Bwlgaria. Ymunodd a'r fyddin yn ieuanc, a daeth yn aelod o warchodlu'r ymerawdwr Justinus I. Wedi marwolaeth Justinus, penododd yr ymerawdwr newydd, Justinianus, ef yn gadfridog ar y fyddin yn y dwyrain, i wynebu ymosodiadau gan Ymerodraeth Persia. Gorchfygodd y Persiaid ym Mrwydr Dara yn 530 ac ym Mrwydr Callinicum ar Afon Ewffrates yn 531. Yn 532 ef oedd swyddog uchaf y fyddin yng Nghaergystennin pan fu terfysg Nikayn y ddinas; llwyddodd Belisarius i roi diwedd ar y gwrthryfel, gyda tua 30,000 o bobl yn cael eu lladd.

Tŵf tiriogaeth yr Ymerodraeth Fysantaidd rhwng dechrau teyrnasiad Justinianus I (coch, 527) a'i farwolaeth (oren, 565). Belisarius oedd yn bennaf gyfrifol am hyn.
Penodwyd Belisarius yn arweinydd ymgyrch yn erbyn y Fandaliaid yng Ngogledd Affrica rhwng 533 a 534. Ym Mrwydr Ad Decimum (13 Medi 533) gerllaw Carthago, gorchfygodd Gelimer, brenin y Fandaliaid. Enillodd fuddugoliaeth arall ym mrwydr Ticameron, ac ildiodd Gelimer tua dechrau 534.

Yn 535 gyrrwyd Belisarius ar ymgyrch i geisio adennill tiriogaethau'r Ymerodraeth Rufeinig yn y gorllewin. Glaniodd yn yr Eidal, oedd ym meddiant yr Ostrogothiaid a chipiodd ddinas Rhufain yn 536, yna symudodd tua'r gogledd i gipio Mediolanum (Milano heddiw) yna yn 540 Ravenna, prifddinas yr Ostrogothiaid. Dywedir i'r Ostrogothiaid gynnig derbyn Belisarius fel Ymerawdwr y Gorllewin; cymerodd yntau arno dderbyn y cynnig a defnyddio'r cyfle i gymeryd brenin yr Ostrogothiaid yn garcharor. Yn ddiweddarach galwyd ef o'r Eidal i wynebu ymgyrch Bersaidd yn Syria 541 -542).

Dychwelodd Belisarius i'r Eidal yn 544, lle roedd y sefyllfa wedi newid yn fawr, a'r Ostrogothiaid dan eu brenin newydd Totila wedi adfenniannu gogledd yr Eidal, yn cynnwys Rhufain. Llwyddodd Belisarius i ail-gipio Rhufain am gyfnod, ond roedd yr ymerawdwr yn amau ei deyrngarwch, a galwyd ef yn ôl o'r Eidal, gyda Narses yn cymryd ei le.

Bu farw Belisarius yn 565. Yn y Canol Oesoedd, dywedid fod Justinianus wedi gorchymyn dallu Belisarius, ac iddo ddiweddu ei oes fel cardotyn dall. Nid yw'r rhan fwyaf o haneswyr modern yn credu fod yr hanes yma'n wir.
# 490au

4g - **5g** - 6g

440au 450au 460au 470au 480au - **490au** - 500au 510au 520au 530au 540au

490 491 492 493 494 495 496 497 498 499

---

**Digwyddiadau a Gogwyddion 494 — Pab Gelasius I yn diddymu'r berthynas rhwng yr eglwys a'r wlad
* 494 — Daeargryn yn dinistrio Latakia

**Pobl Nodweddiadol**
# Medi

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| << | Medi | >> |
| Ll | Ma | Me | Ia | Gw | Sa | Su |
|  | 01 | 02 | 03 | 04 | 05 | 06 |
| 07 | 08 | 09 | 10 | 11 | 12 | 13 |
| 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 |
| 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 |
| 28 | 29 | 30 |  |   |
| **2026** |
| Rhestr holl ddyddiau'r flwyddyn |

Nawfed mis y flwyddyn yng Nghalendr Gregori yw **Medi**. Mae ganddo 30 o ddyddiau.

## Geirdarddiad

Berfenw'r ferf Gymraeg "medi" yw enw'r mis Medi. Defnyddir yn ystyr y mis ers tua'r flwyddyn 1400. Ystyr y gair "medi" yw "torri ŷd": cyfeiriad at y cynhaeaf.

## Gwyliau, dathliadau a digwyddiadau

* 7 Medi: Diwrnod Annibyniaeth Brasil
* 11 Medi: Diwrnod Cenedlaethol Catalwnia
* 16 Medi: Diwrnod Owain Glyndŵr
* 19 Medi: Diwrnod Rhyngwladol Siarad fel Môr-leidr
* 23 Medi: Diwrnod Dathlu Deurywioldeb

## Dywediadau

* *Awst a leinw'r gegin, Medi y seler*

## Cyfeiriadau

Wiciadur
Chwiliwch am Medi
yn Wiciadur.

|  |
| --- |
| Ionawr | Chwefror | Mawrth | Ebrill | Mai | Mehefin | Gorffennaf | Awst | Medi | Hydref | Tachwedd | Rhagfyr |

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **y calendr** neu **amser**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# 1640

16g - **17g** - 18g

1590au 1600au 1610au 1620au 1630au - **1640au** - 1650au 1660au 1670au 1680au 1690au

1635 1636 1637 1638 1639 - **1640** - 1641 1642 1643 1644 1645

---

## Digwyddiadau

* 26 Hydref - Cytundeb Ripon rhwng Charles I, brenin Lloegr a'r Alban, a'r Cyfamodwyr
* 3 Tachwedd - Dechreuad y Senedd Hir yn Lloegr
* 1 Rhagfyr - João IV yn dod yn frenin Portiwgal.

### Llyfrau

* Diego de Saavedra Fajardo - *Idea de un principe plotico cristiano*
* Cornelius Jansen - *Augustinus*

### Drama

* Henry Burnell - *Landgartha*
* William Davenant – *Salmacida Spolia*

### Cerddoriaeth

* Benedetto Ferrari – *Il pastor regio* (opera)

## Genedigaethau

* 10 Gorffennaf - Aphra Behn, awdures (m. 1689)
* Marianna Alcoforado, awdures (m. 1723)
* Ned Kynaston, actor (m. 1712)

## Marwolaethau

* 17 Mawrth - Philip Massinger, dramodydd, 56
* 30 Mai - Peter Paul Rubens, arlunydd, 62

## Cyfeiriadau