Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 1674

16g - **17g** - 18g

1620au 1630au 1640au 1650au 1660au - **1670au** - 1680au 1690au 1700au 1710au 1720au

1669 1670 1671 1672 1673 - **1674** - 1675 1676 1677 1678 1679

---

## Digwyddiadau

* 19 Chwefror - Cytundeb San Steffan rhwng Lloegr a'r Iseldiroedd
* 21 Mai - Jan III Sobieski yn dod brenin Gwlad Pwyl
* 11 Awst - Brwydr Seneffe
* Yr Ymddiriedolaeth Gymreig yn agor eu hysgolion cyntaf yng Nghymru
* **Llyfrau**
	+ Samuel Chappuzeau - *Le Théâtre François*
	+ Thomas Ken - *Manual of Prayers for the use of the Scholars of Winchester College*
	+ Anthony Wood - *Historia et antiquitates Universitatis Oxoniensis*
* **Drama**
	+ Pierre Corneille - *Suréna*
	+ Jean Racine - *Iphigénie*
* **Cerddoriaeth**
	+ Jean-Baptiste Lully - *Alceste* (opera)

## Genedigaethau

* 17 Gorffennaf - Isaac Watts, ysgrifennydd hymnau (m. 1748)
* 2 Awst - Philippe II, Dug Orléans (m. 1723)
* 18 Hydref - Beau Nash, arweinydd ffasiwn (m. 1761)
* Rhagfyr - Christmas Samuel, gweinidog (m. 1764)

## Marwolaethau

* 5 Medi - Philip Jones, milwr a gwleidydd, 56
* Hydref - Robert Herrick, bardd, 83
* 8 Tachwedd - John Milton, bardd ac awdur, 65
* 9 Rhagfyr - Edward Hyde, 1af Iarll Clarendon, gwleidydd, 65
# 1632

16g - **17g** - 18g

1580au 1590au 1600au 1610au 1620au - **1630au** - 1640au 1650au 1660au 1670au 1680au

1627 1628 1629 1630 1631 - **1632** - 1633 1634 1635 1636 1637

---

## Digwyddiadau

* 29 Mawrth - Cytundeb Saint-Germain rhwng Ffrainc a Lloegr
* 1 Medi - Brwydr Castelnaudary yn Ffrainc
* 16 Tachwedd - Brwydr Lützen

### Llyfrau

* Dr John Davies, Mallwyd - *Antiquae Linguae Britannicae ... Dictionarum Duplex* - geiriadur Cymraeg-Lladin
* Diego Collado - *Ars grammaticae Iaponicae linguae*
* Galileo Galilei - *Dialogo sopra i due massimi sistemi del mondo*

### Drama

* Ben Jonson - *The Magnetic Lady*
* Jean Mairet - *Les Galanteries du duc d'Ossonne*

### Barddoniaeth

* John Milton - *L'Allegro*

### Cerddoriaeth

* Stefano Landi – *Sant'Alessio* (opera)

## Genedigaethau

* 29 Awst - John Locke, athronydd (m. 1704)
* 20 Hydref - Syr Christopher Wren, pensaer (m. 1723)
* 24 Hydref - Anton van Leeuwenhoek, masnachwr a gwyddonydd (m. 1723)
* 31 Hydref - Johannes Vermeer, arlunydd (m. 1675)
* 24 Tachwedd - Baruch Spinoza, athronydd (m. 1677)
* 28 Tachwedd - Jean-Baptiste Lully, cyfansoddwr (m. 1687)

## Marwolaethau

* 19 Ebrill - Sigismund III Vasa, brenin Gwlad Pwyl, 65
* 25 Awst - Thomas Dekker, dramodydd, tua 60
* 13 Medi - Leopold V, archddug Awstria, 45
* 5 Tachwedd - Henry Percy, 9fed Iarll Northumberland, 68
* 6 Tachwedd - Gustav II Adolff, brenin Sweden, 37

## Cyfeiriadau
# 1573

15g - **16g** - 17g

1520au 1530au 1540au 1550au 1560au - **1570au** - 1580au 1590au 1600au 1610au 1620au

1568 1569 1570 1571 1572 - **1573** - 1574 1575 1576 1577 1578

---

## Digwyddiadau

* 25 Ionawr – Brwydr Mikatagahara yn Japan: mae Takeda Shingen yn trechu Tokugawa Ieyasu.
* 6 Gorffennaf – Sefydlwyd dinas Córdoba, yr Ariannin, gan Jerónimo Luis de Cabrera.
* 12 Gorffennaf – Diwedd y Gwarchae Haarlem
* 15 Tachwedd – Sefydlwyd dinas Santa Fe, yr Ariannin, gan Juan de Garay.
* *yn ystod y flwyddyn* – Humphrey Llwyd yn cyhoeddi map o Gymru.

### Llyfrau

* Syr John Price - *Historiae Britannicae Defensio*

### Cerddoriaeth

* Cipriano de Rore - *Sacrae cantiones*

## Genedigaethau

* 26 Ebrill – Marie de' Medici, gwraig Harri IV, brenin Ffrainc (m. 1642)
* 15 Gorffennaf – Inigo Jones, pensaer (m. 1652)
* 7 Hydref – William Laud, Archesgob Caergaint (m. 1645)
* *yn ystod y flwyddyn*
	+ Gabrielle d'Estrées, cariad Harri IV, brenin Ffrainc (m. 1599)
	+ Robert Mansell, swyddog yn y llynges o Gymru (m. 1656)

## Marwolaethau

* 13 Mawrth – Michel de l'Hôpital, gwleidydd, tua 66
* Gorffennaf – Étienne Jodelle, bardd a dramodydd, 41
* 27 Hydref – Laurentius Petri, archesgob Sweden, 74
* *yn ystod y flwyddyn* – Richard Bulkeley, gwleidydd, *tua* 48

## Cyfeiriadau
# José de San Martín

| José de San Martín |
| --- |
|  |
| Ganwyd | José Francisco de San Martín y Matorras  25 Chwefror 1778  Yapeyú  |
| Bu farw | 17 Awst 1850  Boulogne-sur-Mer  |
| Man preswyl | Buenos Aires, Madrid, Llundain, Lima, Paris  |
| Dinasyddiaeth | yr Ariannin  |
| *Alma mater* | * Royal Seminary of Nobles of Madrid
 |
| Galwedigaeth | person milwrol, gwleidydd, milwr  |
| Swydd | Arlywydd Periw, Llywodraethwr Mendoza, Commander-in-Chief of the Chilean Army  |
| Plaid Wleidyddol | Patriot  |
| Tad | Juan D' San Martin y Gómez  |
| Mam | Gregoria Matorras, Rosa Guarú  |
| Priod | María de los Remedios de Escalada  |
| Plant | Mercedes Tomasa San Martín y Escalada  |
| Gwobr/au | Urdd yr Haul, Doethor Anrhydeddus Prifysgol Genedlaethol San Marcos  |
| llofnod |
|  |

Cadfridog o'r Ariannin oedd **José Francisco de San Martín y Matorras** (25 Chwefror 1778 – 17 Awst 1850) a oedd yn brif arweinydd rhyfeloedd annibyniaeth yr Ariannin, Tsile, a Pheriw oddi ar Ymerodraeth Sbaen.

Ganwyd yn Yapeyú, Rhaglawiaeth Río de la Plata, a leolir heddiw yn Nhalaith Corrientes, yr Ariannin. Symudodd gyda'i deulu i Sbaen yn 1783, ac ymunodd â'r fyddin yn 11 oed. Brwydrodd yn erbyn lluoedd Napoléon yn Rhyfel Iberia o 1808 i 1811.

Aeth i Buenos Aires yn 1812 ac ymunodd â Thaleithiau Unedig Río de la Plata yn y chwyldro yn erbyn Ymerodraeth Sbaen. Enillodd fuddugoliaeth yn erbyn y Sbaenwyr ym Mrwydr San Lorenzo (1813), ac arweiniodd Fyddin y Gogledd yn 1814. Cynlluniodd i drechu lluoedd Sbaen drwy sefydlu byddin i groesi'r Andes ac ymosod arnynt ar hyd arfordir y Cefnfor Tawel. Enillodd Tsile ei hannibyniaeth yn sgil brwydrau Chacabuco a Maipú (1818).

Arweiniodd San Martín lynges i ymosod ar luoedd Sbaen yn Rhaglawiaeth Periw. Yn sgil buddugoliaeth yn Lima yn 1821, penodwyd San Martín yn Amddiffynnydd Periw. Bu'n cwrdd â Simón Bolívar ar 22 Gorffennaf 1822 yn Guayaquil, Ecwador, a chymerodd Bolívar yr awenau yn chwyldro Periw. Ymddeol o'r fyddin a wnaeth San Martín, ac ymfudodd i Ffrainc yn 1824. Bu farw yn Boulogne-sur-Mer yn 72 oed.

San Martín yw un o arwyr cenedlaethol yr Ariannin a Pheriw, ac un o *Libertadores* De America. Enwir yr anrhydedd uchaf a wobrwyir gan lywodraeth yr Ariannin, Urdd y Cadfridog San Martín, ar ei ôl.

## Cyfeiriadau
# Pleistosen

| Israniadau y System Cwaternaidd |
| --- |
| Cyfnod | Epoc | Oes | Oed (Miliwn o flynyddoedd CP) |
| Cwaternaidd | Holosen | 0.0117–0 |
| Pleistosen |  Tarantian | 0.126–0.0117 |
| Ionian | 0.781–0.126 |
| Calabrian | 1.80–0.781 |
| Gelasian | 2.58–1.80 |
| Neogen | Plïosen | Piacenzian | **hynach** |
| Yn Ewrop a Gogledd America, rhennir yr Holosen i oesoedd ar raddfa Blytt-Sernander, fel a ganlyn: cyn-Foreaidd, Boreaidd, Atlantaidd, Isforeaidd ac Isatlantaidd. Ceir hefyd is-epocau Pleistosenaidd lleol, sydd fel arfer wedi'u mesur o ran tymheredd: is-gyfnodau rhewlifol a rhyng-gyfnodau cynhesol. Mae'r is-gyfnod rhewlifol diwethaf yn gorffen gyda'r Dryas Ieuaf / Diweddar. |

Epoc daearegol ydy **Pleistosen** (Saesneg: *Pleistocene*) (symbol PS) a barodd o tua 2,588,000 hyd at 11,700 o flynyddoedd yn ôl ac sy'n rhychwantu'r holl gyfnodau diweddar o ailadrodd rhewlifiannau.

Pleistosen gogledd Sbaen: Mamothiaid gwlanog, llewod ogof yn bwyta celain carw Llychlyn, ceffylau gwylltion a rhinoseros gwlanog.
Syr Charles Lyell a fathodd y term ym 1839 i ddisgrifio strata o greigiau yn Sisili; sylweddolodd fod yn y creigiau hyn ffawna molysgaidd a bod 70% ohonyn yn dal i fodoli. Roedd y ffaith hwn yn ei wneud yn gwbwl wahanol i'r epoc Plïosenaidd ac yn ei wneud yn gyfnod gwahanol ac iau. Bathodd y term *Pleistocene* (mewn ystyr lythrennol ‘mwayf newydd, diweddaraf’) o'r Hen Roeg *pleîstos* (πλεῖστος) ‘mwyaf’ a *kainós* (καινός) ‘newydd, diweddar’; roedd hyn, felly, yn cyferbynnu gyda'r cyfnod a'i rhagflaenodd, sef y cyfnod Plïosenaidd (mewn ystyr lythrennol ‘mwy newydd, diweddarach’, o'r geiriau *pleíōn* (πλείων) ‘mwy’ a *kainós*), a'r cyfnod a'i dilynodd sef Holosen (‘yn gyfangwbwl newydd’, a darddodd o'r Hen Roeg *hólos* (ὅλος) ‘yn gyfangwbwl’ a *kainós*) sy'n ymestyn hyd at y presennol.

Rhewlifau Hemisffer y Gogledd yn ystod yr Uchafbwynt Rhewlifol Diwethaf. Pan grewyd llenni iâ 3 - 4 km (1.9 - 2.5 mill) o drwch, sy'n gyfysr â lefel y môr yn gostwng tua 120 m (390 tr).
## Cyfeiriadau
# 1787

17g - **18g** - 19g

1730au 1740au 1750au 1760au 1770au - **1780au** - 1790au 1800au 1810au 1820au 1830au

1782 1783 1784 1785 1786 - **1787** - 1788 1789 1790 1791 1792

---

## Digwyddiadau

* 28 Chwefror - Sylfaen y Prifysgol Pittsburgh
* **Llyfrau**
	+ Johann Jakob Wilhelm Heinse - *Ardinghello and die glückseligen Inseln*
	+ Bernardin de Saint-Pierre - *Paul et Virginie*
* **Cerddoriaeth**
	+ Wolfgang Amadeus Mozart - *Don Giovanni* (opera)

## Genedigaethau

* 17 Mawrth - Edmund Kean actor (m. 1833)
* 18 Tachwedd - Louis Daguerre, fforiwr (m. 1851)

## Marwolaethau

* 28 Mai - Leopold Mozart, cyfansoddwr, 67
* 15 Tachwedd - Christoph Willibald Gluck, cyfansoddwr, 73
# Trofej

Trofej| Enghraifft o: | ffilm  |
| Gwlad | Iwgoslafia  |
| Dyddiad cyhoeddi | 3 Gorffennaf 1979  |
| Genre | ffilm ddrama  |
| Cyfarwyddwr/wyr | Karolj Vicek  |
| Iaith wreiddiol | Serbeg  |
| Dynodwyr |

Ffilm ddrama gan y cyfarwyddwr Karolj Vicek yw Trofej a gyhoeddwyd yn 1979. Teitl gwreiddiol y ffilm oedd Trofej ac fe’i cynhyrchwyd yn Iwgoslafia. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Serbeg.

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Josif Tatić, Rade Marković, Stole Aranđelović, Eva Ras, Bata Kameni, Milos Žutić, Milivoje Tomić a Đorđe Jelisić.

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1979. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Apocalypse Now* sy'n seiliedig ar y nofel fer *Heart of Darkness gan Joseph Conrad.*

Hyd at 2022 roedd o leiaf 750 o ffilmiau Serbeg wedi gweld golau dydd.

## Cyfarwyddwr

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Karolj Vicek ar 21 Awst 1943.

## Derbyniad

## Gweler hefyd

Cyhoeddodd Karolj Vicek nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:*

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

| Ffilm | Delwedd | Gwlad | Iaith wreiddiol | dyddiad |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| *Fellowship Offerings* |  | Serbia | Serbeg | 2004-01-01 |
| *Otac ili samoća* |  | Iwgoslafia |  | 1978-01-01 |
| Parlog |  | Iwgoslafia | Serbo-Croateg | 1974-07-10 |
| Trofej |  | Iwgoslafia | Serbeg | 1979-07-03 |
| *Залазак сунца* |  | *Gweriniaeth Ffederal Sosialaidd Iwgoslafia* | Serbeg | 1982-01-01 |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.
## Cyfeiriadau
# James McAvoy

| James McAvoy |
| --- |
|  |
| Ganwyd | 21 Ebrill 1979  Glasgow  |
| Man preswyl | Llundain, Crouch End  |
| Dinasyddiaeth | y Deyrnas Unedig  |
| *Alma mater* | * St. Thomas Aquinas Secondary School, Glasgow
* Royal Conservatoire yr Alban
 |
| Galwedigaeth | actor teledu, actor ffilm, actor llais, actor llwyfan, actor, cyflwynydd teledu, cyfarwyddwr ffilm  |
| Adnabyddus am | Frank Herbert's Children of Dune, ShakespeaRe-Told, The Chronicles of Narnia: The Lion, Starter for 10, Le Dernier Roi D'écosse, Atonement, The Last Station, X-Men: First Class, Filth, X-Men: Days of Future Past, Split, Speak No Evil  |
| Priod | Anne-Marie Duff, Unknown  |
| Gwobr/au | Gwobr Seren Newydd, BAFTA, Gwobr Cylch Adolygwyr Ffilm Llundain ar gyfer Actor Prydeinig y Flwyddyn, Gwobr BIFA am Berfformiau Gorau gan Actor Mewn Ffilm Brydeinig Annibynnol  |
| llofnod |
|  |

Actor o Albanwr sy'n gweithio ar y sgrîn a'r llwyfan yw **James Andrew McAvoy** (ynganer [ˈmækəvɔɪ]; ganwyd 21 Ebrill, 1979). Mae'n enwog am ei rôl yn y ffilmiau Atonement, The Last King of Scotland, Wanted, Frank Herbert's Children of Dune a'r gyfres deledu Brydeinig Shameless. Enillodd McAvoy BAFTA Prydeinig a BAFTA yn yr Alban. Cafodd ei enwebu am Wobr ALFS, Gwobr Ffilm Ewropeaidd a Gwobr Golden Globe.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **un o'r Alban**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Mary Wollstonecraft

| Mary Wollstonecraft |
| --- |
|  |
| Ffugenw | Mr. Cresswick  |
| Ganwyd | 27 Ebrill 1759  Spitalfields, Llundain  |
| Bu farw | 10 Medi 1797  o febris puerperalis  Tref Somers, Llundain  |
| Man preswyl | Barking, Epping Forest, Cymru, Newington Green, Iwerddon, Southwark, Bloomsbury, Beverley, Paris  |
| Dinasyddiaeth | Teyrnas Prydain Fawr  |
| Galwedigaeth | cyfieithydd, athronydd, hanesydd, nofelydd, awdur ysgrifau, athrawes, perchennog, awdur teithlyfrau, awdur plant, ysgrifennwr, ffeminist  |
| Adnabyddus am | A Vindication of the Rights of Woman, Letters Written During a Short Residence in Sweden, Norway, and Denmark  |
| Prif ddylanwad | Thomas Paine, Richard Price, Joseph Johnson  |
| Mudiad | ffeministiaeth  |
| Tad | Edward John Wollstonecraft  |
| Mam | Elizabeth Dixon  |
| Priod | William Godwin, Gilbert Imlay  |
| Partner | William Godwin  |
| Plant | Mary Shelley, Fanny Imlay  |

Awdures, athronydd a dadleuwr dros hawliau merched oedd **Mary Wollstonecraft** (/ˈwʊlstən.krɑːft/) (27 Ebrill 1759 – 10 Medi 1797). Yn ystod ei gyrfa fer ysgrifennodd nofelau, traethodau, adroddiad teithio, hanes y Chwyldro Ffrengig, llyfr am ymddygiad a llyfr i blant. Fe'i hadnabyddir orau am *A Vindication of the Rights of Woman* (1792), lle mae'n dadlau nad yw menywod yn naturiol israddol i ddynion, ond eu bod yn ymddangos felly oherwydd diffyg addysg. Awgryma y dylid trin dynion a menywod fel bodau rhesymegol a dychmyga gymdeithas sy'n seiliedig ar reswm.

Fe'i ganed yn Llundain, yr ail o saith o blant.

Dylanwadwyd ar Mary Wollstonecraft gan y gweinidog Cymreig Richard Price drwy ei bregethau ar ryddid gwleidyddol yn Newington Green. Ysbrydolodd hi yn ei gyrfa fel awdur radical a'i gweithiau gwleidyddol diweddarach.

## Gweler hefyd

* Richard Price, athronydd radicalaidd ac awdur

## Cyfeiriadau
# Walter Scott

| Walter Scott |
| --- |
|  |
| Ffugenw | Jedediah Cleishbotham, Laurence Templeton, Somnambulus, Malachi Malagrowther, Clutterbuck, Lawrence Templeton  |
| Ganwyd | 15 Awst 1771  Caeredin  |
| Bu farw | 21 Medi 1832  o strôc  Abbotsford House  |
| Man preswyl | Abbotsford House  |
| Dinasyddiaeth | Teyrnas Prydain Fawr, y Deyrnas Unedig  |
| *Alma mater* | * Prifysgol Caeredin
* Ysgol Uwchradd Frenhinol
* Kelso High School
* Jordan High School
* University of Edinburgh School of Law
 |
| Galwedigaeth | bardd, dramodydd, ieithydd, cyfieithydd, nofelydd, cerddolegydd, cofiannydd, ysgrifennwr, barnwr, bardd-gyfreithiwr, cyfreithiwr, hanesydd, beirniad llenyddol, awdur storiau byrion, cyfreithegwr  |
| Swydd | barnwr  |
| Adnabyddus am | Waverley, Rob Roy, Ivanhoe, Old Mortality, The Lady of the Lake  |
| Arddull | theatr, Rhamantiaeth, llenyddiaeth hanesyddol  |
| Prif ddylanwad | y Cyfieithiad Awdurdodedig, James Macpherson, Miguel de Cervantes, Geoffrey Chaucer, William Shakespeare  |
| Mudiad | Rhamantiaeth  |
| Tad | Walter Scott  |
| Mam | Anne Rutherford  |
| Priod | Charlotte Genevieve Charpentier  |
| Plant | Charlotte Sophia Lockhart, Anne Scott, Charles Scott, Walter Scott  |
| Gwobr/au | Cymrawd Cymdeithas Frenhinol Caeredin, barwnig  |
| llofnod |
|  |

Nofelydd o'r Alban oedd **Syr Walter Scott** (15 Awst, 1771 – 21 Medi, 1832).

## Llyfryddiaeth

### Nofelau

* *Rokeby* (1813)
* *Waverley* (1814)
* *Guy Mannering* (1815)
* *The Antiquary* (1816)
* *Tales of my Landlord*, 1st series, *The Black Dwarf* ac *Old Mortality* (1816)
* *Rob Roy* (1818)
* *Tales of my Landlord*, 2nd series, *The Heart of Midlothian* (1818)
* *Tales of my Landlord*, 3rd series, *The Bride of Lammermoor* a *A Legend of Montrose* (1819)
* *Ivanhoe* (1819)
* *Tales from Benedictine Sources*, yn cynnwys *The Abbot* a *The Monastery* (1820)
* *Kenilworth* (1821)
* *The Fortunes of Nigel* (1822)
* *Peveril of the Peak* (1822)
* *The Pirate* (1822)
* *Quentin Durward* (1823)
* *Redgauntlet* (1824)
* *St. Ronan's Well* (1824)
* *Tales of the Crusaders*, yn cynnwys *The Betrothed* a *The Talisman* (1825)
* *Woodstock* (1826)
* *Chronicles of the Canongate*, 1st series, *The Highland Widow*, *The Two Drovers* a *The Surgeon's Daughter* (1827)
* *Chronicles of the Canongate, 2nd series, The Fair Maid of Perth* (1828)
* *Tales of a Grandfather, 1st series* (1828)
* *Anne of Geierstein* (1829)

### Barddoniaeth

* *The Lay of the Last Minstrel* (1805)
* *Ballads and Lyrical Pieces* (1806)
* *Marmion* (1808)
* *The Lady of the Lake* (1810)
* *The Vision of Don Roderick* (1811)
* *The Bridal of Triermain* (1813)
* *Young Lochinvar*

### Eraill

* *Provincial Antiquities of Scotland* (1819-1826)
* *Lives of the Novelists* (1821-1824)
* *The Life of Napoleon Buonaparte* (1827)
* *Religious Discourses* (1828)
* *History of Scotland* (1829-1830)

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **un o'r Alban**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Pobl Guna

Gwraig Guna yn gwerthu molas yn Ninas Panama
Mae'r **Guna**, oedd yn cael eu hadnabod fel **Kuna** cyn y diwygiad orthograffig yn 2010, ac sydd wedi'u hadnabod yn hanesyddol fel **Cuna**, yn bobl frodorol i Panama a Colombia. Yn eu hiaith *Dulegaya*, maen nhw'n galw eu hunain yn *Dule* neu *Tule*, sy'n golygu "pobl". Ystyr llythrennol y gair 'Dulegaya' yw "ceg y bobl".

## Lleoliad

Mae'r Guna yn byw mewn tair *comarca* neu llain yn Panama, ac mewn ychydig o bentrefi bychain yn Colombia. Triga sawl cymuned o bobl Kuna hefyd yn Ninas Panama, Colón, a dinasoedd eraill. Mae'r rhan fwyaf o bobl Guna yn byw ar ynysoedd bychain oddi ar arfordir *comarca* Kuna Yala sy'n cael eu hadnabod fel Ynysoedd San Blas. Y ddwy *comarca* arall yn Panama yw Kuna de Madugandí a Kuna de Wargandí. Hwy yw'r bobl sy'n siarad Guna a oedd unwaith yn byw yn rhanbarth ganolog yr hyn sydd bellach yn cael ei adnabod fel Panama ac ynysoedd San Blas cyfagos, ac sy'n dal i oroesi mewn ardaloedd ymylol.

## Diwylliant

Mae'r Guna yn adnabyddus am eu *molas llachar,* celf gwehyddol lliwgar sydd wedi'i wneud â thechnegau appliqué ac appliqué o chwith. Mae paneli mola yn cael eu defnyddio i wneud y blowsys sy'n rhan o wisg nodweddiadol menywod y Guna. Mae *mola* yn golygu "dillad" mewn Dulegaya. Y gair Dulegaya ar gyfer blows *mola* yw *tulemola,* (neu "dulemola"), sef "dillad pobl Guna."

## Iaith

Mae Dulegaya yn un o ieithiedd cynhenid yr Americas ac yn perthyn i deulu ieithoedd Chibchan sy'n cael ei siarad gan 50,000 i 70,000 o bobl. Dulegaya yw'r brif iaith yn y *comarcas,* ac mae'r mwyafrif o blant Guna yn siarad yr iaith. Er ei bod yn gymharol gynaliadwy, mae Guna yn cael ei hystyried yn iaith sydd dan fygythiad.

## Trefniadaeth wleidyddol a chymdeithasol

Yn Guna Yala, mae gan bob cymuned ei threfniadaeth wleidyddol ei hun sy'n cael ei arwain gan 'saila'. Yn ol traddodiad, y saila yw arweinydd gwleidyddol a chrefyddol y gymuned; mae'n cadw caneuon ar ei gof sy'n adrodd hanes cysegredig y bobl, ac yn eu cyflwyno i'r bobl. Mae penderfyniadau yn cael eu gwneud mewn Onmaked Nega, neu Ibeorgun Nega (Ty Cyngress neu Casa de Congreso), adeilad sydd hefyd a chanddo bwrpas gwleidyddol ac ysbrydol, ac yno y bydd y saila yn canu hanes, chwedlau a chyfreithiau'r Guna ynghyd â gweinyddu materion gwleidyddol a chymdeithasol o ddydd i ddydd. Fel arfer, mae gan y saila gwmni un neu ragor o 'voceros' sy'n gweithredu fel dehonglwyr neu gynghorwyr iddo. Oherwydd bod caneuon a hanes llafar y Guna mewn cofrestr ieithyddol uwch gyda geirfa arbenigol, bydd llefaru'r saila yn aml yn cael ei ddilyn gan esboniad neu ddehongliad gan un o'r voceros yn iaith anffurfiol y Guna.

Yn draddodiadol, mae teuluoedd y Guna yn dilyn llinach y fam, gyda'r priodfab yn symud i fod yn rhan o deulu'r briodferch. Y priodfab sy'n cymryd cyfenw'r briodferch hefyd.

Heddiw mae 49 o gymunedau yn Kuna Yala. Mae'r rhanbarth yn ei gyfanrwydd yn cael ei lywodraethu gan Gyngres Gyffredinol y Guna, sy'n cael ei arwain gan dri Saila Dummagan ("Sailas Mawr").

## Cyfeiriadau
# Tenis

Tenis|  |
| Enghraifft o: | math o chwaraeon, difyrwaith  |
| Math | chwaraeon peli, chwaraeon raced, chwaraeon olympaidd  |
| Gwlad | Lloegr  |
| Dechrau/Sefydlu | 1873  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/07bs0  |
| Thesawrws y BNCF | 4012  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Yevgeny Kafelnikov a Jarkko Niemenen yn chwarae ar arena Margaret Court ym Mhencampwriaeth Agored Awstralia
Gêm a chwaraeir rhwng dau chwaraewr (senglau) neu rhwng dau dîm o ddau chwaraewr (parau) yw **tenis**. Mae chwaraewyr yn defnyddio raced dant i daro pêl rwber wag wedi'i gorchuddio â ffelt dros rwyd i mewn i gwrt y gwrthwynebwr.

Maria Sharapova
Datblygodd y gêm yn Ewrop yn hwyr y 19g a lledodd yn gyntaf ar draws y byd Saesneg, yn enwedig rhwng y dosbarthau uwch. Mae tenis nawr yn fabolgamp Olympaidd ac yn cael ei chwarae ar bob lefel o gymdeithas, gan bobl o bob oedran, mewn nifer o wledydd y byd. Ac eithrio mabwysiad torri'r ddadl yn y 1970au, mae'r rheolau heb newid ers y 1890au. Yn ogystal â'i filiynau o chwaraewyr, mae miliynau o bobl yn dilyn tenis fel mabolgamp gyfundrefnol, yn enwedig pedwar twrnamaint y Gamp Lawn: Pencampwriaeth Agored Awstralia, Pencampwriaeth Agored Ffrainc, Wimbledon, a Phencampwriaeth Agored yr Unol Daleithiau.

Cyn 1986 doedd peli tenis yn Wimbledon ddim yn felyn.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **denis**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Laser

Laser|  |
| Math | ffynhonnell golau, cydran optegol  |
| Dyddiad darganfod | 16 Mai 1960  |
| Cynnyrch | laser beam  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/04gh1  |
| Thesawrws y BNCF | 12523  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Dyfais sy'n allyrru golau (ymbelydredd electromagnetig) yw **laser** trwy broses o’r enw allyriant ysgogol. Mae'r gair laser yn sefyll am *light amplification by stimulated emission of radiation*. Crëwyd y laser gyntaf gan ffisegwyr Charles Townes ac Arthur Schawlow yn labordai Bell. Mae un o safleoedd ymchwil gwyddonol gorau Ewrop yn y maes hwn yn Llanelwy, sef Technium OpTIC.

Laser
## Prosesau o fewn laserau

Arbrofion laserau Awyrlu yr Unol Daleithiau
### Amsugniad Golau

Mae ffoton gyda'r egni digonol yn cael ei amsugno gan atom ac mae electron yr atom yn symud o'r cyflwr isaf i'r cyflwr cynhyrfol.

Amsugniad Golau Ffoton gan Electron
### Allyriant Digymell

Mae'r broses yma yn digwydd i'r gwrthdro i'r amsugniad. Mae'r electron yn disgyn ar hap o'r cyflwr uchaf cynhyrfol i'r cyflwr isaf ac mae'r cwymp yma yn creu allyriad ffoton o'r un egni. Mae cydweddau a chyfeiriadau'r allyriadau yma ar hap.

Allyriant Digymell
### Allyriad ysgogol

*prif erthygl:allyriant ysgogol*

Awgrymwyd y broses yma gan Albert Einstein yn 1917. Caiff yr electron sydd yn y cyflwr cynhyrfol uwch ei ysgogi i ddisgyn gan y ffoton sy'n dod mewn i'r atom. Maes electromagnetig sydd gan y ffoton sy'n achosi i'r ffoton syrthio. Bydd y ffoton newydd a ysgogir gan y ffoton gwreiddiol yn gadael yr atom yn gydwedd ac i'r un cyfeiriad a'r ffoton gwreiddiol.

Allyriant Ysgogol- Un Ffoton mewn - dau ffoton allan, dyma sy'n creu golau cryf laser
## Gwrthdroad Poblogaeth

Er mwyn cael y fwyaf o olau allan o'r ddyfais, rhaid cael y rhan fwyaf o'r electronau ar y lefel uwch cynhyrfol. Bydd hyn yn galluogi fwy ohonynt ddisgyn ac allyrru ffotonau. Mae yna broblem, mae'r ffotonau a gynhyrchir yn addas i'r electronau amsugno. Mae angen cael sefyllfa lle mae'r gyfradd allyriant ysgogol yn fwy na'r gyfradd amsugno gan yr electron- yna cynyddir arddwysedd y paladr laser. Wrth *pwmpio* electronau mae'r nifer o electronau cynhyrfol yn cynyddu a dyna yw gwrthdrawiad poblogaeth.

## Gweler hefyd

* Lidar
* Radar

## Cyfeiriadau

## Externí odkazy

* *Laser Semiconductor - Gwahanol fathau*  Archifwyd 2015-12-07 yn y Peiriant Wayback - donfeddi Ar gael o laserau lled-ddargludyddion