Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Amu Darya

Amu Darya|  |
| Math | afon  |
|  |
| Daearyddiaeth |
| Sir | Ghor  |
| Gwlad | Tyrcmenistan, Tajicistan, Affganistan, Wsbecistan  |
| Uwch y môr | 29 metr  |
| Cyfesurynnau | 37.106°N 68.3063°E, 44.1083°N 59.6811°E  |
| Tarddiad | Afon Pamir  |
| Aber | South Aral Sea  |
| Llednentydd | Afon Kunduz, Afon Kofarnihon, Afon Surxondaryo, Afon Sherabad, Afon Zeravshan, Afon Khulm, Afon Vakhsh, Afon Panj  |
| Dalgylch | 309,000 cilometr sgwâr  |
| Hyd | 2,620 cilometr  |
| Arllwysiad | 1,400 metr ciwbic yr eiliad  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Dalgylch Amu Darya
Afon yng Nghanolbarth Asia yw'r **Amu Darya**, hefyd **afon Oxus** neu **afon Amu**. Fe'i ffurfir pan mae afon Vakhsh ac afon Pamir yn ymuno. Mae ei dalgylch yn cynnwys Affganistan, Tajicistan, Tyrcmenistan ac Wsbecistan.

Mae'r afon tua 2,400 km o hyd, a gellir ei mordwyo am tua 1,450 km. Ar un adeg roedd yr Amu Darya yn llifo i Fôr Aral, ond erbyn hyn mae'n dirwyn i ben yn anialwch Kyzyl Kum, Tyrcmenistan, lle mae'n diflannu i'r tywod.
# Ymladd ceiliogod

Ymladd ceiliogod|  |
| Enghraifft o: | chwaraeon i wylwyr, chwaraeon anghyfreithlon  |
| Math | chwaraeon gwaed  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0f9lx  |
| Thesawrws y BNCF | 26503  |
| Quora | Cockfight  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Darlun o ymladd ceiliogod, 1847, Jean-Léon Gérôme.
Chwaraeon gwaed rhwng dau geiliog mewn cylch a elwir yn dalwrn-ceiliogod yw **ymladd ceiliogod**. Mae'n chwaraeon sydd erbyn hyn yn anghyfreithlon yn yr Unol Daleithiau, Brasil a'r rhan helaeth o Ewrop.

## Ymladd ceiliogod yng Nghymru a'r gororau

Daeth esgyrn ffowls domestig i'r fei yn ardal fferm Magna Castra ger Henffordd heb fod ymhell o safle Rufeinig lle y canfuwyd esgyrn drudwennod *Sturnus vulgaris* mewn wrn neu biser Rufeinig yn haf 1923. Esgyrn gwrywaidd, hynny yw, 'ceiliogod', oedd ffowls gan fod coesau'r sgerbydau yn cynnwys ysbardunau nodweddiadol y ceiliog. A yw hyn yn dystiolaeth o ymladd ceiliogod yn yr ardal yn y cyfnod Rhufeinig?

## Cyfeiriadau

## Dolenni allanol

* Criminal Code, Canada (gwahardd cadw talwrn-ceiliogod)
* *Should cockfighting be banned in Oklahoma?*, 26 Tachwedd 2002 Archifwyd 2009-10-04 yn y Peiriant Wayback
* Deddf dydd wedi cael ei gynnig i wahardd ymladd ceiliogod yn Louisiana erbyn 2010 Archifwyd 2009-05-25 yn y Peiriant Wayback
* Humane Society Cockfighting factsheet Archifwyd 2009-09-13 yn y Peiriant Wayback
* Dadansoddiad o ymladd ceiliogod yn Bali, Indonesia Archifwyd 2010-05-14 yn y Peiriant Wayback
* Ymladd ceiliogod yn Istanbul Archifwyd 2012-09-25 yn y Peiriant Wayback
* Ymladd ceiliogod yn y Philippines Archifwyd 2010-03-27 yn y Peiriant Wayback
* *Encyclopedia of Oklahoma History and Culture - Cockfighting* Archifwyd 2012-11-03 yn y Peiriant Wayback

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **chwaraeon**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# 706

7g - **8g** - 9g

650au 660au 670au 680au 690au - **700au** - 710au 720au 730au 740au 750au

701 702 703 704 705 - **706** - 707 708 709 710 711

---

## Digwyddiadau

Y Califf al-Walid I yn dechrau gwaith ar Fosg Mawr Damascus

## Genedigaethau

## Marwolaethau
# Y Ddinas Waharddedig

Y Ddinas Waharddedig| Delwedd:Hall of Supreme Harmony (20241127120000).jpg, 景山公园 (20315852831)- cropped.jpg |
| Math | palas, cyfadeilad, amgueddfa, AAAAA  |
|  |
| Agoriad swyddogol | 1923  |
| Sefydlwyd | * 1420
 |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | Imperial Palaces of the Ming and Qing Dynasties in Beijing and Shenyang, Imperial City  |
| Sir | Donghuamen Subdistrict, Ardal Dongcheng  |
| Gwlad | Gweriniaeth Pobl Tsieina  |
| Arwynebedd | 72 ha  |
| Cyfesurynnau | 39.9158°N 116.3908°E  |
|  |
| Statws treftadaeth | Major Historical and Cultural Site Protected at the National Level, rhan o Safle Treftadaeth y Byd  |
| Manylion |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Gât Shenwumen, Y Ddinas Waharddiedig, Beijing
Cyfadeilad palasaidd yng nghanol Beijing, Tsieina, yw'r **Ddinas Waharddiedig** (Tsieinëeg: 故宫; pinyin: *Gùgōng*). Roedd yn balas imperialaidd Tseiniaidd o gyfnod brenhinlin Ming hyd ddiwedd brenhinlin Qing (1420 i 1912). Mae bellach yn gartref i Amgueddfa'r Palas. Bu'r Ddinas Wahardiedig yn gartref i ymerawdwyr a'u teuluoedd yn ogystal â chanolfan seremonïol a gwleidyddol llywodraeth Tsieina am bron i 500 mlynedd.

Wedi'i adeiladu rhwng 1406 a 1420, mae'r cyfadeilad yn cynnwys 980 o adeiladau ac mae'n gorchuddio 72 hectar (dros 180 erw). Mae'r palas yn enghraifft o bensaernïaeth Tsieineaidd draddodiadol, ac mae wedi dylanwadu ar ddatblygiadau diwylliannol a phensaernïol yn Nwyrain Asia a mannau eraill. Cyhoeddwyd y Ddinas Waharddedig yn Safle Treftadaeth y Byd yn 1987, ac mae wedi ei rhestru gan UNESCO fel y casgliad mwyaf yn y byd o strwythurau pren hynafol sydd dan gadwraeth.

Mae'r Ddinas Waharddedig wedi bod dan ofal Amgueddfa'r Palas ers 1925. Mae ei chasgliad helaeth o waith celf ac arteffactau yn seiliedig ar gasgliadau imperialaidd y brenhinlinau Ming a Qing. Mae rhan o hen gasgliad yr amgueddfa bellach yn Amgueddfa Genedlaethol y Palas yn Taipei. Daw'r ddwy amgueddfa o'r un sefydliad, ond fe'u rhannwyd ar ôl Rhyfel Cartref Tsieina. Ers 2012, mae'r Ddinas Waharddedig wedi croesawu 15 miliwn o ymwelwyr ar gyfartaledd bob blwyddyn, a chafodd dros 16 miliwn o ymwelwyr yn 2016 a 2017.

Mae'r enw "Y Ddinas Waharddedig" yn gyfieithiad o'r enw Tsieineaidd *Zijin Cheng* (Tsieinëeg: 紫禁城; pinyin: *Zǐjìnchéng*). Ymddangosodd yr enw *Zijin Cheng yn* ffurfiol yn 1576. Mae'r enw yn yr iaith wreiddiol yn golygu, yn llythrennol, 'Y Ddinas Waharddedig Borffor'. Mae'r 'porffor' yn cyfeirio at Seren y Gogledd, cartref nefol yr Ymerawdwr Nefol mewn astroleg Tsieineaidd. Y Ddinas Waharddedig oedd cartref yr ymerawdwr daearol. Roedd yn 'waharddedig' am nad oedd unrhyw un yn cael dod i mewn na gadael heb ganiatâd yr ymerawdwr.

Heddiw, mae'r safle yn cael ei adnabod mewn Tsieinëeg fel *Gùgōng* (故宫 ), sy'n golygu y "Palas [yn y dyddiau] gynt".

## Cyfeiriadau
# 892

8g - **9g** - 10g

840au 850au 860au 870au 880au - **890au** - 900au 910au 920au 930au 940au

887 888 889 890 891 - **892** - 893 894 895 896 897

---

## Digwyddiadau

* Arnulf o Carinthia yn ymosod ar Morafia Fawr

## Genedigaethau

* Matilda o Ringelheim, gwraig Harri I, brenin yr Almaen
* Saadia Gaon, rabbi o'r Aifft

## Marwolaethau

* al-Tirmidhi, casglwr hadith
# Qufu

Qufu|  |
| Math | dinas lefel sir  |
|  |
| Poblogaeth | 621,971  |
| Cylchfa amser | UTC+08:00  |
| Gefeilldref/i | Davis, Santiago de Compostela, Umeå  |
| Daearyddiaeth |
| Sir | Jining  |
| Gwlad |  Tsieina |
| Arwynebedd | 814.75 km²  |
| Uwch y môr | 65 metr  |
| Cyfesurynnau | 35.6°N 116.98°E  |
| Cod post | 273100  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Lleolir dinas **Qufu** (Tsieinëeg: 曲阜; pinyin: *Qūfù*) yn nhalaith Shandong yn nwyrain canolbarth Gweriniaeth Pobl Tsieina.

Y 'Kong Li' neu 'Plasdy Conffiwsiws', Qufu.
Mae'n enwog fel man geni a chladdu Conffiwsiws (551 CC - 479 CC), yr athronydd a sedfydlodd Gonffiwsiaeth. Ceir y Kong Li yma, plasdy Tsieinëaidd sy'n perthyn i ddisgynyddion Conffiwsiws, Teml Conffiwsiws, â bedd yr athronydd. Mae'r tri yn cael ei rhestri gan UNESCO fel Safleoedd Treftadaeth y Byd.

 **Dinasoedd Shandong**

Anqiu ·Binzhou ·Dezhou ·Gaomi ·Jiaozhou ·Jinan ·Laizhou ·Leling ·Linqing ·Qingdao ·Qixia ·Qufu ·Rushan ·Shouguang ·Weifang ·Weihai ·Wendeng ·Yantai ·Yanzhou ·Zaozhuang ·Zibo

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Tsieina**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# Brenhinllin Yuan

Brenhinllin Yuan|  |
| Enghraifft o: | gwladwriaeth hanesyddol Tsieina, conquest dynasty, cyfnod o hanes  |
| Daeth i ben | 1368  |
| Rhan o | Ymerodraeth y Mongol, Liao Song Xia Jin Yuan, Yuan Ming Qing, Late Imperial China  |
| Dechrau/Sefydlu | 1271  |
| Olynwyd gan | Brenhinllin Ming  |
|  |
| Rhagflaenydd | Brenhinllin Song, Southern Song dynasty  |
| Olynydd | Brenhinllin Ming, Northern Yuan dynasty  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0bx12  |
| Quora | Yuan-dynasty  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

**Brenhinllin Yuan** oedd y frenhinllin fu'n rheoli Tsieina o 1279 hyd 1368. Roedd y frenhinllin o dras Mongolaidd.

Sefydlwyd Brenhinllin Yuan gan Kublai Khan oedd yn ŵyr i Genghis Khan.

Ymerodraeth Brenhinllin Yuan yn 1204.
## Rhestr ymerawdwyr

* 1279-1294: Kublai Khan
* 1294-1307: Chengzong
* 1307-1311: Wuzong
* 1311-1320: Renzong
* 1320-1323: Yingzong
* 1323-1328: Taidingdi
* 1328-1328: Tianshundi
* 1328-1329: Wenzong
* 1329-1329: Mingzong
* 1329-1332: Wenzong
* 1332-1332: Ningzong
* 1332-1368: Huizong

|  | **Cyfnodau hanes Tsieina** |
| --- | --- |
| **Hanes Tsieina** | Brenhinllin Shang • Brenhinllin Zhou • Cyfnod y Gwladwriaethau Rhyfelgar • Brenhinllin Qin • Brenhinllin Han • Brenhinllin Tang • Brenhinllin Yuan • Brenhinllin Ming • Brenhinllin Qing |

   *Eginyn erthygl sydd uchod am **hanes Tsieina**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# 608

6g - **7g** - 8g

550au 560au 570au 580au 590au - **600au** - 610au 620au 630au 640au 650au

603 604 605 606 607 - **608** - 609 610 611 612 613

---

## Digwyddiadau

* Eochaid Buide yn olynu Áedán mac Gabráin fel brenin Dál Riata
* Khosrau II, brenin Persia yn ymosod ar Chalcedon
* 25 Awst - Pab Bonifas IV yn olynu Pab Bonifas III fel y 67fed pab

## Genedigaethau

## Marwolaethau

* Áedán mac Gabráin, brenin Dál Riata
# Tsieineeg Haca

**Haca**, neu Kejia, yw un o brif israniadau iaith Tsieineeg neu fathau ac yn cael ei siarad yn frodorol gan y bobl Haca yn ne Tsieina, Taiwan a ledled ardaloedd alltud o ddwyrain Asia, de-ddwyrain Asia ac o gwmpas y byd.

Gan ei fod yn cael ei ddefnyddio bennaf mewn rhanbarthau anghysbell gwasgaredig lle mae cyfathrebu yn gyfyngedig i'r ardal leol, mae'r iaith Haca wedi datblygu nifer o amrywiadau neu dafodieithoedd, a siaredir yn Guangdong, Fujian, Jiangxi, Guangxi, Sichuan, Hunan, a thaleithiau Guizhou, gan gynnwys ynys Hainan, Maleisia, Hong Cong, Singapôr a Taiwan. Nid yw Haca yn gyd-ddealladwy â Mandarin, Wu, Min Nan, neu ganghennau eraill o Dsieineeg. Mae Haca yn cael ei ddosbarthu fel math o Gan.

Mae Taiwan, lle mae Haca yn iaith frodorol lleiafrif sylweddol o drigolion, yn ganolfan fyd bwysig ar gyfer astudio a chadw yr iaith. Mae gwahaniaethau ynganiad yn bodoli rhwng y dafodiaith Haca yn Taiwan a'r dafodiaith Haca yn Guangdong, Tsieina a hyd yn oed yn Taiwan mae dwy fath leol o Haca yn bodoli o fewn y dafodiaith.

Mae'r dafodiaith Moi-yen / Moi-Yan (梅縣, Pinyin: Meixian) o ogledd-ddwyrain Guangdong yn Tsieina wedi cael ei gymryd fel y dafodiaith "safonol" gan Weriniaeth Pobl Tsieina. Crëwyd Adran Addysg y Dalaith Guangdong rhufeineiddiad swyddogol Moiyen yn 1960, un o'r bedair iaith i dderbyn y statws hwn yn Guangdong.

## Tarddiad geiriau

Mae enw'r bobl Haca yn llythrennol yn golygu "teuluoedd gwestai" neu "pobl gwestai": Hak客(Mandarin: ke) yw "gwestai", ac家ka (Mandarin: Jia) yw "teulu". Mae sawl enw am yr iaith ymhlith pobl Haca: Hak-ka-fa (-va) 客家話, Hak-fa (-va), 客話, Tu-gong-dung-fa (-va) 土廣東話, yn llythrennol, "Iaith frodorol Guangdong", a Ngai-fa (-va) 我話, "Fy/ein hiaith".
# Trefoli

Canol Dinas Toronto.
Llundain, prifddinas Lloegr a'r Deyrnas Unedig. Mae ganddi boblogaeth o tua 8 milliwn.
**Trefoli** yw tyfiant ffisegol ardaloedd trefol o ganlyniad i boblogaethau yn mudo i'r ardal. Mae effeithiau hyn yn cynnwys newidiad mewn dwysedd poblogaeth a newid mewn gwasanaethau gweinyddol. Tra bo'r union diffiniad o drefoli yn amrywio o wlad i wlad, mae'n nodweddiadol o dyfiant dinasoedd. Mae'r Cenhedloedd Unedig yn diffinio trefoli fel symudiad pobl o'r cefn gwlad i'r thref. Yn ôl y Cenhedloedd Unedig, roedd 52 y cant o bologaeth y byd yn byw mewn ardaloedd trefol yn 2011 a disgwylir hyn i gynyddu i 67 y cant erbyn 2050.

## Rhesymau dros drefoli

Mae trefoli yn digwydd yn naturiol pan mae pobl a chwmnïau yn ceisio lleihau amser a chostau cymudo a theithio tra'n gwella cyfleoedd ar gyfer swyddi, addysg, tai a chludiant. Mae byw o fewn dinas yn galluogi teuluoedd i gymryd mantais o'r agosrwydd, amrywiaeth a'r gystadleuaeth marchnata.

Mae pobl yn symud i'r dinasoedd i gyrchu cyfleoedd economaidd. Mae'n anodd cynnal ffermydd bach teuluol yng nghefn wlad, enwedig mewn gwledydd llai economaidd ddatblygedig. Mae byw ar fferm yn dibynnu ar amodau amgylcheddol annarogan, ac mewn sychder, llifogydd neu heintiau, mae goroesi yn broblem.

Ar y llaw arall mae dinasoedd yn lleoedd lle mae arian, gwasanaethau a chyfoeth wedi eu canoli. Mae dinasoedd lle mae'r economi yn dda ond yn bosib trwy symudedd cymdeithasol. Mae busnesau lle creir swyddi ac arian wedi ei lleoli gan amlaf o fewn dinasoedd. Mae dinasoedd yn ffynhonnell masnachu, twristiaeth, a hefyd yr ardal lle mae arian tramor yn llifo i'r wlad. Mae'n amlwg pam bydd rhywun ar fferm yn cymryd mantais o'r cyfle i symud i'r ddinas.

Mae yna wasanaethau syml well yn ogystal â gwasanaethau arbennig sydd ond i'w gweld yn y ddinas. Mae yna fwy o gyfleoedd am swyddi ac mae yna mwy o amrywiaeth o swyddi. Mae iechyd yn brif ffactor arall. Mae pobl, enwedig y tlawd yn cael ei orfodi i symud i'r dinasoedd lle mae yna ddoctoriaid yn gallu darparu ar gyfer eu hanghenion. Mae ffactorau eraill yn cynnwys adloniant (tai bwyta, theatrau, parciau thema, ayyb) a gwell addysg (prifysgolion). Mae gan ardaloedd trefol gymunedau cymdeithasol amrywiaethol oherwydd y poblogaethau uchel sy'n galluogi pobl i gwrdd â'i gilydd yn fwy na rhywun sydd yn byw yng nghefn gwlad.

Mae'r trefoli yma yn digwydd yn fwy yn ystod y newid o gymdeithas gyn-ddiwydiannol i gymdeithas ddiwydiannol. Mae newidiadau fel hyn yn rhoi nifer o weithwyr llafur allan o swyddi wrth i beiriannau gallu wneud eu swyddi.

## Gweler hefyd

* Aildrefoli
* Mudo o fewn y Deyrnas Unedig

## Cyfeiriadau
# Deng Xiaoping

| Deng Xiaoping |
| --- |
|  |
| Ganwyd | 22 Awst 1904  Guang'an  |
| Bu farw | 19 Chwefror 1997  Beijing  |
| Man preswyl | Deng Xiaoping's Former Residence  |
| Dinasyddiaeth | Brenhinllin Qing, Gweriniaeth Tsieina, Gweriniaeth Pobl Tsieina  |
| *Alma mater* | * Prifysgol Sun Yat-sen Moscfa
* Communist University of the Toilers of the East
* Q125785011
 |
| Galwedigaeth | gwleidydd, newyddiadurwr, diplomydd, pennaeth y wladwriaeth  |
| Swydd | paramount leader of the People's Republic of China, Chairman of the Central Military Commission of the Chinese Communist Party, Chairman of the National Committee of the Chinese People's Political Consultative Conference, Chairman of the Central Military Commission of the People's Republic of China, Vice Premier of the State Council of the People's Republic of China, member of the Politburo Standing Committee of the Chinese Communist Party, member of the Politburo Standing Committee of the Chinese Communist Party, member of the Politburo Standing Committee of the Chinese Communist Party, General Secretary of the Central Committee's Secretariat  |
| Plaid Wleidyddol | Plaid Gomiwnyddol Tsieina, Kuomintang  |
| Mudiad | Chinese economic reform  |
| Priod | Zhang Xiyuan, Jin Weiying, Zhuo Lin  |
| Plant | Deng Pufang, Deng Nan, Deng Rong, Deng Zhifang  |
| Llinach | Family of Deng Xiaoping  |
| Gwobr/au | People's Liberation Army Strategist, Person y Flwyddyn y Financial Times  |
| llofnod |
|  |

Gwleidydd Tsineaidd oedd **Deng Xiaoping** (22 Awst 1904 – 19 Chwefror 1997). Ef oedd arweinydd Gweriniaeth Pobl Tsieina o 1977 hyd 1989.

Ganed ef yn Chongqing. Yn y 1920au, bu'n astudio yn Ffrainc, lle daeth yn aelod o gymdeithas y myfyrwyr Tsieineaidd Comiwnyddol. Yn 1926 aeth i Moscfa. Wedi dychwelyd i Tsieina, daeth yn aelod o Blaid Gomiwnyddol Tsieina.

Bu'n ymladd yn y rhyfel gerila yn erbyn y Kuomintang, ac yna yn erbyn Japan. Daeth yn aelod o Gyngor Canolog y Blaid Gomiwnyddol yn 1945, ac wedi i'r blaid ddod i rym yn 1949, daeth yn ddirprwy brif weinidog ac yn aelod o'r aelod o'r Politbureau yn 1952. Yn 1956 daeth yn ysgrifennydd cyffredinol y Blaid Gomiwnyddol, a'r ail berson mwyaf pwerus yn Tsieina ar ôl Mao Zedong.

Wedi marwolaeth Mao yn 1976, bu ymryson am rym rhwng Deng a'r Gang o Bedwar, oedd yn cynnwys gweddw Mao, Jiang Qing. Enillodd Deng, ac ef fu'n rheoli Tsieina o hynny hyd 1989, pan benododd Jiang Zemin fel ei olynydd. O hynny ymlaen, roedd yn parhau yn ffigwr pwysig yn y cefndir.
# Ysgol alwedigaethol

Ysgol sy'n darparu addysg alwedigaethol yw **ysgol alwedigaethol**, **ysgol fasnach**, neu **ysgol fasnachol**, trwy addysgu myfyrwyr y sgiliau sydd angen ar gyfer galwedigaeth neu grefft benodol. Yn draddodiadol, canolbwyntir ysgolion galwedigaethol ar hyfforddiant yn hytrach nag addysg academaidd.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **addysg**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# Aber

Aber|  |
| Math | ecosystem forwrol, river ecosystem, corff o ddŵr, ecosystem, aber, ecoregion  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0kh77  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

*Erthygl am y tirffurf yw hon: am y pentref a chymuned ger Bangor yng Ngwynedd, gweler Abergwyngregyn*.
**Aber** yw'r term daearyddol am geg afon, lle mae afon yn llifo i gorff dŵr mwy. Mae'n rhoi enw i sawl lle yng Nghymru, fel arfer yn ôl Aber + enw'r afon berthnasol (er enghraifft Aberystwyth, Abertawe), ac ambell i le y tu allan i Gymru (fel Aberdeen).

Er mai ceg afon yn arwain i'r môr yw aber fel arfer, gelwir man lle mae afon yn ymuno ag afon arall fwy yn aber hefyd, er enghraifft Aberhonddu lle mae Afon Honddu yn ymuno ag Afon Wysg. Mae pentref arall o'r enw Aber, ger Talybont-ar-Wysg, lle mae dwy afon yn ymuno. Enw arall, mwy penodol, ar y math yma o aber yw cymer.

## Gweler hefyd

* Pob tudalen â theitl sy'n dechrau ag "Aber"

Wiciadur
Chwiliwch am aber
yn Wiciadur.

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **ddaearyddiaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Mynegai Datblygu Dynol

Categorïau Mynegai Datblygu Dynol yn 2018

|  |  |
| --- | --- |
|      0.800–1.000 (uchel iawn)
     0.700–0.799 (uchel)
     0.550–0.699 (cymedrol) |      0.350–0.549 (isel)
     Data nad yw ar gael |

Mae'r **Mynegai Datblygu Dynol** yn mesur disgwyliad bywyd, llythrennedd, addysg a safon byw yng ngwledydd y byd. Datblygwyd y mesur yma yn 1990 gan Amartya Sen o India a Mahbub ul Haq o Bacistan.

Cyhoeddwyd yr adroddiad yn Ne Affrica ar 9 Tachwedd 2006. Roedd yn dangos gwelliant yn y gwledydd datblygedig ond dirywiad mewn llawer o wledydd sy'n datblygu.

Mae sgôr dan 0.5 yn dangos lefel isel o ddatblygiad. O'r 31 gwlad yn y categori yma, mae 29 yn Affrica; yr eithriadau yw Haiti a Yemen. Mae sgôr o 0.8 neu fwy yn dangos gwlad sydd a lefel uchel o ddatblygiad. Norwy oedd ar y brig yn 2006.

## Cyfeiriadau
# Kotka

Kotka|  |
|  |
| Math | bwrdeistref y Ffindir, dinas  |
|  |
| Poblogaeth | 50,029  |
| Sefydlwyd | * 1879
 |
| Pennaeth llywodraeth | Henry Lindelöf, Esa Sirviö  |
| Cylchfa amser | UTC+2, UTC+03:00  |
| Gefeilldref/i | Sir Brașov, Klaipėda, Greifswald, Fredrikstad, Gdynia, Bwrdeistref Glostrup, Lübeck, Taizhou, Tallinn, Bwrdeistref Landskrona, Sillamäe, St Petersburg  |
| Iaith/Ieithoedd   swyddogol | Ffinneg  |
| Daearyddiaeth |
| Sir | Kymenlaakso  |
| Gwlad |  Y Ffindir |
| Arwynebedd | 272.13 km²  |
| Yn ffinio gyda | Hamina, Kouvola, Pyhtää  |
| Cyfesurynnau | 60.4667°N 26.9458°E  |
| Cod post | 48100–48930  |
| Gwleidyddiaeth |
| Corff deddfwriaethol | Cyngor Dinas Kotka  |
| Pennaeth y Llywodraeth | Henry Lindelöf, Esa Sirviö  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Dinas yn y Ffindir yw **Kotka**. Cafodd y ddinas ei sefydly ym 1879. Yn llythrennol mae enw Kotka yn golygu "eryr". Mae'n borthladd pwysig.

## Adeiladau a chofadeiladau

* Acwariwm Cyhoeddus Maretarium
* Amgueddfa Kymenlaakso
* Canolfan Forwrol Vellamo
* Eglwys Kotka
* Eglwys Sant Niclas (1799–1801)
* Parc Sibelius

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **y Ffindir**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Ürümqi

Ürümqi|  |
| Math | dinas lefel rhaglawiaeth, dinas fawr  |
|  |
| Poblogaeth | 4,054,369  |
| Pennaeth llywodraeth | Ilham Sabir, Memtimin Qadir  |
| Cylchfa amser | UTC+08:00, Xinjiang Time  |
| Gefeilldref/i | Mashhad, Dushanbe, Batumi, Chelyabinsk, Peshawar, Gaziantep  |
| Daearyddiaeth |
| Sir | Xinjiang  |
| Gwlad | Gweriniaeth Pobl Tsieina  |
| Arwynebedd | 13,783.1 km²  |
| Uwch y môr | 800 metr  |
| Cyfesurynnau | 43.8225°N 87.6125°E  |
| Cod post | 830000  |
| Pennaeth y Llywodraeth | Ilham Sabir, Memtimin Qadir  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

**Ürümqi** yw prifddinas Rhanbarth Ymreolaethol Xinjiang, Gweriniaeth Pobl Tsieina. Roedd y boblogaeth yn 2004 yn 2,082,000. O holl ddinasoedd y byd gyda phoblogaeth dros filiwn, Ürümqi yw'r bellaf o'r môr.

Yng nghyfnod Brenhinllin Qing a Gweriniaeth Tsieina, enw'r ddinas oedd Dinghua 迪化. Yn 1954, newidiwyd yr enw i Wulumuqi 乌鲁木齐市/Ürümqi. Ystyr Ürümqi yw "teml goch" mewn Mongoleg a "meysydd hyfryd" mewn Uighureg.

Ürümqi yw dinas fwyaf rhan orllewinol Tsieina. Mewnfudodd llawer o Tsineaid Han i'r ddinas yn y blynyddoedd diwethaf, ac mae'r Uighur brodorol bellach yn lleiafrif yn y ddinas, er mai hwy yw'r grŵp ethnig mwyaf yn Xinjiang gyfan. Ym mis Gorffennaf 2009, bu ymladd ar strydoedd y ddinas rhwng y ddau grŵp ethnig, a chredir i rai cannoedd gael ei lladd.

Panorama o Ürümqi
## Adeiladau a chofadeiladau

* Amgueddfa Xinjiang Uygur
* Marchnad y Nos
* Marchnad Erdaoqiao
* Plaza Zhong Tian
* Sgwâr y Bobol
* Sgwâr Nanhu
# Crib

Crib bren Pwnjabaidd.
Dyfais ddanheddog yw **crib** a ddefnyddir i sythu a glanhau gwallt neu ffibrau eraill. Mae cribau ymhlith yr offer hynaf a ddarganfyddir gan archeolegwyr.

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia
gyfryngau sy'n berthnasol i:
gribau

## Cyfeiriadau

Wiciadur
Chwiliwch am crib
yn Wiciadur.
# Chiapas

Chiapas|  |
|  |
| Math | talaith Mecsico  |
| De-Chiapas.ogg  |
| Prifddinas | Tuxtla Gutiérrez  |
| Poblogaeth | 5,217,908  |
| Sefydlwyd | * 1824
 |
| Anthem | Himno a Chiapas  |
| Cylchfa amser | UTC−06:00  |
| Daearyddiaeth |
| Gwlad |  Mecsico |
| Arwynebedd | 73,311 km²  |
| Uwch y môr | 4,080 metr, 486 metr  |
| Gerllaw | Y Cefnfor Tawel  |
| Yn ffinio gyda | Tabasco, Veracruz, Oaxaca, San Marcos Department, Huehuetenango Department, Quiché Department, Petén Department  |
| Cyfesurynnau | 16.53°N 92.45°W  |
| Cod post | 29 – 30  |
| MX-CHP  |
| Gwleidyddiaeth |
| Corff deddfwriaethol | Congress of Chiapas  |
| Swydd pennaeth   y Llywodraeth | Governor of Chiapas  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Un o daleithiau Mecsico yw **Chiapas**, a leolir yn ne-orllewin y wlad ar lan Gwlff Tehuantepec ar y Cefnfor Tawel, am y ffin rhwng Mecsico a Gwatemala. Ei phrifddinas yw Tuxtla Gutiérrez. Ceir sawl safle archaeolegol o gyfnod y Maya yno. Poblogaeth: 4,293,459 (2005).

Lleoliad talaith Chiapas ym Mecsico
 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Fecsico**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# Cyfradd geni

Cyfradd geni'r byd yn 2007
**Cyfradd geni** (Saesneg: *birthrate*) yw sawl plentyn a anwyd ym mhob 1000 o bobl, pob blwyddyn. Cyfradd geni cyfartalog y byd yn 2007 oedd 20.3 o bob 1000 o bobl, sy'n dod i 134 miliwn plentyn tra fod poblogaeth y byd yn 6.5 biliwn. Mae hyn yn rhoi ffigwr o 134 miliwn babi y flwyddyn.

Yn gyffredinol, mae cyfradd geni yng ngwledydd y trydydd byd yn uwch nag yn y gwledydd cyfoethog. Mae gwledydd fel yr Eidal yn ceisio codi eu poblogaeth, a Gweriniaeth Pobl Tsieina ar y llaw arall yn ceisio ei leihau.

## Gweler hefyd

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia
gyfryngau sy'n berthnasol i:
Cyfradd geni Rhestr gwledydd yn nhrefn eu dwysedd poblogaeth
* Cyfradd marwolaeth
* Dwysedd poblogaeth
* Dosbarthiad poblogaeth
# Ceinlythrennu

Ceinlythrennu|  |
| Enghraifft o: | genre o fewn celf, ffurf gelf, difyrwaith  |
| Math | y celfyddydau gweledol, ysgrifen  |
| Cynnyrch | calligraphic work  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0f1tz  |
| Thesawrws y BNCF | 465  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Ceinlythrennu Arabeg ar wal Mosg Wazir Khan yn Lahore, Pacistan.
Crefft ysgrifennu ar lefel gelfyddydol yw **ceinlythrennu**, **caligraffeg** neu **galigraffi**. Mae'n agwedd bwysig o gelf gwledydd Dwyrain Asia a'r Byd Arabaidd.

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **gelf**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.