Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Serbo-Croateg

Serbo-Croateg|  |
| Enghraifft o: | iaith naturiol, macroiaith, iaith fyw, pluricentric language  |
| Math | Western South Slavic  |
|  |
| Enw brodorol | srpskohrvatski jezik  |
| Nifer y siaradwyr |  - 19,000,000 (2022)
 |
| cod ISO 639-1 | sh  |
| cod ISO 639-3 | hbs  |
| Gwladwriaeth | Bosnia a Hertsegofina, Serbia, Croatia, Montenegro, Iwgoslafia  |
| System ysgrifennu | Gaj's Latin alphabet, Serbian Cyrillic alphabet, Yr wyddor Gyrilig, y sgript Ladin  |
| Dynodwyr |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Amrywiadau o Croateg, Serbeg a Bosneg. (2006)
Iaith neu grŵp o ieithoedd De Slafonaidd yw **Serbo-Croateg**, sy'n cynnwys Croateg, Serbeg, Bosneg a Montenegreg. Yn ddiweddar, defnyddir enwau gwahanol arni, gan gynnwys **BCMS**, sy'n cyfeirio'n glir at y Fosneg a'r Fontenegreg yn ogystal.

Arferid meddwl am Serbo-Croateg fel un iaith, ac mae llawer o ieithyddwyr yn y gorllewin yn dal i ystyried fod hyn yn wir. Serbo-Croateg oedd iaith swyddogol Iwgoslafia. Fodd bynnag, gyda diflaniad Iwgoslafia, daethpwyd i feddwl am Serbeg, Bosneg a Chroateg fel ieithoedd ar wahân, er bod cywair safonol pob un yn seiliedig ar yr un dafodiaith yn union. Gellid disgrifio Serbeg, Bosneg a Montenegreg fel amrywiaethau ieithyddol, sydd ag enw gwahanol ac wedi eu safoni ar wahân.

## Enw

Yn Serbo-Croateg, weithiau defnyddir yr enw "*naš jezik*" ("ein hiaith") neu "*naški*" ("ni-eg, ein hun ni"). Ond fel arfer, mae enw'r iaith yn Serbo-Croateg yn dibynnu ar hunaniaeth y siaradwr. Mae'r rhan fwyaf o Bosniaciaid yn cyfeirio at eu hiaith fel Bosneg (*bosanski* / босански), y rhan fwyaf o Croatiaid yn cyfeirio at eu hiaith fel Croateg (*hrvatski),* y rhan fwyaf o Serbiaid yn cyfeirio at eu hiaith fel Serbeg (српски / *srpski*), y rhan fwyaf o bobl Montenegro yn cyfeirio at eu hiaith unai fel Montenegreg (*crnogorski*, црногорски) neu Serbeg, a'r rhan fwyaf o Bunjevci yn cyfeirio at eu hiaith fel *bunjevački* neu fel Croateg.

## Gwahaniaethau rhwng amrywiadau o Serbo-Croateg

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **iaith**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Ymerodraeth Sbaen

Ymerodraeth Sbaen| Enghraifft o: | gwlad ar un adeg  |
| Daeth i ben | 26 Chwefror 1976  |
| Poblogaeth | 60,000,000  |
| Rhan o | Iberian Union  |
| Dechrau/Sefydlu | 1402  |
| Yn cynnwys | Spanish Empire in Europe, Spanish East Indies, Spanish colonization of the Americas, Sbaen  |
|  |
| Sylfaenydd | y Teyrnoedd Catholig  |
| Rhagflaenydd | Coron Aragón, Coron Castilia  |
| Olynydd | Sbaen  |
| Enw brodorol | Monarquía universal española(Monarquía hispánica /Monarquía de España /Monarquía española)  |
| Gwladwriaeth | Sbaen  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/01s47p  |
| Quora | Spanish-empire  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Bu **Ymerodraeth Sbaen** mewn bodolaeth o ran gyntaf y 16g hyd y 1970au. Gyda Portiwgal, Sbaen oedd y wlad Ewropeaidd gyntaf i greu ymerodraeth. Roedd ganddi rai tiriogaethau yn Affrica ac Asia, ond roedd y rhan fwyaf o'r ymerodraeth yn Ne America.

Cyn-diriogaethau Ymerodraeth Sbaen
## Trefedigaethau Sbaen

### America

* Sbaen Newydd (1521-1821), yn cynnwyd:
	+ Mecsico concrwyd yn 1521, collwyd yn 1821
	+ Rhai taleithiau deheuol o'r Unol Daleithiau, megis Texas, New Mexico, California a Florida
	+ Gwatemala concrwyd yn 1521, collwyd yn 1821
	+ Hondwras concrwyd yn 1524, collwyd yn 1821
	+ El Salfador collwyd yn 1821
	+ Nicaragwa concrwyd yn 1524, collwyd yn 1821
	+ Feneswela collwyd yn 1821
	+ Ciwba concrwyd yn 1511, collwyd yn 1898
	+ Santo Domingo concrwyd yn 1492
	+ Rhai o'r Antilles
* Is-Deyrnas Periw, yn cynnwys:
	+ Periw concrwyd yn 1532
	+ Bolifia
	+ Tsile
	+ Is-deyrnas Granada Newydd, ffurfiwyd o ran o Periw yn 1717, yn cynnwys:
		- Colombia
		- Ecwador
		- Panama
	+ Is-deyrnas Río de la Plata, ffurfiwyd o ran o Periw yn 1776, yn cynnwys:
		- Ariannin
		- Paragwái
		- Wrwgwái

### Affrica

* Ynysoedd Canaria (Yn awr yn rhanbarth ymreolaethol)
* Ceuta a Melilla (Yn awr yn ddinasoedd ymreolaethol))
* Sahara Sbaenig
* Moroco Sbaenig
* Gini Gyhydeddol
* Oran

### Ewrop

* Teyrnas Napoli
* Yr Iseldiroedd Sbaenig
* Franche Comté
* Tywysogaeth Milan
* Sardinia

### Asia ac Oceania

* India'r Dwyrain Sbaenig

Y Ffilipinau (rhan o Sbaen Newydd)
Gwam
Ynysoedd Marshall
Palaw
Samoa
## Gweler hefyd

* Simón Bolívar
# Ecwador

Ecwador|  |
| Gweriniaeth EcwadorRepública del Ecuador (Sbaeneg)* |
|  |
| Arwyddair | Duw, Mamwlad a Rhyddid  |
| Math | gwladwriaeth sofran, gwlad  |
| Enwyd ar ôl | Cyhydedd  |
| Duration: 1 seconds.0:01 |
| Prifddinas | Quito  |
| Dinas fwyaf | Guayaquil  |
| Poblogaeth | 16,938,986  |
| Sefydlwyd | 10 Awst 1809 (Gŵyl a Diwrnod Annibyniaeth) 24 Mai 1822 (Diwrnod Annibyniaeth oddi wrth Sbaen) 28 Medi 2008 (Cyfansoddiad diweddaraf) |
| Anthem | Salve, Oh Patria  |
| Pennaeth llywodraeth | Daniel Noboa  |
| Cylchfa amser | UTC−05:00, UTC−06:00, Pacific/Galapagos, America/Guayaquil  |
| Iaith/Ieithoedd   swyddogol | Sbaeneg, Northern Quichua, Shuar  |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | Yr Amerig, America Sbaenig, America Ladin  |
| Gwlad | Ecwador  |
| Arwynebedd | 257,204.27 km²  |
| Yn ffinio gyda | Periw, Colombia  |
| Cyfesurynnau | 1°S 78°W  |
| Gwleidyddiaeth |
| Corff gweithredol | Llywodraeth Ecwador  |
| Corff deddfwriaethol | Cynulliad Cenedlaethol Ecwador  |
| Swydd pennaeth   y wladwriaeth | Arlywydd Ecwador  |
| Pennaeth y wladwriaeth | Daniel Noboa  |
| Swydd pennaeth   y Llywodraeth | Arlywydd Ecwador  |
| Pennaeth y Llywodraeth | Daniel Noboa  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
|  |
| Ariannol |
| Cyfanswm CMC (*GDP*) | $106,166 miliwn, $115,049 miliwn  |
| Arian | doler yr Unol Daleithiau  |
| Canran y diwaith | 5 ±1 canran  |
| Cyfartaledd plant | 2.21  |
| Mynegai Datblygiad Dynol | 0.74  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Gwlad yng ngogledd-orllewin De America yw **Ecwador** (Sbaeneg: *Ecuador*) (yn swyddogol **Gweriniaeth Ecwador**). Y gwledydd cyfangos yw Colombia i'r gogledd, a Periw i'r de. Mae hi'n wlad annibynnol ers 1830. Prifddinas Ecwador yw Quito.

## Daearyddiaeth

*Prif: Daearyddiaeth Ecwador*
Gwlad gyhydeddol sy'n gorwedd ar arfordir gogledd-orllewin De America ar lan y Cefnfor Tawel yw Ecwador. Rhed mynyddoedd yr Andes trwy ganol y wlad, gan gyrraedd eu pwynt uchaf ym mynydd Chimborazo. Rhennir y wlad yn dri rhanbarth daearyddol felly, sef mynydd-dir yr Andes, y tir arfordirol i'w gorllewin a rhan o Goedwig-law Amazon i'r dwyrain.

## Hanes

*Prif: Hanes Ecwador*
   *Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu at yr adran hon.*

## Gwleidyddiaeth

*Prif: Gwleidyddiaeth Ecwador*
   *Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu at yr adran hon.*

## Diwylliant

*Prif: Diwylliant Ecwador*
   *Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu at yr adran hon.*

## Economi

*Prif: Economi Ecwador*
   *Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu at yr adran hon.*

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Ecwador**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
# 1831

18g - **19g** - 20g

1780au 1790au 1800au 1810au 1820au - **1830au** - 1840au 1850au 1860au 1870au 1880au

1826 1827 1828 1829 1830 - **1831** - 1832 1833 1834 1835 1836

---

## Digwyddiadau

* Mehefin - Gwrthryfel y gweithwyr ym Merthyr Tudful
* 20 Chwefror - Brwydr Grochow rhwng Gwlad Pwyl a Rwsia
* 26 Mai - Brwydr Ostroleka rhwng Gwlad Pwyl a Rwsia

## Genedigaethau

* 3 Mawrth - George Pullman, difeisiwr (m. 1897)
* 12 Mawrth - Clement Studebaker (m. 1901)
* 28 Mehefin - Joseph Joachim, cerddor (m. 1907)
* 6 Hydref - Richard Dedekind, mathemategydd (m. 1916)
* 15 Hydref - Isabella Bird, gwyddonydd (m. 1904)

## Marwolaethau

* 14 Chwefror - Vincente Guerrero, gwleidydd, 48
* 8 Mehefin - Sarah Siddons, actores, 75
* 14 Tachwedd - Georg Hegel, athronydd, 61
* 13 Awst - Dic Penderyn, 23

## Y celfyddydau

### Llyfrau

* John Evans (I. D. Ffraid) - *Hanes yr Iddewon*
* Nikolai Gogol - *Вечера на хуторе близ Диканьки/Vechera na khutore bliz Dikan'ki*, cyf. 1
* Victor Hugo - *Notre-Dame de Paris*
* John Stuart Mill - *The Spirit of the Age*

### Barddoniaeth

* Giacomo Leopardi - *Canti*
* Edgar Allan Poe - *Poems*

### Cerddoriaeth

* Vincenzo Bellini - *Norma* (opera)
* Franz Lachner - *Fragen*
# Pyramidau'r Aifft

Pyramidau'r Aifft|  |
| Math | safle archaeolegol  |
|  |
| Daearyddiaeth |
| Gwlad |  Yr Aifft |
| Cyfesurynnau | 29.9725°N 31.1283°E  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

**Pyramidau'r Aifft** yw'r enwocaf o byramidau'r byd, ac maent yn un o brif symbolau gwareiddiad yr Hen Aifft. Cawsant ei hadeiladu fel beddrodau i'r brenhinoedd o'r Hen Deyrnas yn bennaf, er y gall bod rhai yn dyddio o'r Deyrnas Ganol.

Map o byramidau Giza
Mae rhwng 80 a 111 o byramidau yn yr Aifft heddiw. Y prif safleoedd yw:

### Giza

*Prif erthygl: Pyramidau Giza*
Ceir y pyramidau enwocaf yn Giza, lle mae Pyramid Mawr Khufu, un o Saith Rhyfeddod yr Hen Fyd oherwydd ei faint, Pyramid Khafre sydd bron cymaint â Phyramid Menkaure sydd dipyn yn llai, a hefyd y Sffincs Mawr.

### Abu Sir

Mae cyfanswm o 57 pyramid yma, gan mai'r safle yma oedd prif gladdfa'r Bedwaredd Frenhinllin. Mae'r rhain yn llai na phyramidau Giza. Y prif rai yw pyramidau Niuserre, Neferirkare Kakai a Sahure. .

### Saqqara

Ymhlith y pyramidau yma mae Pyramid Djoser, yr hynaf o byramidau'r Aifft. Mae'r pyramid yma wedi ei adeiladu ar ffurf grisdiau, yn wahanol i'r rhai diweddarach. Mae Pyramid Unas yma hefyd.

### Dahshur

Yma mae pyramid deheuol Sneferu, a elwir y pyramid crwca am fod yr ongl yn newid ran o'r ffordd i fyny'r pyramid. Yn ddiweddarach adeiladodd Sneferu y Pyramid Coch, y trydydd fwyaf yn yr Aifft ar ôl pyramidau Khufu a Khafre yn Giza. Yma hefyd mae'r Pyramid Du. a adeiladwyd gan Amenemhet III.

### Meidum

Adeiladodd Sneferu byramid yn Meidum hefyd, ond mae wedi ei ddifrodi'n ddifrifol. Cred rhai archaeolegwyr mai dyma'r ymgais gyntaf i adeiladu pyramid gydag ochrau syth yn hytrach na grisiau; a'i fod wedi ei ddilyn gan byramidau mwy llwyddiannus o'r math yma yn Dahshur.
# Ffotograffiaeth

Lens a mowntin camera
Y broses o wneud lluniau trwy ddefnyddio golau yw **ffotograffiaeth** (o'r Groeg: φωτός, *photos*: "golau" a *graphos* γραφή sef "llun" neu "olau"), gan ddefnyddio camera. Mae'n grefft i rai, difyrwaith i eraill, a hefyd caiff ei ddefnyddio ar gyfer trosglwyddo gwybodaeth, er enghraifft mewn newyddiaduriaeth i gofnodi digwyddiadau. Mae pobol yn cadw lluniau ar bapur neu ar ffilm er enghraifft. Ceir ffotograffiaeth ffasiwn, ffotograffiaeth dogfenol, ffotograffiaeth crefft ac yn y blaen. Erbyn heddiw mae'r rhan fwyaf o gamerâu a werthir yn gamerâu digidol.

Yn 1834, yn Campinas, Brasil, sgwennodd y paentiwr a'r dyfeisiwr Ffrengig Hercules Florence y gair *"photographie"* yn ei ddyddiadur; dyma oedd y tro cyntaf i'r gair gael ei ysgrifennu mewn unrhyw iaith.

## Ffotograffiaeth yng Nghymru

Dwy flynedd wedi dyfeisio ffotograffiaeth tynnodd y Parch Calvert Richard Jones y ffotograff cynharaf a gofnodwyd yng Nghymru. Tynnwyd ef ar 9 Mawrth 1841, sef llun o Gastell Margam, tŷ ei gyfaill cefnog Christopher Rice Mansel Talbot. Defnyddiodd ddull o'r enw "daguerroteip". Roedd Calvert yn un o gylch o ffotograffwyr cynnar yn Abertawe a oedd yn troi o amgylch y diwydiannwr John Dillwyn Llewelyn o Benlle’r-gaer.

Plat *daguerreotype* o Gastell Margam a dynnwyd gan y Parch Calvert Richard Jones, sef y ffotograff cynatf i'w gymryd yng Nghymru, mae'n debyg a hynny ar 9 Mawrth 1841. Mae'r llun hwn o safon uchel iawn (am ei gyfnod) ac yn bwysig yn hanes ffotograffiaeth y byd.
Dyfeisiodd William Henry Fox Talbot broses ffotograffig arall a oedd yn fwy llwyddiannus. Gan ddefnyddio negatifs papur, roedd proses Talbot yn caniatáu i nifer o gopïau gael eu gwneud. Roedd Talbot yn gefnder i Emma, gwraig John Dillwyn Llewelyn. Daeth John Dillwyn Llewelyn a’i deulu yn arloeswyr cynnar ffotograffiaeth yn ystod yr 1840au a 1850au.

Mae gan y Llyfrgell Genedlaethol dros 800,000 o ffotograffau sy’n gysylltiedig â Chymru.

Yn 1863 dechreuodd John Thomas werthu *cartes des visite* o enwogion Cymreig y dydd. Roedd hefyd yn tynnu ffotograffau o bobl gyffredin, yn aml wrth eu gwaith. Cofir amdano fwyaf heddiw am ei olygfeydd topograffig. Mae dros 3,000 o ffotograffau John Thomas yn y Llyfrgell Genedlaethol.

## Ffotograffwyr nodedig

Ymhlith ffotograffwyr mawr y byd mae:

* Edward Steichen o Unol Daleithiau America
* John Szarkowski o'r Unol Daleithiau
* Philip Jones Griffiths o Ruddlan, ffotograffau rhyfel Fietnam
* Antony Armstrong-Jones "Iarll Snowdon"
* John Thomas (1838-1905) o Geredigion
* Ansel Easton Adams (1902 – 1984). Ffotograffydd o Orllewin yr Unol Daleithiau
* Y Parch. Calvert Richard Jones

## Gweler hefyd

* Ffotograffiaeth erotig

## Cyfeiriadau

Wiciadur
Chwiliwch am ffotograffiaeth
yn Wiciadur.
# Attila

| Attila |
| --- |
|  |
| Ganwyd | Mileniwm 1.  |
| Bu farw | 453  o Unknown, choking  Pannonia  |
| Dinasyddiaeth | Hunnic Empire  |
| Galwedigaeth | penadur  |
| Swydd | king of the Huns  |
| Tad | Mundzuk  |
| Priod | Kreka, Ildico, Eskam's daughter  |
| Plant | Ellac, Dengizich, Ernakh  |

Roedd **Attila** (c.406 – Mawrth 453) yn frenin yr Hyniaid, a enillodd iddo'i hun y llysenw "Fflangell Duw".

## Y cynghrair

Yn 434 daeth yn gyd-frenin, gyda'i frawd, ar ffederasiwn lac o nifer fawr o lwythi Hun o ganolbarth Asia a oedd ar wasgar rhwng Môr Caspia ac Afon Daniwb. Cyn bo hir roedd gan Attila Fandaliaid, Ostrogothiaid, Gepidiaid a Ffranciaid yn ymladd dan ei faner yn ogystal ac roedd yn rheoli tiriogaeth a ymestynnai o Afon Rhein yn yr Almaen i Sgythia ar ffin orllewinol Tsieina.

## Ymosod ar Ymerodraeth y dwyrain

Yn 447 arweiniodd gyfres o gyrchoedd dinistriol ar yr holl daleithiau Rhufeinig rhwng y Môr Du a'r Môr Canoldir. Gorchfygodd yr ymerodr Theodosius II mewn tair brwydr waedlyd a dim ond ei muriau trwchus ac anwybodaeth yr Hyniaid â'u cynghreiriad o dactegau gwarchae a achubodd Gaergystennin rhag syrthio. Goresgynnwyd Thrace, Macedon a gwlad Groeg ei hun hefyd a chymhellwyd Theodosius i ildio tiriogaeth i'r de o Afon Daniwb ac i dalu teyrnged arian i Attila.

## Gâl

Yn 451 ymosododd Attila ar Gâl, ond llwyddodd Aetius, y pennaeth Rhufeinig, a'i gynghreiriad Theodoric, brenin y Visigothiaid, i godi ei warchae ar ddinas Orléans a'i drechu'n llwyr wedyn mewn brwydr gostus ar wastadedd Catalaunia, ger Châlons-sur-Marne.

## Y cyrch ar Rufain

Tynnodd Attila yn ôl i Hwngari, ond y flwyddyn ar ôl hynny gwnaeth cyrch i'r Eidal gan anrheithio Aquileia, Milan, Padova a dinasoedd Rhufeinig eraill. Dim ond ymyrraeth bersonol Pab Leo I, a roddodd swm anferth o arian i Attila, a achubodd ddinas Rhufain ei hun rhag cael ei dinistrio.

Bu farw Attila yn 453, yn fuan wedi ei briodas i dywysoges Fwrgwynaidd o'r enw Ildeco, a chyda'i farwolaeth bu trai ar ymerodraeth yr Hun.

## Cymeriad chwedlonol

Mae Attila yn gymeriad yn y *Nibelungenlied* Almaeneg dan yr enw **Etzel** ac yn ymddangos fel **Atli** yn y *Völsunga Saga* Hen Islandeg.

Oherwydd iddo farw yn ei wely fel canlyniad i waedlif drom, fe ymddengys, ymledodd sïon fod ei wraig Ildeco wedi llofruddio Attila er mwyn dial arno.
# Bolifia

Bolifia|  |
|  |
| Arwyddair | Cryfder yr Undeb  |
| Math | gwladwriaeth sofran, gwlad dirgaeedig, gwlad  |
| Enwyd ar ôl | Simón Bolívar  |
|  |
| Prifddinas | Sucre, La Paz  |
| Poblogaeth | 12,244,159  |
| Sefydlwyd | * 1825
 |
| Anthem | National Anthem of Bolivia  |
| Pennaeth llywodraeth | Rodrigo Paz Pereira  |
| Cylchfa amser | UTC−04:00, America/La\_Paz  |
| Iaith/Ieithoedd   swyddogol | Sbaeneg, Aymara, Quechua, Guaraní  |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | America Ladin, Mercosur, Cymuned Cenhedloedd yr Andes  |
| Gwlad |  Bolifia |
| Arwynebedd | 1,098,581 km²  |
| Yn ffinio gyda | yr Ariannin, Brasil, Tsile, Paragwái, Periw  |
| Cyfesurynnau | 17.05687°S 64.991229°W  |
| Gwleidyddiaeth |
| Corff deddfwriaethol | Plurinational Legislative Assembly  |
| Swydd pennaeth   y wladwriaeth | Arlywydd Bolifia  |
| Pennaeth y wladwriaeth | Rodrigo Paz Pereira  |
| Swydd pennaeth   y Llywodraeth | Arlywydd Bolifia  |
| Pennaeth y Llywodraeth | Rodrigo Paz Pereira  |
|  |
| Ariannol |
| Cyfanswm CMC (*GDP*) | $40,408 miliwn, $43,069 miliwn, 373.3 miliwn, 406 miliwn, 443.9 miliwn, 478 miliwn, 538.6 miliwn, 598.3 miliwn, 662.5 miliwn, 748.3 miliwn, 849.3 miliwn, 920.3 miliwn, 1,007 miliwn, 1,085 miliwn, 1,286 miliwn, 1,264 miliwn, 2,101 miliwn, 2,406 miliwn  |
| Arian | boliviano  |
| Canran y diwaith | 3 canran  |
| Cyfartaledd plant | 2.968  |
| Mynegai Datblygiad Dynol | 0.692  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Gwlad tirgaeedig yn Ne America yw **Gweriniaeth Bolifia** neu **Bolifia** (Sbaeneg: *República de Bolivia*, IPA: /reˈpuβ̞lika ð̞e β̞oˈliβ̞ja/). Cafodd y wlad ei henwi ar ôl Simón Bolívar. Y gwledydd cyfagos yw Brasil i'r gogledd ac i'r dwyrain, Paragwái a'r Ariannin i'r de a Tsile a Pheriw i'r gorllewin.

Uyuni
 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Folifia**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# 17 Gorffennaf

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| << | Gorffennaf | >> |
| Ll | Ma | Me | Ia | Gw | Sa | Su |
|  |  | 01 | 02 | 03 | 04 | 05 |
| 06 | 07 | 08 | 09 | 10 | 11 | 12 |
| 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 |
| 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 |
| 27 | 28 | 29 | 30 | 31 |   |
| **2026** |
| Rhestr holl ddyddiau'r flwyddyn |

**17 Gorffennaf** yw'r cant naw-deg wythfed (198fed) dydd o'r flwyddyn yng Nghalendr Gregori (199fed mewn blynyddoedd naid). Erys 167 diwrnod arall hyd ddiwedd y flwyddyn.

## Digwyddiadau

* 1790 - Patent yn cael ei roi i Thomas Saint ar gyfer peiriant gwnïo.
* 1976
	+ Dwyrain Timor yn uno gydag Indonesia.
	+ Ras yr Wyddfa yn cael ei chynnal am y tro cyntaf.

## Genedigaethau

Camilla, Brenhines Gydweddog y Deyrnas Unedig
Angela Merkel
* 1674 - Isaac Watts, emynydd (m. 1748)
* 1744 - Elbridge Gerry, gwleidydd (m. 1814)
* 1843 - Julio Argentino Roca, Arlywydd yr Ariannin (m. 1914)
* 1863 - Margarethe Raabe, arlunydd (m. 1947)
* 1899 - James Cagney, actor (m. 1986)
* 1914 - Alice Gore King, arlunydd (m. 2007)
* 1917 - Phyllis Diller, actores a chomediwraig (m. 2012)
* 1920 - Juan Antonio Samaranch, diplomydd, gwleidydd a dyn busnes (m. 2010)
* 1927 - Anne Marie Trechslin, arlunydd (m. 2007)
* 1928 - Joe Morello, cerddor jazz (m. 2011)
* 1935
	+ Diahann Carroll, actores a chantores (m. 2019)
	+ Donald Sutherland, actor
* 1939 - Terttu Jurvakainen, arlunydd
* 1940 - Tim Brooke-Taylor, actor, digrifwr ac awdur (m. 2020)
* 1947 - Camilla, Brenhines Gydweddog y Deyrnas Unedig
* 1948 - Wayne Sleep, dawnsiwr a choreograffydd
* 1952 - David Hasselhoff, actor
* 1954 - Angela Merkel, Canghellor yr Almaen
* 1957 - Fern Britton, cyflwynydd teledu
* 1961 - Jeremy Hardy, comediwr (m. 2019)
* 1963 - Letsie III, brenin Lesotho
* 1970 - Gavin McInnes, actor a seren teledu
* 1972 - Andy Whitfield, actor (m. 2011)

## Marwolaethau

Billie Holiday
Edward Heath
* 1918 - Niclas II, tsar Rwsia a'i deulu, 50
* 1943 - Mathilde Vollmoeller-Purrmann, arlunydd, 66
* 1946 - Florence Fuller, arlunydd, 69
* 1959
	+ Billie Holiday, cantores jazz, 44
	+ Eugene Meyer, ariannwr, swyddog cyhoeddus a chyhoeddwr, 83
* 1967 - John Coltrane, sacsoffonydd jazz, 40
* 1982 - Bob John, pêl-droediwr, 83
* 1995 - Juan Manuel Fangio, gyrrwr Fformiwla Un, 84
* 2001 - Val Feld, gwleidydd, 53
* 2004 - Syr Julian Hodge, bancwr masnachol, 89
* 2005 - Syr Edward Heath, Prif Weinidog y Deyrnas Unedig, 89
* 2009 - Walter Cronkite, newyddiadurwr, 92
* 2010 - Yelena Tabakova, arlunydd, 91
* 2011 - Takaji Mori, pêl-droediwr, 67
* 2014 - Elaine Stritch, actores, 89
* 2015 - Jules Bianchi, gyrrwr Fformiwla Un, 25
* 2019 - Andrea Camilleri, awdur, 93
* 2020
	+ Brigid Berlin, arlunydd, 80
	+ Zizi Jeanmaire, dawnsiwraig, 96
	+ John Robert Lewis, ymgyrchydd hawliau sifil, 80

## Gwyliau a chadwraethau

* Diwrnod annibyniaeth (Slofacia)
* Diwrnod cyfansoddiad (De Corea)
# Qin Shi Huang

| Qin Shi Huang |
| --- |
|  |
| Ganwyd | 259 CC  Handan  |
| Bu farw | 210 CC  Guangzong County  |
| Dinasyddiaeth | Brenhinllin Qin, Qin  |
| Galwedigaeth | gwleidydd, ymerawdwr, llywodraethwr, teyrn  |
| Swydd | Ymerawdwr Tsieina, brenin Tsieineaidd  |
| Olynydd | Qin Er Shi  |
| Tad | King Zhuangxiang of Qin  |
| Mam | Queen Dowager Zhao  |
| Plant | Prince Jianglü, Prince Gao, Ziying, Qin Er Shi, Fusu, Princess Yangzi  |
| Llinach | Brenhinllin Qin  |

**Qin Shi Huang** (秦始皇, Qín Shǐhuáng, 259 CC – 10 Medi 210 CC oedd ymerawdwr cyntaf Tsieina a sylfaenydd Brenhinllin Qin. Adnabyddir ef fel **yr Ymerawdwr Cyntaf** (始皇帝, Shǐ Huáng Dì).

Ganed ef yn Handan, yng ngwladwriaeth Zhao. Daeth yn frenin gwladwriaeth Qin o 246 CC i 221 CC, ac yn ymerawdwr Tsieina unedig o 221 CC hyd ei farwolaeth.

Wedi iddo uno Tsieina, dechreuodd ef a'i brif gynghorydd, Li Si, ar gyfres o ddiwygiadau pellgyrhaeddol. Ef a adeiladodd y fersiwn gyntaf o Fur Mawr Tsieina, ac mae ei fawsolewm ger Xi'an sy'n cael ei gwarchod gan y Fyddin Derracotta yn fyd-enwog. Adeiladodd rwydwaith o ffyrdd trwy'r wlad. Fodd bynnag, mae'n ffigwr dadleuol, oherwydd gwnaed hyn ar gost o filoedd o fywydau. Gwnaeth athroniaeth Conffiwsiaeth yn anghyfreithlon, a llosgodd lyfrau a chladdu ysgolheigion yn fyw.
# Llythrenw

Mae **llythrenw** yn fyrfodd sy'n defnyddio llythyren gyntaf pob gair mewn ymadrodd. Mae'n bosib creu gair newydd drwy'r broses hon e.e. "nylon", neu lythrenw a yngenir drwy ddweud pob llythyren yn unigol "BBC" (Bi-bi-si).

Yn y gorffennol, dim ond nifer o lythrenwau oedd yn cael eu defnyddio (e.e. neu h.y.) ond, bellach, ceir llawer mwy o lythrenwau oherwydd y cynnydd mewn termau technoleg a geirfa Cymraeg.

## Engrheifftiau

| Byrfodd | Ymadrodd |
| --- | --- |
| ayb, ayyb | ac yn y blaen |
| C.C. | Cyn Crist |
| DC | De Cymru |
| eb | enw benywaidd |
| e.e. | er enghraifft |
| eg | enw gwrywaidd |
| GC | Gogledd Cymru |
| h.y. | hynny yw |
| o.n. | ôl nodyn |
| O.C. | Oed Crist |
| SDIC | Syndrom Diffyg Imiwnolegol Caffaeledig |
| yb | y bore |
| yh | yn hwyr |
# Brynaich

Brynaich| Enghraifft o: | gwlad ar un adeg  |
| Daeth i ben | 634  |
| Dechrau/Sefydlu | 420s  |
| Olynwyd gan | Northumbria  |
|  |
| Enw brodorol | Beornice Rīce  |
| Gwladwriaeth | y Deyrnas Unedig  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/0134tw  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Map o'r ardal, gan gynnwys teyrnasoedd Brythoinig eraill
Castell Lindisfarne
Teyrnas Eingl-Sacsonaidd yn ne-ddwyrain yr Alban a gogledd-ddwyrain Lloegr oedd **Brynaich** neu **Bryneich** (Cymraeg Canol, ceir amrywiadau trwy affeithiad yn cynnwys **Byrnaich** a **Bernech**, Saesneg: Bernicia). Sefydlwyd y deyrnas cyn dyfodiad goresgynwyr megis yr Eingl yn y 6g, a tharddiad yr enw cynharaf ar yr ardal, sef **Bernacci**, oedd 'y bwlch' a chredir i deyrnas Frythonig o'r enw yma fodoli yma am ganrifoedd. Gwyddwn hyn gan y cyfeirir yn 'Marwnad Cunedda' at 'fyddin Gododdin a Brynaich', dau lwyth wedi'u huno i ymladd ym Mrwydr Catraeth.*[angen ffynhonnell]* Mae tarddiad enwau llefydd yr ardal hefyd yn profi i lwythi Celtaidd reoli'r ardal cyn y 6g; enwau megis Yeavering, Dunbar, Doon Hill a Melrose.

Roedd tiriogaeth Brynaich yn ymestyn o Afon Forth i Afon Tees; mewn termau modern roedd yn cyfateb i Northumberland, Swydd Durham, Swydd Berwick a Dwyrain Lothian. Cyn sefydlu'r deyrnas Eingl, roedd y tiriogaethau hyn yn rhan ddeheuol teyrnas Gododdin. Efallai mai ei phrifddinas oedd Bamburgh, a elwid yn *Din Guardi* yn yr hen ffynonellau Cymreig. Gerllaw roedd Ynys Metcaut (Lindisfarne).

Y cyntaf o frenhinoedd Eingl Brynaich y mae cofnod amdano yw Ida, a ddaeth i'r orsedd tua 547. Unodd ŵyr Ida, Æthelfrith, deyrnas Deifr a'i deyrnas ei hun tua 604 i osod sylfeini teyrnas Northumbria.

Bu Cadwallon yn frenin yma, oblegid ei berthynas i Cunedda tan iddo gael ei ladd gan Oswallt.*[angen ffynhonnell]*

Mae'r ardal yn bwysig am sawl rheswm, gan gynnwys Llyfr Lindisfarne a pherthynas Beda a'r ardal. Ymladdodd Urien Rheged yn erbyn Eingl yr ardal gan eu hymlid o'r tir mawr i Lindisfarne.

Ymhell ar ôl i'r deyrnas hon ddod i ben, parhawyd i ddefnyddio'r gair Bryneich am y Saeson e.e. yng ngwaith y Gogynfeirdd.

## Cyfeiriadau