# Afon Volga

Afon Volga|  |
| Math | afon  |
| Ru-Волга.ogg, Cs-Volha.ogg  |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | Unified Deep Water System of European Russia  |
| Sir | Oblast Tver, Oblast Moscfa, Oblast Yaroslavl, Oblast Kostroma, Oblast Ivanovo, Oblast Nizhny Novgorod, Mari El, Chuvashia, Tatarstan, Oblast Ulyanovsk, Oblast Samara, Oblast Saratov, Oblast Volgograd, Oblast Astrakhan, Gweriniaeth Kalmykia  |
| Gwlad | Rwsia  |
| Cyfesurynnau | 45.695°N 47.8975°E  |
| Tarddiad | Bryniau Valdai  |
| Aber | Môr Caspia, Afon Kama  |
| Dalgylch | 1,360,000 cilometr sgwâr  |
| Hyd | 3,530 cilometr  |
| Arllwysiad | 8,060 metr ciwbic yr eiliad  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Afon hwyaf Ewrop yw **Afon Volga** (Rwseg *Волга*  ynganiad Rwsieg , Tatareg *Идел* / *İdel*, Mordvin *Рав* / *Rav*, Tsafasieg *Атăл* / *Atăl*). Mae'n llifo drwy ganol Rwsia Ewropeaidd. Lleolir ei tharddle ym Mryniau Valdai, hanner ffordd rhwng St Petersburg a Mosgo. Oddi yno, mae'n llifo i'r dwyrain drwy ddinasoedd Tver, Yaroslavl, Nizhny Novgorod a Kazan, cyn troi i'r de. Wedyn mae'n llifo drwy Ulyanovsk, Samara, Saratov, Volgograd ac Astrakhan cyn ymuno â Môr Caspia. Ei hyd yw 3,531 km (2,194 mi).

Hi hefyd yw afon fwyaf Ewrop o ran faint o ddŵr sydd ynddi a maent y basn draenio. Fe'i hystyrir yn eang fel afon genedlaethol Rwsia. Cododd yr hen Rwsia, y Rus 'Khaganate, ar hyd y Volga rhwng diwedd yr 8g chanol y 9g OC.
Yn hanesyddol, roedd yn fan cyfarfod pwysig gwareiddiadau Ewrasiaidd.

Mae'r afon yn llifo yn Rwsia trwy goedwigoedd a pheithiau (stepdir). Mae pedair allan o ddeg dinas fwyaf Rwsia, gan gynnwys prifddinas y genedl, Mosgo, wedi'u lleoli ym masn draenio'r Volga.

Mae rhai o'r cronfeydd dŵr mwyaf yn y byd wedi'u lleoli ar ei hyd ac mae ganddi ystyr symbolaidd yn niwylliant Rwseg: yn aml cyfeirir ati fel *Волга-матушка Volga-Matushka* (Mam Volga) yn llenyddiaeth a llên gwerin Rwseg.

## Geirdarddiad

Mae'r gair Rwseg *Volga* ( Волга ) yn deillio o'r term Slafeg am "wlybaniaeth" neu "lleithder" sef *vòlga*, sydd hefyd i'w gael mewn llawer o ieithoedd Slafaidd, gan gynnwys *volóha* Wcreineg (воло́га) "lleithder", *vlaga* Rwsiaidd (влага) "lleithder", *vlaga* Bwlgareg (влага) "Lleithder", Tsieceg *vláha* "lleithder", Serbeg *vlaga* (влага) "lleithder", Croateg *vlaga* "lleithder", Slofeneg *vlaga* "lleithder", ac vlaga Macedonian "lleithder", ymhlith eraill.

Yr enw Sgytheg ar y Volga oedd *Rā* ( Ῥᾶ ), yn llythrennol "gwlybaniaeth". Mae hyn yn gysylltiedig â'r enw Afesteg am yr afon; *Raŋha* (yn deillio o'r Indo-Ewropeg *\*h1res-* neu *\*h1ers-*, "gwlyb" neu "lleithder"). Mae'r enw Sgytheg wedi goroesi yn Mordvin *Rav* modern (Рав) "Volga".

Cyfeiriodd y bobloedd Tyrcig sy'n byw ar hyd yr afon ati fel *Itil* neu *Atil*. Mewn ieithoedd Tyrcig modern, gelwir y Volga yn *İdel* (Идел) Yn Tatar, Атӑл *(Atal)* yn Tsafasieg, *Idhel* yn Bashkir, *Edil* yn Casacheg, ac *İdil* yn Tyrceg . Mae'r enwau Tyrcig yn mynd yn ôl i'r ffurf Tyrceg cynnar “Etil / Ertil”, nad yw ei darddiad a'i ystyr yn glir. Efallai bod gan y ffurflen hon gysylltiad â'r hydronym *Irtesh*.

## Disgrifiad

 Y Volga yn Nizhny Novgorod
Y Volga yw'r afon hiraf yn Ewrop, ac mae ei dalgylch bron yn gyfan gwbl y tu mewn i Rwsia. Yr afon hiraf yn Rwsia yw system afon Ob–Irtysh. Mae'n perthyn i fasn caeedig Môr Caspia, a hi yw'r afon hiraf i lifo i fasn caeedig.

Ei ffynhonnell yw Bryniau Valdai 225 metr (738 tr) uwch lefel y môr i'r gogledd-orllewin o Mosgo a thua 320 km (200 mill) i'r de-ddwyrain o St Petersburg, mae'r Volga yn mynd i'r dwyrain heibio i Lyn Sterzh, Tver, Dubna, Rybinsk, Yaroslavl, Nizhny Novgorod, a Kazan. O'r fan honno mae'n troi i'r de gan llifo heibio Ulyanovsk, Tolyatti, Samara, Saratov a Volgograd, ac yn llifo i'r Môr Caspia o dan Astrakhan. Ar ei bwynt mwyaf strategol, mae'n plygu tuag at Afon Don ("y tro mawr") lle saif Volgograd.

 Y Volga uchaf yng nghyffiniau Staritsa, 1912
Mae gan y Volga lawer o lednentydd, yn bwysicaf oll afonydd, efallai: Kama, yr Oka, y Vetluga, a'r Sura. Mae'r Volga a'i llednentydd yn ffurfio system afon Volga, sy'n llifo trwy ardal o tua 1,350,000 km sg (521,238 mill sg) yn y rhan fwyaf poblog o Rwsia. Mae gan y Volga ddelta sydd a hyd o tua 160 km (99 mill) ac mae'n cynnwys cymaint â 500 o sianeli ac afonydd llai. Yr aber fwyaf yn Ewrop, dyma'r unig le yn Rwsia lle gellir dod o hyd i belicanod, fflamingos, a lotysau.  Mae'r Volga yn rhewi'n gorn am y rhan fwyaf o'i hyd am dri mis bob blwyddyn.

Mae'r Volga yn draenio'r rhan fwyaf o Orllewin Rwsia. Codwyd nifer o gronfeydd dŵr ar y Volga, sy'n darparu dwr ar gyfer amaethyddiaeth a phŵer hydro. Mae Camlas Mosgo, Camlas Volga-Don, a Dyfrffordd Volga-Baltig yn ffurfio dyfrffyrdd y gellir eu mordwyo ac sy'n cysylltu Moscfa â'r Môr Gwyn, y Môr Baltig, y Môr Caspia, Môr Azov a'r Môr Du.

Mae lefelau uchel o lygredd cemegol wedi effeithio'n andwyol ar yr afon a'i chynefinoedd.

Mae dyffryn ffrwythlon yr afon yn darparu llawer iawn o wenith, ac mae'n gyfoethog ei fwynau hefyd.Ceir diwydiant petroliwm sylweddol yn nyffryn y Volga ac adnoddau eraill megis nwy naturiol, halen a photash. Mae Delta Volga a Môr Caspia yn feysydd pysgota da, ac Astrakhan, yn y delta, yw canolbwynt y diwydiant cafiar.

### Cronfeydd dŵr (i lawr yr afon i fyny'r afon)

Adeiladwyd nifer o gronfeydd dŵr trydan dŵr mawr ar y Volga yn ystod yr oes Sofietaidd:

* Cronfa Volgograd
* Cronfa Ddŵr Saratov
* Cronfa Kuybyshev – y mwyaf yn Ewrop yn ôl wyneb
* Cronfa Ddŵr Cheboksary
* Cronfa Ddŵr Gorky
* Cronfa Rybinsk
* Cronfa Ddŵr Uglich
* Cronfa Ivankovo

### Dinasoedd mwyaf ar lannau'r Volga

* Kazan
* Nizhny Novgorod
* Samara
* Volgograd
* Saratov
* Tolyatti
* Yaroslavl
* Astrakhan
* Ulyanovsk
* Cheboksary
* Tver

### Hanes dynol

 Mae llawer o gysegrfeydd a mynachlogydd Uniongred wedi'u lleoli ar hyd glannau'r Volga
Mae ardal y Volga- Oka wedi cael ei meddiannu am o leiaf 9,000 o flynyddoedd, ac wedi cefnogi diwydiant esgyrn cyrn ar gyfer cynhyrchu pennau saethau esgyrn, pennau gwaywffyn, pennau picelli, cyllyll helwyr ayb. Roedd y gwneuthurwyr yn defnyddio cwarts lleol, a fflintiau wedi'u mewnforio.

Roedd yr ardal o amgylch y Volga yn gartref i lwythau Slafaidd y Vyatichsiaid a'r Buzhaniaid, gan Ffinno-Wgriaid, Llychlynwyr a Baltwyr, gan Hyniaid a phobloedd Tyrcig (Tatariaid a, Kipchakiaid) yn y mileniwm cyntaf OC, gan pan ddisodlwyd y Sgythiaid. Ar ben hynny, chwaraeodd yr afon ran hanfodol mewn masnach y bobl Bysantaidd.

Mae'r ysgolhaig hynafol Ptolemi o Alexandria yn sôn am y Volga isaf yn ei *Ddaearyddiaeth* (Llyfr 5, Pennod 8, 2il Fap Asia). Mae'n ei alw'n *Rha*, sef enw Sgythia ar yr afon (gweler uchod). Credai Ptolemi fod y Don a'r Volga yn rhannu'r un gangen uchaf, a oedd yn llifo o'r Mynyddoedd Hyperborea. Esblygodd ethnigrwydd Rwsia yng Ngorllewin Rwsia ac o amgylch afon Volga i raddau helaeth iawn, wrth ymyl llwythau eraill megis llwythau Slafiaid y Dwyrain, y Buzhaniaid a'r Vyatichiaid.

Mae sawl ardal yn Rwsia wedi'u cysylltu â llwyth Slafaidd Buzhan, er enghraifft Sredniy Buzhan yn Oblast Orenburg, Buzan ac afon Buzan yn Oblast Astrakhan. Buzhan (Perseg: *بوژان‎*  ; a elwir hefyd yn *Būzān*) hefyd yn bentref yn Nishapur, Iran. Ar ddiwedd yr 8g cofnodir talaith Rwseg Russkiy Kaganate mewn gwahanol ffynonellau Gogleddol a Dwyreiniol. Roedd y Volga yn un o brif afonydd diwylliant Rus 'Khaganates.

Yn dilyn hynny, chwaraeodd y basn ran bwysig yn symudiadau pobl o Asia i Ewrop. Ffynnodd y Volga Bwlgaria lle mae'r Kama yn ymuno â'r Volga, gyda'r Khazariaid yn rheoli rhannau isaf yr afon. Roedd dinasoedd Volga fel Atil, Saqsin, neu Sarai ymhlith trefi mwyaf y byd canoloesol. Gwasanaethodd yr afon fel llwybr masnach pwysig yn cysylltu Sgandinafia, ardaloedd Ffinno-Wgraidd â'r gwahanol lwythau Slafaidd a phobl Turkic, Germanaidd, Ffinneg a phobl eraill yn yr hen Rus', a Volga Bwlgaria â Khazaria, Persia a'r byd Arabaidd .

 Paentiad Ilya Yefimovich Repin o bobl yn tynnu cwch *ar y Volga*
O'r 6ed tan yr 8g ymgartrefodd yr Alaniaid yn rhanbarth Canol Volga ac yn y paith yn rhanbarth deheuol Rwsia, yn y paith Pontic-Caspia.

Map yn dangos basn Afon Volga
Disodlwyd y Khazariaid gan Kipchakiaid, Kimekiaid a Mongolwyr, sef y bobl a sefydlodd yr Ulug Ulus ("y genedl enfawr") yn rhannau isaf y Volga. Yn ddiweddarach holltodd eu hymerodraeth yn ddau: Khanate Kazan a Khanate o Astrakhan, ond goresgynnwyd y ddau gan y Rwsiaid yn ystod Rhyfeloedd Russo-Kazan yn y 16g. Mae teimlad dwfn pobl Rwsia am yr Volga yn atseinio mewn diwylliant a llenyddiaeth genedlaethol, gan ddechrau o Ymgyrch Slovo o polku Igoreve o'r 12g. Mae ''Cân Rhwyfwr y Volga'' yn un o lawer o ganeuon sydd wedi'u neilltuo i afon genedlaethol Rwsia.

#### Gwrthdaro yn yr 20fed ganrif

Môr-filwyr Sofietaidd ar lan afon Volga
Yn ystod Rhyfel Cartref Rwsia, ddroedd gan y ddwy ochr longau rhyfel ar y Volga. Ym 1918, cymerodd y Volga Flotilla Coch ran wrth yrru'r Gwynion tua'r dwyrain, o'r Volga Canol yn Kazan i'r Kama ac yn y pen draw i Ufa ar y Belaya.

Yn ystod yr Ail Ryfel Byd, bu'r ddinas ar dro mawr y Volga, a elwir heddiw'n Volgograd, yn dyst i Frwydr Stalingrad, o bosibl y frwydr fwyaf gwaedlyd yn hanes dynoliaeth, lle cafodd yr Undeb Sofietaidd a lluoedd yr Almaen eu cloi mewn brwydr ddigymar dros fynediad i'r afon. Roedd y Volga (ac mae'n dal i fod) yn llwybr trafnidiaeth hanfodol rhwng canol Rwsia a'r Môr Caspia, ac sy'n arwain at feysydd olew Penrhyn Apsheron. Roedd Hitler yn bwriadu defnyddio meysydd olew Azerbaijan i yrru goresgyniadau Almaeneg y dyfodol. Trwy gipio'r afon, byddai 'r Almaen wedi gallu symud cyflenwadau, gynnau, a dynion i ran ogleddol Rwsia. Ar yr un pryd, gallai’r Almaen flocio’r llwybr trafnidiaeth hwn yn barhaol, gan atal mynediad at olew ac at gyflenwadau trwy Goridor Persia.

Yn y brwydrau hyn, yr Undeb Sofietaidd oedd yn ymosod fwyaf, tra bod milwyr yr Almaen yn defnyddio safiad mwy amddiffynnol.

## Isafonydd

Dyma brif isafonydd Afon Volga, gan gychwyn o ben uchaf yr afon:

* Afon Akhtuba
* Afon Samara (yn Samara)
* Afon Kama (ger Kazan)
* Afon Kazanka (Kazan)
* Afon Sviyaga (ger Kazan)
* Afon Vetluga (ger Kozmodemyansk)
* Afon Sura (yn Vasilsursk)
* Afon Kerzhenets (gerr Lyskovo)
* Afon Oka (yn Nizhny Novgorod)
* Afon Uzola (ger Balakhna)
* Afon Unzha (ger Yuryevets)
* Afon Kostroma (yn Kostroma)
* Afon Kotorosl (yn Yaroslavl)
* Afon Sheksna (yn Cherepovets)
* Afon Mologa (ger Vesyegonsk)
* Afon Kashinka (ger Kalyazin)
* Afon Nerl (ger Kalyazin)
* Afon Medveditsa (ger Kimry)
* Afon Dubna (yn Dubna)
* Afon Shosha (ger Konakovo)
* Afon Tvertsa (yn Tver)
* Afon Vazuza (yn Zubtsov)
* Afon Selizharovka (yn Selizharovo)

## Grwpiau ethnig

 Y Volga o Fynyddoedd Zhiguli .
Roedd llawer o wahanol ethnigrwydd yn byw ar afon Volga ac yn eu plith, llwythau Slafaidd Vyatchi'r Dwyrain a gymerodd ran bendant yn natblygiad y Rwsiaid modern. Ymhlith y bobl gyntaf a gofnodwyd ar hyd y Volga uchaf roedd y Ffinno-Wgriaid Mari (Мари) a'u grŵp gorllewinol ethnig o'r enw Merya (Мäрӹ). Lle mae'r Volga yn llifo trwy'r paith, roedd yr ardal hefyd yn gartref i bobl o Iran, sef y Sarmatiaid o 200 CC. Ers yr hen amser, hyd yn oed cyn i daleithiau'r Rus ddatblygu, roedd afon Volga yn llwybr masnach pwysig lle roedd Slafiaid, pobl Tyrcig a Ffinno-Wgriaid yn byw ac yn fan cyfarfod byd Arabaidd y Dwyrain Canol â phobl Varangaidd y gwledydd Nordig trwy fasnachu.

Yn yr 8g a'r 9g teithiodd pobl yma o o Kievan Rus'. Daeth Slafiaid o Kievan Rus 'â Christnogaeth i'r Volga uchaf, a mabwysiadodd cyfran o bobl leol nad oeddent yn Slafaiaid nac yn Gristion, a dod yn Slafiaid Dwyreiniol, yn raddol. Ymfudodd gweddill pobl y Mari i'r dwyrain pell i mewn i'r tir. Yn ystod sawl canrif cymhathodd y Slafiaid y poblogaethau Ffinneg brodorol, megis pobloedd Merya a Meshchera. Ymhlith y bobloedd sydd wedi goroesi o ethnigrwydd Volga Finnic mae Maris a Mordvins y Volga canol. Hefyd roedd pobl Khazar a Bwlgar yn byw ym mhen uchaf, canol ac isaf basn Afon Volga.

Ar wahân i'r Hyniaid, cyrhaeddodd y llwythau Tyrcig cynharaf yn y 7g gan gymhathu rhywfaint o boblogaeth Ffinneg ac Indo-Ewropeaidd ar y Volga canol ac isaf. Mae'r Tatars Mwslimaidd yn ddisgynyddion poblogaeth Volga Bwlgaria canoloesol. Roedd grŵp Tyrcig arall, y Nogais, gynt yn byw yn y paith Volga isaf.

## Fforio

 Y Volga yn Volgograd
 Mewn rhai lleoliadau, mae gan y Volga lan orllewinol greigiog.
Mae'r Volga, a ehangwyd er mwyn ei mordwyo drwy adeiladu argaeau enfawr yn ystod blynyddoedd diwydiannol Joseph Stalin a fu'n bwysig iawn i longau a chludiant mewndirol Rwsia. Ceir cloeon llongau mawr (lociau dwbl) ar bob argae yn yr afon fel y gall llongau o ddimensiynau sylweddol deithio o Fôr Caspia bron at ffynhonnell yr afon.

Mae cysylltiu ag afon Don a'r Môr Du'n bosibl trwy Gamlas Volga-Don. Yn ogystal, ceir cysylltiadau â llynnoedd y Gogledd (Llyn Ladoga, Llyn Onega), Saint Petersburg a Môr y Baltig yn bosibl trwy'r Ddyfrffordd Volga-Baltig; gwireddwyd masnach â Mosgo gan Gamlas Mosgo sy'n cysylltu'r Volga ac Afon Mosgfa.

Dyluniwyd yr isadeiledd hwn ar gyfer cychod ar raddfa gymharol fawr (dimensiynau clo o 290 wrth 30 metr (951 wrth 98 tr) ar y Volga, ychydig yn llai ar rai o'r afonydd a'r camlesi eraill) ac mae'n rhychwantu miloedd lawer o gilometrau. Mae nifer o gwmnïau a arferai gael eu rhedeg gan y wladwriaeth bellach wedi'u preifateiddio ac yn gweithredu llongau teithwyr a chargo ar yr afon. Mae Volgotanker, gyda dros 200 o danceri petroliwm, yn un ohonyn nhw.

Yn yr oes Sofietaidd hyd at yr oes fodern, mae grawn ac olew wedi bod ymhlith yr allforion cargo mwyaf a gludwyd ar y Volga. Hyd yn ddiweddar rhoddwyd mynediad i ddyfrffyrdd Rwseg i gychod tramor ar raddfa gyfyngedig iawn. Ceir cysylltiadau cynyddol rhwng yr Undeb Ewropeaidd a Rwsia sydd wedi arwain at bolisïau newydd o ran mynediad at ddyfrffyrdd mewndirol Rwsia. Disgwylir y bydd llongau cenhedloedd eraill yn cael eu caniatáu ar afonydd Rwseg yn fuan.

## Delweddau o loeren

* Golygfa o'r afon a Volgograd o'r gofod.
* Delta afon Volga, Terra / MODIS 2010-07-17.
* Terra / MODIS, 2002-05-17.
* Terra / MODIS, 2001-10-10.

## Dolenni allanol

* Afon Volga o'r gofod
* Lluniau o lannau'r afon Archifwyd 2011-07-07 yn y Peiriant Wayback

## Cyfeiriadau