# Tonga

Tonga|  |
| Brenhiniaeth TongaPuleʻanga Fakatuʻi ʻo Tonga* |
|  |
| Arwyddair | Ko e ʻOtua mo Tonga ko hoku tofiʻa  |
| Math | gwlad, gwladwriaeth sofran, ynys-genedl, esblygiad tiriogaethol yr Ymerodraeth Brydeinig  |
|  |
| Prifddinas | Nuku'alofa  |
| Poblogaeth | 108,020  |
| Sefydlwyd | 4 Mehefin 1970 (Annibyniaeth oddi wrth Lloegr)  |
| Anthem | Anthem Brenin Ynysoedd Tonga  |
| Pennaeth llywodraeth | Fatafehi Fakafanua  |
| Cylchfa amser | UTC+13:00, Tongatapu'r Môr Tawel  |
| Gefeilldref/i | Auckland, Owariasahi  |
| Iaith/Ieithoedd   swyddogol | Tongan, Saesneg  |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | Polynesia  |
| Gwlad | Tonga  |
| Arwynebedd | 748.506563 km²  |
| Yn ffinio gyda | Unol Daleithiau America  |
| Cyfesurynnau | 20.58778°S 174.81028°W  |
| Gwleidyddiaeth |
| Corff deddfwriaethol | Cynulliad Deddfwriaethol Tonga  |
| Swydd pennaeth   y wladwriaeth | Brenin Tonga  |
| Pennaeth y wladwriaeth | Tupou VI  |
| Swydd pennaeth   y Llywodraeth | Prif Weinidog Tonga  |
| Pennaeth y Llywodraeth | Fatafehi Fakafanua  |
|  |
|  |
| Ariannol |
| Cyfanswm CMC (*GDP*) | $469.2 miliwn  |
| Arian | Tongan paʻanga  |
| Cyfartaledd plant | 3.722  |
| Mynegai Datblygiad Dynol | 0.745  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Mae **Tonga** (yn swyddogol **Teyrnas Tonga;** yn y Tongaeg: *Puleʻanga Fakatuʻi ʻo Tonga*) yn wlad sofran, ac yn wlad ynys ym Mholynesia, sy'n rhan o Oceania. Mae ganddi 171 o ynysoedd - gyda phobl yn byw ar 45 ohonynt nhw. Cyfanswm arwynebedd y wlad yw tua 750 cilometr sgwar (290 milltir sgwar) a hynny wedi ei wasgaru dros arwynebedd o tua 700,000 o gilometrau sgwar (270,000 milltir sgwar)yn Ne'r Cefnfor Tawel. O 2021 ymlaen, mae gan Tonga boblogaeth o 104,494, gyda 70% ohonynt yn byw ar y brif ynys, sef Tongatapu. O'i hamgylch mae Ffiji a Wallis a Futuna (Ffrainc) i'r gogledd-orllewin, Samoa i'r gogledd-ddwyrain, Caledonia Newydd (Ffrainc) a Fanwatw i'r gorllewin, Niue (y diriogaeth dramor agosaf) i'r dwyrain, a Kermadec (Seland Newydd) i'r de-orllewin. Mae Tonga tua 1,800 cilometr (1,100 mi) o Ynys y Gogledd, Seland Newydd ac mae'n aelod o Gymanwlad Lloegr.

Daeth gwareiddiad Lapita i fyw i Tonga am y tro cyntaf tua 2,500 o flynyddoedd yn ôl, sef gwladfawyr (neu 'wladychwyr') Polynesaidd a esblygodd yn raddol ei hunaniaeth ethnig ei hun, gyda iaith a diwylliant unigryw. Roeddent yn gyflym i sefydlu sylfaen bwerus ar draws De'r Môr Tawel, a gelwir y cyfnod hwn o ehangu a gwladychu Tonga yn Ymerodraeth Tui Tonga. O reolaeth y brenin Tongan cyntaf, ʻAhoʻeitu, tyfodd Tonga'n bŵer rhanbarthol. Gorchfygodd ac aeth ati i reoli rhannau o'r Môr Tawel, o rannau o Ynysoedd Solomon a'r cyfan o Caledonia Newydd a Ffiji yn y gorllewin i Samoa a Niue a hyd yn oed cyn belled â rhannau o Polynesia Ffrengig heddiw yn y dwyrain. Daeth Tuʻi Tonga yn enwog am ei dylanwad economaidd, ethnig, a diwylliannol dros y Môr Tawel, a barhaodd hyd yn oed ar ôl chwyldro Samoaidd y 13g a darganfyddiad Ewropeaid o'r ynysoedd yn 1616.

Rhwng 1900 a 1970, roedd gan Tonga statws gwladwriaeth warchodedig Brydeinig hy roedd Lloegr wedi'i meddiannu, ei gwladychu. Gofalodd y DU am faterion tramor Tonga o dan Gytundeb Cyfeillgarwch Tonga, ond ni ildiodd Tonga ei sofraniaeth i unrhyw bŵer tramor. Yn 2010, cymerodd gam pendant i ffwrdd o'i brenhiniaeth absoliwt draddodiadol a daeth yn frenhiniaeth gyfansoddiadol gwbl weithredol, ar ôl i ddiwygiadau deddfwriaethol baratoi'r ffordd ar gyfer ei hetholiadau cynrychioliadol cyntaf. Fel a ddigwyddodd yn Lloegr, daeth y brenin a'r frenhines yn ddim mwy na phwped.

## Etymoleg

Mewn llawer o ieithoedd Polynesaidd, gan gynnwys Tongeg, mae'r gair yn deillio o *fakatonga*, sy'n golygu 'tua'r de'. Enwir yr archipelago hefyd gyda'r enw hwn oherwydd dyma'r grŵp mwyaf deheuol ymhlith grwpiau ynysoedd gorllewin Polynesia. Mae'r gair *tonga* yn gytras â'r gair Hawäieg "kona", sy'n golygu "yr ochr lle chwytha'r gwynt", sef tarddiad yr enw ar gyfer Ardal Kona yn Hawaii.

## Hanes

Dyfodiad Abel Tasman i Tongatapu, 1643; darlun gan Isaack Gilsemans
Yn ôl mytholeg Tonganaidd, lluniodd y duw Maui grŵp o ynysoedd o'r cefnfor, gan ymddangos gyntaf yn Tongatapu, Ynysoedd Ha'apai a Vava'u, gan integreiddio i'r hyn a ddaeth yn Tonga heddiw.

Roedd grŵp a siaraant yr ieithoedd Awstronesaidd yn gysylltiedig â'r hyn y mae archeolegwyr yn ei alw'n ddiwylliant Lapita. Roedd y grwp (neu'r bobl) yma i'w cael o Ynys Melanesia i Samoa, gan ehangu ymhellach a phreswylio yn Tonga rhwng 1500 a 1000 BC. Mae ysgolheigion yn dal i ddadlau yn union pryd y setlwyd Tonga am y tro cyntaf, ond mae dyddio thoriwm diweddar yn cadarnhau bod gwladfawyr wedi cyrraedd y dref breswyl gynharaf y gwyddys amdani, Nukuleka, erbyn 888 CC, ± 8 mlynedd. Rhannwyd hanes rhag-gyswllt Tonga trwy hanes llafar, a drosglwyddwyd o genhedlaeth i genhedlaeth.

Erbyn y 12g, roedd y Tonganiaid a brenin Tongan y Tui Tonga, wedi ennill enw da ar draws canol y Môr Tawel – o Niue, Samoa, Rotuma, Wallis a Futuna, Caledonia Newydd i Tikopia, gan arwain rhai haneswyr i sôn am Ymerodraeth Tonga yn Nhwi yn ystod y cyfnod hwnnw. Mae'n hysbys bod rhyfeloedd cartref wedi digwydd yn Tonga yn y 15g a'r 17g.

Daeth pobl Tongan ar draws gwladychwyr Ewropeaidd am y tro cyntaf yn 1616, pan ymwelodd llong Iseldiraidd yr <i id="mwpQ">Eendracht</i>, dan arweiniad Willem Schouten, â'r ynysoedd gyda'r diben o fasnachu. Yn ddiweddarach, cyrhaeddodd fforwyr eraill o'r Iseldiroedd, gan gynnwys Jacob Le Maire (a ymwelodd ag ynys ogleddol Niuatoputapu); ac Abel Tasman (a ymwelodd â Tongatapu a Ha'apai) yn 1643. Ymhlith yr ymwelwyr Ewropeaidd nodedig diweddarach oedd James Cook, o Lynges Lloegr, a hynny yn 1773, 1774, a 1777; fforwyr Llynges Sbaen Francisco Mourelle de la Rúa yn 1781; Alessandro Malaspina yn 1793; y cenhadon cyntaf o Lundain yn 1797; a gweinidog gyda'r Methodistiaid Wesleaidd, y Parchedig Walter Lawry, yn 1822.

## Daearyddiaeth

 Map o Tonga
Wedi'i leoli yn Oceania, mae Tonga yn archipelago yn Ne'r Môr Tawel, yn union i'r de o Samoa a thua dwy ran o dair o'r ffordd o Hawai'i i Seland Newydd. Rhennir ei 171 o ynysoedd, yn dri phrif grŵp - Vava'u, Ha'apai, a Tongatapu - sy'n gorchuddio llinell gogledd-de 800 cilometr (500 mi) o hyd.

Mae'r ynys fwyaf, Tongatapu, lle mae prifddinas Nuku'alofa wedi'i lleoli, yn gorchuddio 257 cilometr sgwar (99 milltir sgwar). Yn ddaearegol, mae ynysoedd Tongan o ddau fath: mae gan y rhan fwyaf sylfaen galchfaen a ffurfiwyd o ffurfiannau cwrel wedi codi; mae eraill yn cynnwys calchfaen a orchuddiwyd gan sylfaen folcanig .

### Hinsawdd

Mae gan Tonga hinsawdd fforest law drofannol gyda chyfnod cynnes rhwng Rhagfyr ac Ebrill, pan fydd y tymheredd yn codi uwchlaw 32 °C (89.6 °F), a chyfnod oerach (Mai-Tachwedd), gyda thymheredd nad yw'n codi'n aml uwchlaw 27 °C (80.6 °F). Mae'r tymheredd a'r glawiad yn amrywio o 23 °C (73.4 °F) a 1,700 milimetr (67 modfedd) ar Tongatapu yn y de i 27 °C (80.6 °F) a 2,970 milimetr (117 modf) ar yr ynysoedd mwy gogleddol yn nes at y Cyhydedd.

## Demograffeg

### Grwpiau ethnig

| Grwpiau Ethnig yn Tonga |
| --- |
| Grwpiau Ethnig |  | canran |
| Tonganiaid |    | 97.03% |
| Rhannol o Tonga |    | 0.79% |
| Tsieiniaid |    | 0.73% |
| Fijiaid |    | 0.3% |
| Europeaid |    | 0.25% |
| Indo-Ffijiaid |    | 0.12% |
| Other Pacific Islander |    | 0.2% |
| Asiaid eraill |    | 0.19% |
| Eraill |    | 0.37% |
| Dim gwybodaeth |    | 0.03% |

## Llyfryddiaeth

* Niko Besnier, *On the Edge of the Global: Modern Anxieties in a Pacific Island Nation* (Stanford, CA: Stanford University Press, 2011)
* Paul van der Grijp, *Islanders of the South: Production, Kinship and Ideology in the Polynesian Kingdom of Tonga* (Leiden: KITLV Press, 1993)
* Paul van der Grijp, *Identity and Development: Tongan Culture, Agriculture, and the Perenniality of the Gift* (Leiden: KITLV Press, 2004)
* Paul van der Grijp, *Manifestations of Mana: Political Power and Divine Inspiration in Polynesia* (Fiena a Berlin: LIT Verlag, 2014)
* Helen Morton, *Becoming Tongan: An Ethnography of Childhood*
* Stephanie Lawson, *Tradition Versus Democracy in the South Pacific: Fiji, Tonga and Western Samoa*
* Noel Rutherford, *Friendly Islands: A History of Tonga* (Melbourne: Oxford University Press, 1977)
* Elizabeth Wood-Ellem, *Tonga and the Tongans: Heritage and Identity* (Alphington, Vic.: Tonga Research Association, 2007)
* Edwin N Ferdon, *Early Tonga: As the Explorers Saw it 1616–1810* (Tucson: University of Arizona Press, 1987)
* Keith St Cartmail, *The Art of Tonga* (Honolulu: University of Hawai'i Press, 1997)
* Paul. W. Dale, *The Tonga Book*
* James Siers, *Tonga*

### Bywyd gwyllt

* Dick Watling, *Birds of Fiji, Tonga and Samoa*
* Dick Watling, *A Guide to the Birds of Fiji and Western Polynesia: Including American Samoa, Niue, Samoa, Tokelau, Tonga, Tuvalu and Wallis and Futuna*
* Dick Watling, *Guide to the Birds of the Kingdom of Tonga*

### Teithlyfrau

* Susannah Farfor a Paul Smitz, *Lonely Planet Guide: Samoan Islands and Tonga*
* David Stanley, *Moon Travel Guide: Samoa-Tonga*

### Pobol

* Martin Daly (2009). *Tonga: A New Bibliography*. University of Hawaii Press. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 19 Awst 2020. Cyrchwyd 18 Hydref 2015.

### Ffuglen

* Brian K. Crawford (2009). *Toki: A Historical Novel*. Brian K. Crawford. ISBN 978-0-557-03434-5. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 18 Awst 2020. Cyrchwyd 1 Mawrth 2018.

## Cyfeiriadau

 **Gwledydd a thiriogaethau Oceania**

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | **Awstralia** |
Awstralia · Ynys Norfolk · Ynys y Nadolig · Ynysoedd Cocos |
|  | **Melanesia** |
Caledonia Newydd · Fanwatw · Ffiji · Papwa Gini Newydd · Ynysoedd Solomon |
|  | **Micronesia** |
Ciribas · Gwam · Nawrw · Palaw · Taleithiau Ffederal Micronesia · Ynysoedd Gogledd Mariana · Ynysoedd Marshall |
|  | **Polynesia** |
Niue · Polynesia Ffrengig · Samoa · Samoa America · Seland Newydd · Tocelaw · Tonga · Twfalw · Wallis a Futuna · Ynys Clipperton · Ynysoedd Cook · Ynysoedd Pitcairn |