# Ghana

Ghana|  |
| Gweriniaeth Ghana |
|  |
| Arwyddair | Rhyddid a Chyfiawnder  |
| Math | gwladwriaeth sofran, gwlad  |
| Enwyd ar ôl | Ymerodraeth Ghana  |
|  |
| Prifddinas | Accra  |
| Poblogaeth | 32,833,031  |
| Sefydlwyd | 6 Mawrth 1957 oddi wrth y DU |
| Anthem | Gwyn Fyd Ghana Ein Mamwlad  |
| Pennaeth llywodraeth | Nana Akufo-Addo  |
| Cylchfa amser | UTC+00:00, Africa/Accra  |
| Iaith/Ieithoedd   swyddogol | Saesneg  |
| Daearyddiaeth |
| Gwlad |  Ghana |
| Arwynebedd | 238,535 ±1 km²  |
| Gerllaw | Cefnfor yr Iwerydd  |
| Yn ffinio gyda | Bwrcina Ffaso, Y Traeth Ifori, Togo  |
| Cyfesurynnau | 7.9465°N 1.0232°W  |
| Gwleidyddiaeth |
| Corff gweithredol | Llywodraeth Ghana  |
| Corff deddfwriaethol | Senedd Ghana  |
| Swydd pennaeth   y wladwriaeth | Arlywydd Ghana  |
| Pennaeth y wladwriaeth | John Dramani Mahama  |
| Swydd pennaeth   y Llywodraeth | Arlywydd Ghana  |
| Pennaeth y Llywodraeth | Nana Akufo-Addo  |
|  |
|  |
| Ariannol |
| Cyfanswm CMC (*GDP*) | $79,156 miliwn, $72,839 miliwn  |
| Arian | Cedi  |
| Canran y diwaith | 2 ±1 canran  |
| Cyfartaledd plant | 4.168  |
| Mynegai Datblygiad Dynol | 0.632  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Mae **Ghana**, yn swyddogol **Gweriniaeth Ghana**, yn wlad yng Ngorllewin Affrica sy'n gowedd ger Gwlff Gini a Chefnfor yr Iwerydd i'r de. Mae'n rhannu ffin â'r Arfordir Ifori (y Côte d'lvoire ) yn y gorllewin, Burkina Faso yn y gogledd, a Togo yn y dwyrain. Arwynebedd Ghana yw 239,567 metr sgwâr ac mae'n cynnwys ecolegau amrywiol, o safana arfordirol i goedwigoedd glaw trofannol.

Gyda bron i 35 miliwn o drigolion, Ghana yw'r ail wlad fwyaf poblog yng Ngorllewin Affrica. Y brifddinas a'r ddinas fwyaf yw Accra; mae dinasoedd eraill yn cynnwys Tema, Kumasi, Sunyani, Wa, Techiman, Tamale, a Sekondi-Takoradi. Yn 1957 Ghana oedd y wladfa gyntaf yn Affrica Is-Sahara i ennill sofraniaeth (annibyniaeth), dan arweiniad Y Chwech Mawr, sef chwech o arweinyddion Confensiwn yr Arfordir Aur Unedig (UGCC).

Y teyrnasoedd cynharaf i ddod i'r amlwg yn Ghana oedd Bonoman yn y de a Theyrnas Dagbon yn y gogledd, gyda Bonoman yn bodoli yn yr ardal yn ystod yr 11g. Daeth Ymerodraeth Ashanti a theyrnasoedd Acanaidd eraill yn y de i'r amlwg dros y canrifoedd. Gan ddechrau yn y 15g, bu Ymerodraeth Portiwgal, ac yna pwerau Ewropeaidd eraill, yn herio'r ardal am hawliau masnachu, nes i wladychwyr Seisnig reoli'r arfordir erbyn y 19g. Yn dilyn mwy na chanrif o wrthwynebu'r trefedigaethwyr Saesnig, ffurfiwyd ffiniau presennol y wlad, gan gwmpasu pedair tiriogaeth drefedigaethol Seisnig ar wahân: yr Arfordir Aur, Ashanti, Tiriogaethau'r Gogledd, a British Togoland. Unwyd y rhain fel arglwyddiaeth annibynnol o fewn Cymanwlad Lloegr. Ar 6 Mawrth 1957 Ghana oedd y wladfa gyntaf yn Affrica Is-Sahara i ennill sofraniaeth - hynny yw, ennill annibyniaeth. O dan yr Arlywydd Kwame Nkrumah, bu'n llwyddiannus yn ei ymdrechion i ddad-drefedigaethu ac roedd y mudiad Pan-Affrica hefyd yn hynod o lwyddiannus.

Mae Ghana yn wlad aml-ethnig gyda grwpiau ieithyddol a chrefyddol amrywiol; yr Acan yw'r grŵp ethnig mwyaf. Cristnogion yw'r rhan fwyaf o Ghanaiaid (71.3%); mae bron un rhan o bump yn Fwslimiaid a deg y cant yn ymarfer ffydd draddodiadol neu'n ddi-grefydd. Mae Ghana yn ddemocratiaeth gyfansoddiadol unedol a arweinir gan arlywydd sy'n bennaeth y wladwriaeth a phennaeth y llywodraeth. Ar gyfer sefydlogrwydd gwleidyddol yn Affrica, roedd Ghana yn seithfed ym Mynegai Ibrahim o Lywodraethu (*governance*) yn Affrica yn 2012 ac yn bumed ym Mynegai Gwladwriaethau Bregus yn 2012. Ers 1993 yn Ghana mae un o'r llywodraethau rhydd a mwyaf sefydlog ar y cyfandir, ac mae'n perfformio'n gymharol dda mewn gofal iechyd, twf economaidd, a datblygiad dynol, ac mae ganddi ddylanwad sylweddol yng Ngorllewin Affrica ac Affrica yn gyffredinol. Mae Ghana wedi'i hintegreiddio'n dda mewn materion rhyngwladol, gan ei bod yn aelod sefydlog o'r Mudiad Amhleidiol a'r Undeb Affricanaidd, ac yn aelod o Gymuned Economaidd Gwladwriaethau Gorllewin Affrica, y Grŵp o 24 a Chymanwlad y Cenhedloedd.

## Geirdarddiad

Daw'r enw *Ghana* o Wagadu, ymerodraeth yng ngorllewin Affrica o'r 3edd i'r 12g; Galwyd Wagadu yn *Ghana* gan fasnachwyr Arabaidd a oedd yn ymwneud â'r fasnach draws-Sahara. Credir bod *Ghana* yn tarddu o'r teitl *Kaya Maghan* o reolwyr Wagadu, sy'n cyfieithu fel *pren mesur aur*. Wrth i nythfa'r Arfordir Aur baratoi ar gyfer annibyniaeth, arweinydd y genedl a phrif weinidog cyntaf (ac yn ddiweddarach yr arlywydd cyntaf) Kwame Nkrumah a arweiniodd gyda phump arall Ghana i annibyniaeth, a chytunwyd a'r enw *Ghana*, gan anelu at undod a rhyddhad ymhlith pobl Ghana. Roedd yr enw'n atgof pwerus o'u treftadaeth gyffredin ac etifeddiaeth yr ymerodraeth hynafol a fu unwaith yn ffynnu yn y rhanbarth ehangach. Roedd yn crynhoi dyheadau pobl Ghana ar gyfer hunan-lywodraeth, cynnydd, a dyfodol wedi'i nodi gan urddas a gwytnwch.

## Cysylltiadau Cymreig

Thomas Birch Freeman
* Thomas Birch Freeman: cenhadwr Methodistaidd Cymreig a chwaraeodd ran allweddol yn natblygiad Methodiaeth yn Ghana yn y 19g. Mae rhai ffynonellau yn nodi ei fod yn teimlo cysylltiad cryf â'i wreiddiau Cymreig, drwy ei fam. Fe'i hyfforddwyd fel pregethwr yn ysgolion diwinyddol y Wesleyaid yng Nghymru. Yn aml, byddai'n ymweld â Chymru yn ystod ei fywyd, er ei fod yn treulio'r rhan fwyaf o'i amser yn Ghana.
* Ysbyty'r Cymry, Tarkwa: er nad yw'n gysylltiedig â Chymru heddiw, fe'i sefydlwyd yn wreiddiol gan gwmni mwyngloddio Cymreig yn Tarkwa.

## Diwylliant

Gŵyl Hogbetsotso yn Rhanbarth Volta
### Bwyd a diod

Mae bwyd Ghana yn cynnwys amrywiaeth o gawliau a lobsgows gyda'r rhan fwyaf yn cael eu paratoi gyda llysiau, cig, dofednod neu bysgod. Mae pysgod yn bwysig yn y diet, gyda tilapia, silod mân (*whitebait*) wedi'u rhostio neu ei ffrio, pysgod a fygwyd a chimwch yr afon, i gyd yn gydrannau cyffredin o brydau Ghana. Mae Banku (neu akple) yn fwyd llawn startsh yn gyffredin, sy'n cael ei wneud o ŷd wedi'i falu (indrawn), a bwydydd sy'n seiliedig ar flawd corn kɔmi a banku (akple) fel arfer yn cyd-fynd â rhyw fath o bysgod wedi'u ffrio (chinam) neu tilapia wedi'u grilio a chyfwyd sbeislyd iawn wedi'i wneud o tsilis coch a gwyrdd amrwd, winwnsyn (nionod) a thomatos (saws pupur).

Mae Banku a tilapia yn gyfuniad a geir yn y rhan fwyaf o fwytai. Fufu yw'r pryd mwyaf cyffredin o Ghana acmae'n cael ei allforio ar draws Affrica. Mae reis yn brif bryd ac wedi hen sefydlu ledled y wlad, gyda gwahanol amrywiadau'n seiliedig ar reis i brecwast, i ginio a swper, y prif amrywiadau yw waakye, sef reis plaen a lobsgows (naill ai kontomire neu saws tomato), reis wedi'i ffrio a reis jollof.

## Cyfeiriadau