# Cyhydedd

Cyhydedd|  |
| Enghraifft o: | great circle, circle of latitude, equator  |
|  |
| Gwladwriaeth | São Tomé a Príncipe, Gabon, Gweriniaeth y Congo, Gweriniaeth Ddemocrataidd y Congo, Wganda, Cenia, Somalia, Indonesia, Ecwador, Colombia, Brasil  |
| Hyd | 40,075 cilometr  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/02prc  |
| Thesawrws y BNCF | 6306  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Mewn daearyddiaeth, mae **cyhydedd** yn llinell ddychmygol, sydd yn mynd o gwmpas y ddaear mewn plaen sy'n berpendiciwlar i echel ei chylchdro. Mae i bob planed sy'n cylchdroi ei gyhydedd ei hun, ond fel arfer, mae "Cyhydedd" yn cyfeirio at linell ar y Ddaear. Gosodir y Cyhydedd yn union rhwng dau begwn y blaned; golyga hyn ei bod yr un pellter o Begwn y Gogledd ag ydyw o Begwn y De. Mae'r Cyhydedd yn rhannu'r ddaear yn ddau; Hemisffer y Gogledd ac Hemisffer y De.

Y gweledydd hynny sydd ar y Cyhydedd (coch) neu gyfeirnod meridian IERS (glas)
## Geodedd Cyhydedd y Ddaear

Diffinnir Cyhydedd y Ddaear o ran ei ledred gan 0° (sero gradd). Mae'n un o bump prif cylch lledred a nodir mewn daearyddiaeth; ceir hefyd y cylchoedd pegynol hyn: (y Cylch Arctig a'r Cylch Antartig) a'r ddau gylch trofannol (Trofan Cancr a Throfan Capricorn).

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Delwedd:Equator monument.jpg |  |  |
| Chwith: Cofeb yn nodi'r Cyhydedd ger tref Pontianak, Indonesia Y dde: Arwydd ffordd yn nodi'r Cyhydedd ger tref Nanyuki, Cenia |

Yn ei symudiad ymddangosiadol yn yr awyr, mae'r haul yn pasio uwchben y Cyhydedd ddwywaith y flwyddyn, yn ystod y cyhydnosau. Am eilad, yn ystod y cyhydnos, mae pelydrau'r haul yn union berpendiciwlar i wyneb y ddaear ar y rhan arbennig honno o'r Cyhydedd.

Mae'r mannau hynny sydd ar y Cyhydedd yn cael y gwawrio a'r machlud haul cyflymaf, gan fod yr haul yn codi ac yn machlud bron yn fertig drwy gydol y flwyddyn. Mae hyd diwrnod (o godiad haul hyd at ei fachlud) ar y Cyhydedd bron yn hafal drwy gydol y flwyddyn ac mae ei hyd oddeutu 14 munud yn hirach na'r nos oherwydd plygiant golau gan yr atmosffer a gan y diffinnir yr union eiliad o wawrio a machlud gan yr eiliad honno pan fo 'ymyl' yr haul (yn hytrach na'i ganol) i'w weld uwchben y gorwel. Mae'r Ddaear yn bolio rhyw ychydig ar y Cyhydedd. Ei ddiametr yw 12,750 cilometr (7,922 mi), on ar y Cyhydedd mae'r diametr oddeutu 43 cilometr (27 mi) greater than at the poles.

Lleolir nifer o ganolfanau gofod ger y Cyhydedd e.e. Canolfan Ofod Guiana yn Kourou, Guyane, gan fod y lleoliadau hyn yn symud yn gynt nag unrhyw ledred arall oherwydd cylchdro'r Ddaear. Golyga hyn fod y rocedi'n defnyddio llai o danwydd, pan gânt eu lansio. Er mwyn gwneud yn fawr o hyn, mae'n rhaid i'r rocedi gael eu lansio i gyfeiriad y dwyrain, y de-ddwyrain neu'r gogledd-ddwyrain.

## Gwledydd y mae'r Cyhydedd yn mynd drwyddynt

| Cyfesurynnau | Gwlad, rhanbarth neu fôr | Arall |
| --- | --- | --- |
| ﻿ / ﻿ | Cefnfor yr Iwerydd | Cefnfor Guinea |
| ﻿ / ﻿ | São Tomé a Príncipe | Ilhéu das Rolas |
| ﻿ / ﻿ | Cefnfor yr Iwerydd | Cefnfor Guinea |
| ﻿ / ﻿ | Gabon |  |
| ﻿ / ﻿ | Gweriniaeth y Congo | Mae'n mynd drwy Makoua. |
| ﻿ / ﻿ | Gweriniaeth Ddemocrataidd y Congo | Passing 9 km south of central Butembo |
| ﻿ / ﻿ | Wganda | Mae'n mynd 32 km i'r de o ganol Kampala |
| ﻿ / ﻿ | Llyn Victoria | Mae'n mynd drwy rai o ynysoedd Wganda |
| ﻿ / ﻿ | Cenia | Mae'n mynd assing 6 km i'r gogledd o ganol Kisumu |
| ﻿ / ﻿ | Somalia |  |
| ﻿ / ﻿ | Cefnfor India | Mae'n mynd drwy Huvadhu Atoll a Fuvahmulah |
| ﻿ / ﻿ | Indonesia | Ynysoedd Batu, Sumatra ac Ynysoedd Lingga |
| ﻿ / ﻿ | Culfor Karimata |  |
| ﻿ / ﻿ | Indonesia | Borneo |
| ﻿ / ﻿ | Culfor Makassar |  |
| ﻿ / ﻿ | Indonesia | Sulawesi |
| ﻿ / ﻿ | Culfor Tomini |  |
| ﻿ / ﻿ | Môr Molucca |  |
| ﻿ / ﻿ | Indonesia | ynysoedd Kayoa a Halmahera |
| ﻿ / ﻿ | Môr Halmahera |  |
| ﻿ / ﻿ | Indonesia | Gebe Island |
| ﻿ / ﻿ | Y Cefnfor Tawel | Mae'n mynd 570 m i'r gogledd o Ynys Waigeo |
| ﻿ / ﻿ | Ecwador | Isabela Island in the Ynysoedd y Galapagos |
| ﻿ / ﻿ | Y Cefnfor Tawel |  |
| ﻿ / ﻿ | Ecwador | Mae'n mynd 24 km i'r gogledd o ganol Quito, ger Mitad del Mundo |
| ﻿ / ﻿ | Colombia | Mae'n mynd 4.3 km i'r gogledd o'r ffin â Periw |
| ﻿ / ﻿ | Brasil | Amazonas Roraima Pará Amapá Ynysoedd Pará – ar aber Afon Amazonas |
| ﻿ / ﻿ | Atlantic Ocean |  |

Rhestr
* São Tomé a Príncipe – mae'r cyhydedd yn mynd dros ynys fehchan o'r enw Ilhéu das Rolas
* Gabon
* Gweriniaeth y Congo
* Gweriniaeth Ddemocrataidd y Congo
* Wganda
* Cenia
* Somalia
* Maldives – ond efallai yn croesi dim ond un o'r ynysoedd
* Indonesia
	+ Pini – ynys fechan ger Sumatra
	+ Sumatra
	+ Lingga – ynys fechan arall ger Sumatra
	+ Borneo – Kalimantan
	+ Sulawesi
	+ Halmahera
	+ nifer o ynysoedd bychain i'r dwyrain Halmahera
* Ynysoedd Gilbert – ond efallai yn croesi dim ond un o'r ynysoedd
* Ynysoedd Phoenix – yn croesi'r ynysoedd ger Ynys Baker
* Line Islands – yn coroesi'r ynysoedd ger Ynys Jarvis
* Ecwador
	+ Ynysoedd y Galapagos – yn coroesi Ynys Isabela.
* Colombia
* Brasil

## Gweler hefyd

* Hydred a lledred
* Pegwn y de
* Pegwn y gogledd
* Trofan Cancr
* Trofan yr Afr