# Y Môr Baltig

Y Môr Baltig|  |
| Math | môr ymylon, inland sea  |
| Enwyd ar ôl | dwyrain, gorllewin  |
| De-Ostsee.ogg  |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | Gogledd Cefnfor yr Iwerydd, Cefnfor y Byd  |
| Gwlad | Sweden, Y Ffindir, Rwsia, Estonia, Latfia, Lithwania, Gwlad Pwyl, Yr Almaen, Denmarc  |
| Arwynebedd | 377,000 km²  |
| Uwch y môr | 0 metr  |
| Yn ffinio gyda | Øresund, Great Belt, Little Belt  |
| Cyfesurynnau | 58°N 20°E  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Môr rhwng Llychlyn a gwledydd cyfandir Ewrop yw'r **Môr Baltig** neu'r **Môr Llychlyn**, sy'n gangen o Gefnfor yr Iwerydd. Mae cyswllt o Fôr y Gogledd i'r Môr Baltig trwy Skagerrak a Kattegat, dau gulfor rhwng Denmarc, Norwy a Sweden. Mae ei harwynebedd yn yn 413,000 km² ac mae'n cynnwys 21,600 km³ o ddŵr. Gyda dyfnder cyfartalog o 52m, sy'n ymestyn i 459m ar ei ddyfnaf, mae'n fôr bas iawn. Yn ogystal dim ond 1% o gynnwys y dŵr sy'n halen yn y môr hwn, sy'n golygu ei fod yn llai hallt na moroedd eraill.

## Daearyddiaeth

Y gwledydd ac ardaloedd o gwmpas y Môr Baltig yw Sweden, y Ffindir, Ffederasiwn Rwsia, Estonia, Latfia, Lithwania, Kaliningrad Oblast (clofan bychan Ffederasiwn Rwsia), Gwlad Pwyl, yr Almaen a Denmarc.

Y gylffiau mawr yw Gwlff Bothnia rhwng Sweden a'r Ffindir, Gwlff y Ffindir rhwng y Ffindir a'r gwledydd Baltaidd a Gwlff Riga rhwng Estonia a Latfia.

Yr ynysoedd mwyaf yw Gotland ac Öland (Sweden), Åland (y Ffindir), Hiiumaa a Saaremaa (Estonia). Ceir ynysoedd niferus oddi ar dir mawr Denmarc, e.e. Bornholm, Sjælland a Fyn. Mae Åland yn dalaith annibynnol a heb arfbais yn y Ffindir. Mae'r bobl sydd yn byw ar yr ynys yn siarad Swedeg ac mae baner sydd yn wahanol iawn i un y Ffindir gan yr ynys. Mae'n aelod-wladwriaeth annibynnol yng Nghyngor y Gogledd (Nordic Council).

Mae'n bosib mynd trwy afonydd a chamlesi i Afon Volga yn Rwsia, ac oddi yno ymlaen i'r Môr Gwyn, y Môr Du, Môr Asof a Môr Caspia.

Mae'r Môr Baltig yn enwog am ei ambr.

## Geirdarddiad

Roedd Tacitus yn ei alw’n *Mare Suebicum* ar ôl pobl Germanaidd y Suebiref>Tacitus, *Germania*]](online text): *Ergo iam dextro Suebici maris litore Aestiorum gentes adluuntur, quibus ritus habitusque Sueborum, lingua Britannicae propior.* – "Upon the right of the Suevian Sea the Æstyan nations reside, who use the same customs and attire with the Suevians; their language more resembles that of Britain.", a galwodd Ptolemi y môr yn *Fôr Sarmatiaidd* ar ôl y Sarmatiaid, ond y cyntaf i’w enwi'n Fôr y Baltig (Lladin Canoloesol: *Mare Balticum*) oedd y croniclydd Almaenig o’r 11g Adam o Bremen.

Mae tarddiad yr enw "Baltig" ychydig yn amwys; fe'i mabwysiadwyd i'r Ieithoedd Slafonaidd a Ffinneg a siaredir o amgylch y môr, fwy na thebyg oherwydd rôl Lladin Ganoloesol mewn cartograffeg. Efallai ei fod wedi'i gysylltu â'r gair "gwregys" yn yr Ieithoedd Germanaidd, enw a ddefnyddir ar gyfer dau gulfor Denmarc, "y Belts", tra bod eraill yn honni ei fod yn deillio'n uniongyrchol o ffynhonnell y gair Almaeneg, Lladin balteus sef "gwregys". Cymharodd Adam o Bremen ei hun y môr â siâp gwregys, gan nodi ei fod yn cael ei enwi felly oherwydd ei fod yn ymestyn trwy'r tir fel gwregys ("*Balticus, eo quod in modum baltei longo tractu fesul Scithicas regiones tendatur usque yn Greciam"*).

## Hanes

## Yn y clasuron

Roedd Cape Arkona ar ynys Rügen yn yr Almaen, yn un o safleoedd mwyaf cysegredig y Slafiaid cyn dyfodiad Cristnogaeth.
Ar adeg yr Ymerodraeth Rufeinig, roedd y Môr Baltig yn cael ei alw'n *Mare Suebicum* neu *Mare Sarmaticum*. Disgrifiodd Tacitus yn ei *Agricola a Germania* OC 98 y *Mare Suebicum*, a enwyd ar ôl y Suebi, yn ystod misoedd y gwanwyn, fel môr hallt lle torrodd yr iâ gyda thalpiau'n arnofio. Wedi peth amser ymfudodd y Suebi i'r de-orllewin i fyw dros dro yn ardal Rhineland yn yr Almaen fodern, lle mae eu henw wedi goroesi yn y rhanbarth hanesyddol o'r enw Swabia. Galwodd Jordanes ef yn "Fôr Germanaidd" yn ei waith, *y Getica*.

## Y Canol Oesoedd

Yn yr Oesoedd Canol cynnar, adeiladodd masnachwyr Llychlynnaidd (Sgandinafaidd) ymerodraeth fasnach o amgylch y Baltig. Yn ddiweddarach, ymladdodd y Llychlynwyr am reolaeth ar y Baltig yn erbyn llwythau Wendish a oedd yn preswylio ar y lan ddeheuol. Defnyddiodd y Llychlynwyr afonydd Rwsia hefyd ar gyfer llwybrau masnach, gan ddod o hyd i'w ffordd yn y pen draw i'r Môr Du a de Rwsia. Cyfeirir at y cyfnod hwn lle roedd y Llychlynwyr yn llwyddiannus fel "Oes y Llychlynwyr".

## Gwledydd y Môr Baltig

Tywyn ar arfordir Gwlad Pwyl
Mae nifer o wledydd yn ffinio â'r môr, ond gelwir Estonia, Latfia a Lithwania yn "y Gwledydd Baltig".

Gwledydd sy'n ffinio â'r môr:

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| * Denmarc
* Estonia
* Y Ffindir
 |    | * Yr Almaen
* Latfia
* Lithwania
 |    | * Gwlad Pwyl
* Rwsia
* Sweden
 |

Gwledydd sydd ym masn y Baltig ond sydd heb ffinio â'r môr:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| * Belarws
* Gweriniaeth Tsiec
* Norwy
 |    | * Slofacia
* Wcráin
 |

## Ynysoedd a gorynysoedd

*Prif: Rhestr ynysoedd y Môr Baltig*
Castell Hammershus, ynys Bornholm

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| * Ynysoedd Åland (Y Ffindir, hunanlywodraethol)
* Môr y Gorynys (Y Ffindir)
	+ Pargas
	+ Nagu
	+ Korpo
	+ Houtskär
	+ Kustavi
* Bornholm (Denmarc)
* Gotland (Sweden)
 |    | * Hailuoto (Y Ffindir)
* Hiiumaa (Estonia)
* Kotlin (Rwsia)
* Muhu (Estonia)
* Öland (Sweden)
 |    | * Rügen (Yr Almaen)
* Saaremaa (Estonia)
* Gorynys Stockholm (Sweden)
	+ Värmdön (Sweden)
* Usedom neu Uznam (rhennir rhwng yr Almaen a Gwlad Pwyl)
* Valassaaret (Y Ffindir)
* Wolin (Gwlad Pwyl)
 |

## Dinasoedd a phorthladdoedd

Y dinasoedd arfordirol mwyaf:

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| * St Petersburg (Rwsia) 4,700,000
* Stockholm (Sweden) 774,411 (Stockholm Fwyaf 1,729,274)
* Riga (Latfia) 760,000
* Helsinki (Ffindir) 559,716 (Helsinki Fwyaf: 1,200,000)
* Copenhagen (Denmarc) 502,204 (Copenhagen Fwyaf: 1,823,109) (yn wynebu Oresund)
* Gdańsk (Gwlad Pwyl) 462,700 (1,041,000 yn cynnwys Gdansk Fwyaf)
 |    | * Szczecin (Gwlad Pwyl) 413,600
* Tallinn (Estonia) 401,774
* Kaliningrad (Rwsia) 400,000
* Malmö (Sweden) 259,579 (yn wynebu Oresund)
* Gdynia (Gwlad Pwyl) 255,600
 |    | * Kiel (Yr Almaen) 250,000
* Lübeck (Yr Almaen) 216,100
* Rostock (Yr Almaen) 212,700
* Memel/Klaipėda (Lithwania) 194,400
* Turku (Ffindir) 175,000
 |

Porthladdoedd pwysig (er nad yn ddinasoedd mawr):

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| * Kotka (Ffindir) 55,000
* Świnoujście (Gwlad Pwyl) 50,000
 |    | * Ventspils (Latfia) 44,000
* Baltiysk (Rwsia) 20,000
 |    | * Puck (Gwlad Pwyl) 15,000
* Hanko (Ffindir) 10,000
 |

## Diffiniadau swyddogol

### Gweinyddiaeth

Mae Confensiwn Helsinki ar Ddiogelu Amgylchedd Morol Ardal Môr y Baltig yn cynnwys y Môr Baltig a'r Kattegat, heb alw Kattegat yn rhan o'r Môr Baltig:

"At ddibenion y Confensiwn hwn 'Ardal y Môr Baltig' fydd Môr y Baltig a'r Fynedfa i'r Môr Baltig, wedi'i ffinio â chyfochrog y Skaw yn y Skagerrak ar 57° 44.43'N."
### Trafnidiaeth hanesyddol

Yn hanesyddol, casglodd Teyrnas Denmarc drethi o longau ar y ffin rhwng y cefnfor a'r Môr Baltig dan glo, ochr yn ochr: yn yr Øresund yng nghastell Kronborg ger Helsingør; yn y Llain Fawr yn Nyborg; ac yn y Belt Fach yn ei rhan gul yn Fredericia, wedi i'r cadarnle hwnnw gael ei adeiladu. Rhan gul y Belt Fach yw'r "Middelfart Sund" ger Middelfart.

### Eigioneg

Mae'r mwyafrif o ddaearyddwyr yn cytuno mai'r ffin ffisegol a ffefrir yn y Baltig yw llinell a dynnir trwy ynysoedd de Denmarc, Drogden-Sill a Langeland. Mae Sill Drogden i'r gogledd o Køge Bugt ac mae'n cysylltu Dragør yn ne Copenhagen â Malmö; fe'i defnyddir gan Bont Øresund, gan gynnwys Twnnel Drogden. Yn ôl y diffiniad hwn, mae Culfor Denmarc yn rhan o'r fynedfa, ond mae Bae Mecklenburg a Bae Kiel yn rhannau o'r Môr Baltig. Ffin arferol arall yw'r llinell rhwng Falsterbo, Sweden, a Stevns Klint, Denmarc, gan mai dyma ffin ddeheuol Øresund. Dyma hefyd y ffin rhwng yr Øresund deheuol bas (gyda dyfnder nodweddiadol o 5–10 metr yn unig) a dŵr dyfnach.

### Hydrograffeg a bioleg

Mae Drogden Sill (dyfnder o 7 m (23 tr)) yn gosod terfyn i Øresund a Darss Sill (dyfnder o 18 m (59 tr)), a therfyn i'r Môr Belt.

Mae'r siliau bas yn rhwystrau i lif dŵr halen trwm o'r Kattegat i'r basnau o amgylch Bornholm a Gotland.

Mae gan y Kattegat a Môr Baltig de-orllewinol ocsigeniad da ac mae ganddyn nhw'n llawn bywyd morol. Mae gweddill y Môr yn hallt, yn dlawd o ran ocsigen, ac mewn rhywogaethau. Felly, yn ystadegol, po fwyaf o'r fynedfa sydd wedi'i chynnwys yn ei ddiffiniad, yr iachach y mae'r Baltig yn ymddangos; i'r gwrthwyneb, po fwyaf cul y caiff ei ddiffinio, y mwyaf o fygythiad y mae ei fioleg yn ymddangos.

## Cyfeiriadau

## Dolenni allanol

* (Pwyleg) (Saesneg) (Almaeneg) Môr Baltig
* (Pwyleg) (Saesneg) (Almaeneg) Môr Baltig