Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Grid Cenedlaethol yr Arolwg Ordnans

Sgwâr grid TF, sy'n dangos Y Wash a Môr y Gogledd ynghyd â llefydd yn siroedd Swydd Lincoln, Caergrawnt a Norfolk.
Sgwariau 100km
System o gyfeirnodau grid daearyddol a ddefnyddir yng ngwledydd Prydain, sy'n wahanol i hydred a lledred, yw'r **system cyfeirio Grid Cenedlaethol yr Arolwg Ordnans**.

Crëwyd y system hon gan yr Arolwg Ordnans, ac fe'i defnyddir yn aml er mwyn dadansoddi'u data ymchwil, ac wrth ddiweddaru a chreu mapiau (naill ai gan yr Arolwg Ordnans neu drydydd barti) sy'n seiliedig ar yr arolygon hyn. Dyfynnir cyfeirnodau gridiau yn aml hefyd gan gyhoeddiadau a ffynonellau o ddata eraill, megis arweinlyfrau neu ddogfennau cynllunio i'r llywodraeth.

Mae llawer o systemau'n bodoli, ac maent yn gallu darparu cyfeirnodau gridiau am leoliadau yn Ynysoedd Prydain: mae'r erthygl hon yn disgrifio'r system a grëwyd i Brydain Fawr a'r ynysoedd sydd ar ei hymyl yn benodol (gan gynnwys Ynys Manaw); system debyg a ddefnyddir yn Iwerddon ydy'r system gyfeirnodau gridiau Iwerddon, a grëwyd gan Arolwg Ordnans Iwerddon ar gyfer yr ynys ei hunan. Defnyddir system gyfesur Universal Transverse Mercator (UTM) er mwyn darparu cyfeirnodau gridiau i leoliadau byd-eang, a dyma'r system a ddefnyddir ar gyfer Ynysoedd y Sianel. Mae asiantau Ewrop hefyd yn defnyddio'r system honno wrth fapio lleoliadau, ac ambell waith defnyddient systemau o gyfeirnodau grid milwrol (MGRS) amrywiol.

## Dolenni allanol

* Gwefan swyddogol
* (Saesneg) Arolwg Ordnans Gogledd Iwerddon (OSNI) Archifwyd 2005-08-10 yn y Peiriant Wayback
* (Saesneg) Gwasanaeth Get-a-map
# Elipsoid

Enghreifftiau o elipsoidau, gyda'r hafaliad WIKINIUM\_MATH\_PH\_0

*sffêr* (top, a=b=c=4),

*sfferoid* (gwaelod chwith, a=b=5, c=3),

*3-echelinol* elipsoid (gwaelod dde, a=4.5, b=6, c=3)
Gwrthrych geometrig yw **elipsoid** (enw gwrywaidd), sy'n arwyneb y gellir ei gael o sffêr drwy ei ddadffurfio i wahanol gyfeiriadau, neu'n fwy cyffredinol, drwy drawsffurfiad affin.

Mae ganddo arwyneb cwadrig ac mae ganddo un o'r ddwy nodwedd ganlynol:

1. Mae pob croestoriad planar naill ai'n elíps, neu'n wag, neu'n cael ei leihau i un pwynt (mae hyn yn esbonio'r enw, sy'n golygu "tebyg i elíps").
2. Mae ganddo ffin, sy'n golygu y gellir ei amgáu mewn sffêr digon mawr.

Mae gan yr elipsoid dair echelin cymesuredd perpendicwlar sy'n groesi yng nghanol y cymesuredd, a elwir yn "ganol yr elipsoid". Gelwir y segmentau llinell sy'n amffinio ar yr echeliniau cymesuredd gan yr elipsoid yn "brif echeliniau" neu yn "echeliniau'r elipsoid". Os oes gan y tair echelin wahanol hyd, yna dywedir bod yr elipsoid yn "3-echelinol" neu yn "anghyfochrog", ac mae'r echeliniau wedi'u diffinio'n unigryw.

Os oes gan ddau o'r echelinau hyn yr un hyd, yna mae'r elipsoid yn "elipsoid tro" (neu "elipsoid cylchdro"), a elwir hefyd yn sfferoid. Yn yr achos hwn, mae'r elipsoid dan gylchdro o gwmpas y trydydd echelin, ac felly mae yna lawer o ffyrdd o ddewis y ddau echelin perpendicwlar o'r un hyd.

## Yr hafaliad safonol

Drwy ddefnyddio'r system gyfesurynnol Cartesaidd, lle mae'r tarddiad yn ganol yr elipsoid, a'r echelinau cyfesurynnol yw echelinau'r elipsoid, yna mae gan hafaliad ymhlyg (*implicit equation*) yr elipsoid yr hafaliad canlynol:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_2
lle mae WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 yn bositif (rhifau real).

Mae'r pwynt WIKINIUM\_MATH\_PH\_5 , WIKINIUM\_MATH\_PH\_6 a WIKINIUM\_MATH\_PH\_7 yn gorwedd ar yr arwyneb. Gelwir y segment llinell o'r tarddiad i'r pwyntiau hyn yn "brif ran-echelin" (*principal semi-axes*) yr elipsoid, oherwydd y mae WIKINIUM\_MATH\_PH\_8 yn hanner hyd y prif echelin.

## Cyfeiriadau
# Map

Map cerfwedd gwleidyddol a ffisegol
Map cyntaf o Gymru ar ei phen ei hun: *Cambriae Typus* gan Humphrey Lhuyd (1573)
Mappa Mundi (tua 1290) yn eglwys gadeiriol Henffordd
Cynrychiolaeth weledol o ardal ddaearyddol yw **map**, hynny yw, dadansoddiad symbolaidd sy'n tynnu sylw at y berthynas rhwng yr elfennau yn y lle megis gwrthrych, ardaloedd a themâu. Crewyd y map cyntaf o Gymru gan Humphrey Lhuyd yn 1573 a chyhoeddwyd ef yn Antwerp.

Mae llawer o fapiau ar ffurf modelau geometrig 3D a chaesian gynrychioli geometreg yn fanwl gywir ond yn statig, tra bod eraill yn ddeinamig a rhyngweithiol. Yn aml maent hefyd yn ddarnau o gelfyddyd.

Ymddangosodd nifer o fapiau bras iawn o Gymru yn yr Oesoedd Canol gan bobl megis Mathew Paris (tua 1250) a'r murfap Mappa Mundi (tua 1290) a welir heddiw yn eglwys gadeiriol Henffordd. Yn 1694 llosgwyd map a wnaed gan Gerallt Gymro yn 1194, a dim ond disgrifiad ohono sydd bellach i'w gael. Carreg filltir arall yn hanes mapiau o Gymru yw'r atlas honno a luniwyd yn 1579 gan Christopher Saxton - casliad o fapiau o'r 13 sir yng Nghymru. Lluniodd George Owen fap o Sir Benfro a chyhoeddwyd hwnnw yn y *Britannia* gan William Camden yn 1602. Dylanwadodd mapiau Humphrey Lhuyd a Christopher Saxton ar waith John Speed yn enwedig ar ei waith *Theatre of the Empire of Great Britain* (1611), sy'n cynnwys mapiau o Gymru a'i siroedd, a chynlluniau trefi ar bob un - elfen newydd ar fap. Atlas cyntaf Cymru oedd *The Principality of Wales Exactly Described yn 1718 gan Thomas Taylor. Lluniodd Morris arolwg o arfordir Cymru yn 1748 ac yn llawnach yn 1801.*

## Mathau gwahanol o fapiau

Mae yna sawl gwahanol fath o fap ar gael. Mae pwrpas arbennig i bob arddull ac mae pob un yn cynrychioli gwybodaeth mewn ffordd benodol.

### Map Topograffig

Mae mapiau topograffig yn arddangos prif nodweddion y tirwedd ffisegol megis bryniau, afonydd a dyffrynoedd. Maent hefyd yn arddangos nodweddion dynol megis aneddiadau a chyfarthrebau.

### Cartogram

Mae cartogramau yn eithaf cymhleth i'w llunio. Mae maint ac arwynebedd yn cyfateb i faint y data sy'n cael ei gynrychioli.

### Map Coropleth

Mae mapiau cloropleth yn arddangos data rhanbarthol trwy liw.

### Map Dot

Mae mapiau dot yn arddangos gwerth rhif ar fap trwy gylchoedd yn ôl ei maint. Maent yn arddangos ffactorau megis poblogaeth yn effeithiol.

### Map Isopleth

Mae'r llinellau ar fap isopleth yn uno pob lle sydd a'r un gwerth. Maent yn arddangos ffactorau megis tymheredd yn effeithiol.

### Map Symbol

Mae mapiau symbolau pwynt yn dangos ble yn union mae modd gweld nodwedd neilltuol.

* Map Topograffig
* Cartogram
* Map Coropleth
* Map Isopleth

## Cyfeiriadau
# System gyfesurynnol Gartesaidd

System gyfesurynnol Gartesaidd gyda chylch radiws 2 wedi'i ganoli ar y tarddiad (a nodir mewn coch). Hafaliad y cylch yw x² + y² = 4.
O fewn mathemateg, mae **system gyfesurynnol Gartesaidd** (neu'n fyr: **cyfesurynnau Cartesaidd**) yn system o gyfesurynnau sy'n pennu pob pwynt yn unigryw mewn plân gyda phâr o gyfesurynnau rhif, sef y pellteroedd i'r pwynt o ddwy linell berpendicwlar sefydlog, a fesurir gyda'r un uned hyd. Gelwir pob llinell gyfesurynnol yn "echelin cyfesurynnol" y system. Gelwir y man lle maent yn croesi, neu'n cyfarfod yn "darddiad" (0, 0). Gellir diffinio'r cyfesurynnau hefyd fel safleoedd tafluniad perpendicwlar y pwynt ar y ddwy echelin, a fynegir fel pellteroedd arwyddedig o'r tarddiad.

Gellir ddefnyddio'r un egwyddor i bennu safle unrhyw bwynt mewn gofod tri dimensiwn gan dri chyfesurynnau Cartesaidd, ei bellteroedd wedi'u llofnodi i dri plân perpendicwlar, gan ei dafluniad perpendicwlar ar dair linell perpendicwlar. Yn gyffredinol, mae cyfesurynnau Cartesaidd *n* (sef elfen o n-gofod real) yn pennu'r pwynt mewn gofod ewclidid n-dimensiwn ar gyfer unrhyw ddimensiwn n. Mae'r cyfesurynnau hyn yn gyfartal i bellteroedd o'r pwynt hyd at *n* yr hyperplanau perpendicwlar.

Y system gyfesurynnol Gartesaidd yw sylfaen geometreg ddadansoddol, ac maent yn darparu dehongliadau geometrig llawer o ganghennau mathemateg eraill: algebra llinol, dadansoddiadau cymhleth, geometreg gwahaniaethol, calcwlws aml-amrywedd (*multivariate*), theori grŵp a llawer mwy. Enghraifft gyfarwydd yw'r cysyniad o graff ffwythiant. Mae cyfesurynnau Cartesaidd hefyd yn hanfodol ar gyfer y rhan fwyaf o ddisgyblaethau cymhwysol sy'n delio â geometreg, gan gynnwys seryddiaeth, ffiseg a pheirianneg. Dyma'r system gyfesurynnol fwyaf cyffredin a ddefnyddir mewn graffeg cyfrifiadurol, dylunio geometrig â chymorth cyfrifiadur, a phrosesu data eraill sy'n gysylltiedig â geometreg.

## Cyfeiriadau
# Arsyllfa Frenhinol Greenwich

Arsyllfa Frenhinol Greenwich|  |
| Math | arsyllfa seryddol, amgueddfa  |
|  |
| Ardal weinyddol | Bwrdeistref Frenhinol Greenwich |
| Sefydlwyd | * 4 Mawrth 1675 (yn y Calendr Iwliaidd)
 |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | Maritime Greenwich, Royal Museums Greenwich  |
| Lleoliad | Greenwich  |
| Sir | Llundain Fwyaf (Sir seremonïol) |
| Gwlad |  Lloegr |
| Uwch y môr | 68 metr  |
| Cyfesurynnau | 51.47783°N 0.00139°W  |
| Cod OS | TQ3884877338  |
|  |
| Statws treftadaeth | adeilad rhestredig Gradd I, heneb gofrestredig  |
| Sefydlwydwyd gan | Charles II  |
| Manylion |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Lleolir **Arsyllfa Frenhinol Greenwich** ar fryn ym Mharc Greenwich yn Llundain. Roedd y Seryddwr Brenhinol yn gweithio yn y fan yma ac roedd yr arsyllfa ar y Prif Feridian, sef y meridian sylfaenol ar gyfer pob hydred. Heddiw, mae llinell efydd ar y lawnt yn dangos safle'r Prif Feridian ac ers 16 Rhagfyr, 1999 mae golau laser gwyrdd wedi goleuo i'r gogledd yn ystod y nos. Ymhlith y Cymry sy'n gysylltiedig a'r Arsyllfa mae John William Thomas (1805 – 12 Mawrth 1840), sy'n adnabyddus wrth ei lysenw 'Arfonwyson'.

Comisiynwyd yr arsyllfa gan y brenin Siarl II ym 1675. Adeiladwyd yr arsyllfa wreiddiol, Flamsteed House (1675-76), gan Syr Christopher Wren. Dyma'r adeilad cyntaf ym Mhrydain i gael ei adeiladu'n arbennig fel sefydliad ymchwil gwyddonol.

Nid yw'r awyr uwchben Llundain bellach yn ddigon clir ar gyfer seryddiaeth, felly symudwyd yr Arsyllfa Frenhinol i Gastell Herstmonceux ger Hailsham, Dwyrain Sussex. Adeiladwyd Sbiendrych Isaac Newton yn y fan yma ym 1967, ond symudwyd ef i La Palma yn Sbaen ym 1979. Symudodd yr Arsyllfa Frenhinol unwaith eto ym 1990, y tro yma i Gaergrawnt, ond ar ôl penderfyniad y Cyngor Ymchwil Ffiseg Gronyn a Seryddiaeth (PPARC) terfynwyd ef ym 1998. Ar ôl hynny symudwyd Swyddfa y Nautical Almanac i Labordy Rutherford Appleton ac unwaith arall i'r Canolfan Technoleg Seryddiol yng Nghaeredin.

Cyn i gyflwyno Amser Cyfesurol Cyffredinol roedd Amser Safonol Greenwich (GMT), sef amser a penderfynwyd ar ôl arsylliadau'r arsyllfa hon, yr amser sylfaenol y byd.

Mae'r pelen amser wedi a'i adeiladwyd gan y Seryddwr Brenhinol John Pond ym 1833 yn dal i gwympo pob dydd ar 13:00. Heddiw, mae yna hefyd amgueddfa offer seryddol a mordwyol sydd yn cynnwys H4, y cronomedr hydred gan John Harrison.

Arsyllfa Frenhinol Greenwich
Yr Arsyllfa ar ei bryn
 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Lundain**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Taipei

Taipei|  |
|  |
| Math | dinas, bwrdeistref arbennig, dinas fawr, Capital of the Republic of China, clofan, prifddinas cenedl  |
|  |
| Prifddinas | 信義區  |
| Poblogaeth | 2,442,991, 2,429,429  |
| Sefydlwyd | * 1709
 |
| Pennaeth llywodraeth | Chiang Wan-an  |
| Cylchfa amser | UTC+08:00  |
| Gefeilldref/i | Vilnius  |
| Iaith/Ieithoedd   swyddogol | Iaith Genedlaethol Gweriniaeth Tsieina  |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | Gogledd Taiwan, Taipei–Keelung metropolitan area  |
| Sir | Taiwan  |
| Gwlad | Taiwan  |
| Arwynebedd | 271.7997 km²  |
| Uwch y môr | 10 metr  |
| Gerllaw | Afon Keelung  |
| Yn ffinio gyda | Dinas Newydd Taipei  |
| Cyfesurynnau | 25.0375°N 121.5625°E  |
| Cod post | 100  |
| TW-TPE  |
| Gwleidyddiaeth |
| Corff gweithredol | Taipei City Government  |
| Corff deddfwriaethol | Cyngor Dinas Taipei  |
| Swydd pennaeth   y Llywodraeth | Maer Taipei  |
| Pennaeth y Llywodraeth | Chiang Wan-an  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Taipei
**Taipei** neu **Taibei** yw prifddinas ynys Taiwan, ac felly yn cael ei hystyried fel prifddinas dros-dro Gweriniaeth Tsieina. Gyda phoblogaeth o 2.5 miliwn, hi yw dinas fwyaf yr ynys, tra bod 8.1 miliwn yn byw yn yr ardal ddinesig.

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **Asia**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*
 **Dinasoedd Taiwan**

Taipei ·Hsinchu ·Kaohsiung ·Taichung ·Tainan ·Taoyuan ·Taizhong
# Cylch yr Arctig

Cylch yr Arctig|  |
| Math | polar circle, rhanbarth  |
|  |
| Daearyddiaeth |
| Gwlad | Norwy, Sweden, Y Ffindir, Rwsia, Unol Daleithiau America, Canada, Yr Ynys Las, Gwlad yr Iâ  |
| Cyfesurynnau | 66.561611°N 0.000000°E  |
| Hyd | 15,984.36 cilometr  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Arwydd yn dynodi safle Cylch yr Arctig ar ynys Vikingen, Norwy
**Cylch yr Arctig** yw'r llinell sy'n dynodi ffin yr Arctig. I'r gogledd o'r cylch yma, mae'r haul yn y golwg am 24 awr ar o leiaf un diwrnod yn yr haf, ac o'r golwg am 24 awr ar o leiaf un diwrnod yn y gaeaf.

Y gwledydd sydd a thiriogaethau i'r gogledd o Gylch yr Arctig yw Norwy, Sweden, y Ffindir, Rwsia, yr Unol Daleithiau (Alaska), Canada, Denmarc (Yr Ynys Las) a Gwlad yr Ia (ynys Grímsey). Nid oes poblogaeth fawr i'r gogledd o Gylch yr Arctig. Y dinasoedd mwyaf yw Murmansk (poblogaeth 325,100), Norilsk (135,000), a Vorkuta (85,000), i gyd yn Rwsia, a Tromsø (Norway) gyda tua 62,000.

Cylch yr Arctig (glas)
# Culfor Bering

Culfor Bering|  |
| Math | culfor  |
| Enwyd ar ôl | Vitus Bering  |
|  |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | Y Cefnfor Tawel, Cefnfor yr Arctig  |
| Sir | Alaska  |
| Gwlad | Unol Daleithiau America, Rwsia  |
| Cyfesurynnau | 65.75°N 168.9769°W  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Siart forwrol o Gulfor Bering
**Culfor Bering** (Rwseg: *Берингов пролив*, Saesneg: *Bering Strait*) yw'r culfor rhwng Penrhyn Dezhnev yn Rwsia, y rhan fwyaf dwyreiniol o gyfandir Asia, a Cape Prince of Wales yn Alaska, rhan fwyaf gorllewinol cyfandir Gogledd America.

Mae'r culfor, sydd tua 92 km (58 milltir) o led a 30 – 50 m o ddyfnder, yn cysylltu Môr Chukchi (rhan o Gefnfor Iwerydd) gyda Môr Bering, sy'n rhan o'r Cefnfor Tawel. Enwyd y culfor ar ôl y fforiwr Vitus Bering, Daniad yng ngwasanaeth Rwsia, a groesodd y culfor yn 1728, er y gwyddir i Semyon Dezhnev hwylio trwy'r culfor yn 1648.

Yn ystod Oes yr Ia roedd tir yn cysylltu dwy ochr Culfor Bering, a thros y tir yma y croesodd pobl gynnar o gyfandir Asia i gyfandir America. Gwyntyllwyd y syniad o bont neu dwnel yn cysylltu dwy ochr y culfor, ond ar hyn o bryd bychan yw'r boblogaeth ar y ddwy ochr, ac nid oes ffyrdd yn cysylltu'r sefydliadau ar lannau'r culfor a gweddill y wlad ar yr ochr Rwsaidd nag ochr Alaska. Mae gwahaniaeth amser o 21 awr rhwng y ddwy ochr, gyda'r ochr Rwsaidd ddiwrnod ar y blaen i'r ochr Americanaidd.