Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Geodedd

Hen golofn geodetig a wnaed yn 1855; Ostend, Gwlad Belg.
Cangen o mathemateg gymhwysol yw **geodedd** (Saesneg: *Geodesy*, *geodetics*) a gwyddorau daear. Mae'n ddisgyblaeth sy'n delio gyda mesur a chynrychioli'r Ddaear (neu unrhyw blaned arall) yn weledol, ar ffurf map, siart neu graffiau; mae hyn yn cynnwys meysydd disgyrchiant y blaned mewn gofod 3-dimensiwn, ble mae amser yn newid. Mae hefyd yn astudiaeth o ffenomenâu megis symudiadau crwst y Ddaear, llanw a thrai a symudiad y pegynnau magnetig ac i gyflawni hyn mae'r gwyddonydd (neu'r geodeddwr) yn cynllunio rhywdwaith rheoli byd-eang drwy ddefnyddio'r awyr a'r tir.

## Diffiniad

Daw'r term o'r gair Groeg *geodaisia* (yn llythrennol: "rhaniad y Ddaear") — ac mae'n ymwneud yn bennaf â lleoliad o fewn meysydd disgyrchiant o fewn amser sy'n amrywi. Rhennir y maes gan yr Almaenwyr yn ddau: "Geodedd Uwch" (*"Erdmessung"* neu *"höhere Geodäsie"*), sy'n ymwneud â mesur y Ddaear ar raddfa byd-eang, a "Geodedd Ymarferol" neu "Geodedd Peiriannol" (*"Ingenieurgeodäsie"*), sy'n ymwneud â mesur rhannau llai a mwy lleol o'r Ddaear, gan gynnwys tirfesur.

### Geodeddwyr cynnar

* Pythagoras 580–490 CC, Groeg yr Henfyd
* Eratosthenes 276–194 CC, Groeg yr Henfyd
* Hipparchus ca. 190–120 CC, Groeg yr Henfyd
* Posidonius ca. 135–51 CC, Groeg yr Henfyd
* Ptolemi 83–c.168 AD, Roman Empire (Yr Aifft Rhufeinig)
* Al-Ma'mun 786–833, Baghdad (Irac/Mesopotamia)
* Abu Rayhan Biruni 973–1048, Khorasan (Persia/Samanid)
* Muhammad al-Idrisi 1100–1166 (Arabia a Sisili)

## Cyfeiriadau
# Cartograffeg

Cartograffeg|  |
| Enghraifft o: | cangen o wyddoniaeth, disgyblaeth academaidd, cangen economaidd, arddull mewn celf, genre  |
| Math | gwyddorau daear, daearyddiaeth  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/02296  |
| Thesawrws y BNCF | 1322  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

Map o Gymru gan Humphrey Lhuyd a gyhoeddwyd yn Atlas Lord Burghley yn 1579.

|  |
| --- |
| **Gwyddorau daear** |
|  |
|
Bioamrywiaeth
Cartograffeg
Cloddio
Daeareg
Daearyddiaeth
Defnydd tir
Demograffeg
Ecoleg
Eigioneg
Geocemeg
Hanes daearegol
Hydroleg
Meteoroleg
Morffoleg
Mwynyddiaeth
Paleontoleg
Petroleg
Rhewlifeg
Seismoleg |

Gwyddor gwneud mapiau a globau yw **cartograffeg**. Yn y gorffennol roedd cartograffwyr yn defnyddio pin a phapur i wneud hynny, ond erbyn heddiw mae llawer o fapiau yn cael eu gwneud trwy ddefnyddio cyfrifiaduron gyda meddalwedd arbennig: dylunio gyda chymorth cyfrifiadur (CAD), Systemau Gwybodaeth Ddaearyddol (GIS) neu feddalwedd dylunio mapiau arbennig eraill.

Ail-luniad o fap y byd gan Hecataeus, tua 500 CC
## Hanes

Dyluniwyd y map cynharaf tua 5000 CC, ond achosodd darganfod geometreg (yn Babilon, tua 2300 CC) ddatblygiadau mawr yn hanes gwneuthuriad mapiau. Mae'n bosib weld hynny ar fap enwog o Nippur (Babilon, tua 1400-1200 CC) a mapiau o'r cyfnod clasurol o'r Aifft.

Cafwyd datblygiadau pellach yng Ngroeg yr Henfyd. Ygrifennodd Strabo (tua 63 CC i 21 OC) ei lyfr dylanwadol *Geographia*. Daearegwyr enwog eraill o'r cyfnod yw Thales o Filetos, Anacsimandros o Filetos, Aristarchus o Samos (y dyn cyntaf i ddweud fod y Ddaear yn symud o gwmpas yr haul) ac Eratosthenes o Cyrene. Mae dylanwad Pythagoras ac Aristoteles yn bwysig hefyd. Yn y cyfnod hwnnw y cyflwynwyd y system o hydred a lledred sy'n cael ei ddefnyddio heddiw.

Un o gartograffwyr enwocaf yr Oesoedd Canol oedd Roger Bacon a'r enwocaf yn y 15G oedd y Cymro Humphrey Lhuyd (1527 - 31 Awst 1568) oFoxhall yn Dinbych. Roedd y mwyafrif o'r mapiau a ddylunwyd yn ystod yr Oesoedd Canol yn dangos y byd yn ôl syniadaeth grefyddol y cyfnod, gyda'r tir i gyd yng nghanol disg fawr a'r môr o'i gwmpas. Fodd bynnag, roedd teithiau cyntaf Ewropwyr i'r gorllewin a'r diddordeb mewn gwledydd tramor a chreu gwladfeydd a ddaeth yn sgîl hynny, yn ysbardun i ddatblygu technegau cartograffeg newydd ar linellau mwy gwyddonol.

## Gweler hefyd

* Mapiau Arolwg Ordnans