# Plantaginaceae

| Teulu'r llyriad |
| --- |
|  |
| *Scoparia dulcis* |
| Dosbarthiad gwyddonol |
| Teyrnas: | Plantae |
| Ddim wedi'i restru: | Angiosbermau |
| Ddim wedi'i restru: | Ewdicotau |
| Ddim wedi'i restru: | Asteridau |
| Urdd: | Lamiales |
| Teulu: | **Plantaginaceae** Juss. |
| Llwythi |
| * Angelonieae
* Antirrhineae
* Callitricheae
* Cheloneae
* Digitalideae
* Globularieae
* Gratioleae
* Hemiphragmeae
* Plantagineae
* Russelieae
* Sipthorpieae
* Veroniceae
 |
| Cyfystyron |
|
Antirrhinaceae Pers.
Aragoaceae D.Don
Callitrichaceae Link nom. cons.
Chelonaceae Martinov
Digitalaceae Martinov
Ellisiophyllaceae Honda
Globulariaceae DC. nom. cons.
Gratiolaceae Martinov
Hippuridaceae Vest nom. cons.
Littorellaceae Gray
Psylliaceae Horan.
Sibthorpiaceae D.Don
Veronicaceae Cassel |

Teulu o blanhigion blodeuol yw'r **Plantaginaceae**, neu**deulu'r llyriad**, sy'n perthyn i'r urdd Lamiales. Y teipdylwyth yw *Plantago* L., sy'n cynnwys *P. major* a *P. coronopus*.

Tan yn ddiweddar, roedd yn deulu bychan o fewn urdd ei hun – y **Plantaginales** – ond mae astudiaethau ffylogenetig, wedi eu crynhoi yn yr Angiosperm Phylogeny Group (APG), wedi dangos y dylai'r teulu gael ei gynnwys yn yr urdd Lamiales.

## Trosolwg

Yn draddiodiadol, dim on tri genws oedd yn nheulu'r Plantaginaceae: *Bougueria*, *Littorella*a *Plantago*. Fodd bynnag, mae ymchwil ffylogenetig wedi dangos fod y Plantaginaceae yn yr ystyr fanylaf wedi eu hamnythu o fewn y Scrophulariaceae (ond gan ffurfio grwp ac eithrio teipdylwyth y teulu hwnnw, *Scrophularia*). Er mai Veronicaceae (1782) yw'r enw hynnaf ar gyfer y grwp hwn, mae'r enw Plantaginaceae (1789) wedi ei warchod gan y Gyfundrefn Enwau Botanegol Ryngwladol (ICBN) ac mae ganddo felly flaenoriaeth dros unrhyw enw arall am deulu sy'n cynnwys y genws *Plantago*. Ar ben hynny, dydy enwau wedi eu cyhoeddi cyn 1789 ddim yn gymwys i gael eu gwarchod gan yr ICBN. Mae'r enw **Antirrhinaceae** wedi ei gynnig ar gyfer cael ei warchod yn lle'r enw Plantaginaceae.Yn y cyfamser, mae'r APG wedi derbyn yr enw Plantaginaceae

Yn yr ystyr ehangach, mae'r Plantaginaceae yn deulu amryfath a chosmopolitaidd ac i'w canfod yn bennaf mewn cylchfeydd tymherus. Mae'r grwp yn cynnwys llysiau, llwyni a hefyd rhai planhigion dyfrdrig gyda gwreiddiau (ee y genws *Callitriche*). Oherwydd yr amrywiaeth yma, mae amsgrifiad y teulu yn anodd i'w gadarnhau.

Gall dail planhigion y Plantaginaceae fod yn droellog neu gyferbyn a'i gilydd, yn syml neu'n gyfansawdd.

Gall strwythur a ffurf y blodau amrywio. Mae gan rhai genera bedwar petal a phedwar sepal; mae gan aelodau erai bump i wyth o bob un.

Hadlestr neu gibyn (*capsule*) yw'r ffrwyth, sy'n ymagor trwy raniadau rhwng y celloedd.

## Gaynerayabuelamiabchitobabi

*Bacopa monnieri* yn Hyderabad, India.
*Achetaria azurea* yn Kerala
Mae'r Plantaginaceae wedi iddo gael ei ehangu yn cynnwys 94 genws a tua 1,900 o rywogaethau.*Veronica* yw'r genws mwyaf, gyda tua 450 rhywogaeth. Mae *Veronica* hefyd weithiau'n cynnwys y genera *Hebe*, *Parahebe* and *Synthyris*, oedd gynt yn cael eu trin fel genera ar wahân. Ar wahân i pan ddatganir yn wahanol, roedd pob aelod o'r Plantaginaceae gynt wedi ei gynnwys yn y Scrophulariaceae.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Llwyth Angelonieae* *Angelonia* Humb. & Bonpl.
* *Basistemon* Turcz.
* *Melosperma* Benth.
* *Monopera* Barringer
* *Monttea* Gay
* *Ourisia* Comm. ex Juss.

Llwyth Antirrhineae* *Acanthorrhinum* Rothm.
* *Albraunia* Speta
* *Anarrhinum* Desf.
* *Antirrhinum* L.
* *Asarina* Mill.
* *Chaenorhinum* (DC.) Rchb.
* *Cymbalaria* Hill
* *Epixiphium* (Engelm. ex A.Gray) Munz
* *Galvezia* Dombey ex Juss.
* *Gambelia* Nutt.
* *Holmgrenanthe* Elisens
* *Holzneria* Speta
* *Howelliella* Rothm.
* *Kickxia* Dumort.
* *Linaria* Mill.
* *Lophospermum* D.Don
* *Mabrya* Elisens
* *Maurandya* Ortega
* *Misopates* Raf.
* *Mohavea* A.Gray
* *Neogaerrhinum* Rothm.
* *Nuttallanthus* D.A.Sutton
* *Pseudomisopates* Güemes
* *Pseudorontium* (A.Gray) Rothm.
* *Rhodochiton* Zucc. ex Otto & A. Dietr.
* *Sairocarpus* D.A.Sutton
* *Schweinfurthia* A.Braun

Llwyth Callitricheae* *Callitriche* L.
* *Hippuris* L.
 | Llwyth Cheloneae* *Brookea* Benth.
* *Chelone* L.
* *Chionophila* Benth.
* *Collinsia* Nutt.
* *Keckiella* Straw
* *Nothochelone* (A.Gray) Straw
* *Penstemon* Schmidel
* *Tonella* Nutt. ex A.Gray
* *Uroskinnera* Lindl.

Llwyth  Digitalideae* *Digitalis* L.
* *Erinus* L.

Llwyth  Globularieae* *Campylanthus* Roth
* *Globularia* L.
* *Poskea* Vatke

Llwyth Gratioleae* *Achetaria* Cham. & Schltdl.
* *Adenosma* R.Br.
* *Bacopa* Aubl.
* *Benjaminia* Mart. ex Benj.
* *Boelckea* Rossow
* *Capraria* L.
* *Cheilophyllum* Pennell ex Britton
* *Conobea* Aubl.
* *Darcya* B.L.Turner & C.C.Cowan
* *Deinostema* T.Yamaz.
* *Dizygostemon* (Benth.) Radlk. ex Wettst.
* *Dopatrium* Buch.-Ham. ex Benth.
* *Fonkia* Phil.
* *Geochorda* Cham. & Schltdl.
* *Gratiola* L.
* *Hydranthelium* Kunth
* *Hydrotriche* Zucc.
* *Ildefonsia* Gardner
* *Leucospora* Nutt.
* *Limnophila* R.Br.
 | * *Maeviella* Rossow
* *Mecardonia* Ruiz & Pav.
* *Otacanthus* Lindl.
* *Philcoxia* P.Taylor & V.C.Souza
* *Schistophragma* Benth. ex Endl.
* *Schizosepala* G.M.Barroso
* *Scoparia* L.
* *Sophronanthe* Bentham
* *Stemodia* L.
* *Tetraulacium* Turcz.

Llwyth  Hemiphragmeae* *Hemiphragma* Wall.

Llwyth  Plantagineae* *Aragoa* Kunth
* *Littorella* P.J.Bergius
* *Plantago* L.

Llwyth Russelieae* *Russelia* Jacq.
* *Tetranema* Benth.

Llwyth Sipthorpieae* *Ellisiophyllum* Maxim.
* *Sibthorpia* L.

Llwyth Veroniceae* *Chionohebe* B.G.Briggs & Ehrend.
* *Detzneria* Schltr. ex Diels
* *Hebe* Comm. ex Juss.
* *Kashmiria* D.Y.Hong
* *Lagotis* Gaertn.
* *Neopicrorhiza* D.Y.Hong
* *Paederota* L.
* *Parahebe* W.R.B.Oliv.
* *Picrorhiza* Royle ex Benth.
* *Scrofella* Maxim.
* *Synthyris* Benth.
* *Veronica* L.
* *Veronicastrum* Heist. ex Fabr.
* *Wulfenia* Jacq.
* *Wulfeniopsis* D.Y.Hong
 |

### Genera wedi eu symud

|  |  |
| --- | --- |
| * *Artanema* D.Don → Linderniaceae
* *Bryodes* Benth. → Phrymaceae
* *Bythophyton* Hook.f. → Phrymaceae
* *Chamaegigas* Dinter ex Heil → Linderniaceae
* *Craterostigma* Hochst. → Linderniaceae
* *Dintera* Stapf → Phrymaceae
* *Encopella* Pennell → Phrymaceae
* *Legazpia* Blanco → Linderniaceae
* *Limosella* L. → Scrophulariaceae
 | * *Lindenbergia* Lehm. → Orobanchaceae
* *Lindernia* All. → Linderniaceae
* *Micranthemum* Michx. → Linderniaceae
* *Microcarpaea* R.Br. → Phrymaceae
* *Picria* Lour. → Linderniaceae
* *Psammetes* Hepper → Phrymaceae
* *Rehmannia* Libosch. ex Fisch. & C.A.Mey. → Orobanchaceae
* *Torenia* L. → Linderniaceae
 |

## Cyfeiriadau