# Dosbarthiad gwyddonol

Lefelau dosbarthiad biolegol

---

Y prif rengoedd mewn dosbarthiad biolegol.
Mewn bioleg, **tacsonomeg** (o'r Groeg hynafol **τάξις** sef *tacsis*) yw'r astudiaeth wyddonol o enwi, diffinio a dosbarthu grwpiau o organebau biolegol yn seiliedig ar nodweddion cyffredin. Mae organebau wedi'u grwpio'n tacsa (unigol: tacson) a rhoddir rheng dacsonomig i'r grwpiau hyn; gellir rhestru rheng benodol i ffurfio grŵp mwy cynhwysol o safle uwch, gan greu yr hyn a elwir yn 'hierarchaeth dacsonomig'. Y prif rengoedd heddiw yw parth, teyrnas, ffylwm (defnyddir *rhaniad* weithiau mewn botaneg yn lle *ffylwm*), dosbarth, urdd, teulu, genws, a rhywogaeth. Ystyrir y botanegydd o Sweden, Carl Linnaeus, fel sylfaenydd y system dacsonomeg, wrth iddo ddatblygu system restredig a elwir yn dacsonomeg Linnaeaidd ar gyfer categoreiddio organebau ac enwau deuenwol ar gyfer enwi organebau.

Gyda datblygiadau mewn theori, data a thechnoleg ddadansoddol o systemateg fiolegol, mae'r system Linnaeaidd wedi trawsnewid yn system o ddosbarthu biolegol modern gyda'r bwriad o adlewyrchu'r perthnasoedd esblygiadol rhwng organebau byw ac wedi difodi.

## Diffiniad

Mae union ddiffiniad tacsonomeg yn amrywio o ffynhonnell i ffynhonnell, ond erys craidd y ddisgyblaeth: cenhedlu, enwi a dosbarthu grwpiau o organebau. Fel pwyntiau cyfeirio, cyflwynir diffiniadau diweddar o dacsonomeg isod:

1. Y theori a'r ymarfer o grwpio unigolion yn rywogaethau, trefnu rhywogaethau yn grwpiau mwy, a rhoi enwau i'r grwpiau hynny, gan gynhyrchu 'dosbarthiad'.
2. Maes gwyddoniaeth (a phrif gydran systemateg) sy'n cwmpasu disgrifio, adnabod, enwi a dosbarthu.
3. Gwyddor dosbarthiad. Mewn bioleg trefnu organebau yn ddosbarthiad.
4. "Gwyddor dosbarthiad fel y'i cymhwysir i organebau byw, gan gynnwys astudio dulliau ffurfio rhywogaethau, ac ati."
5. "Dadansoddiad o nodweddion organeb i'r dibenion o'u dosbarthu".
6. "Mae systemeg yn astudiaeth o ffylogenedd i ddarparu patrwm y gellir ei gyfieithu i ddosbarthiad ac enwau mwy cynhwysol ym maes tacsonomeg" (a restrir fel diffiniad dymunol ond anarferol).

Mae'r diffiniadau amrywiol hyn naill ai'n gosod tacsonomeg fel is-faes o systemateg (diffiniad 2), yn gwrthdroi'r berthynas honno (diffiniad 6), neu'n ymddangos eu bod yn ystyried y ddau derm yn gyfystyr. Ceir rhywfaint o anghytundeb a yw enwi biolegol yn cael ei ystyried yn rhan o dacsonomeg (diffiniadau 1 a 2), neu’n rhan o systemateg y tu allan i dacsonomeg. Er enghraifft, mae diffiniad 6 wedi'i baru â'r diffiniad canlynol o systemateg sy'n gosod y gyfundrefn enwau (*nomenclature*) y tu allan i dacsonomeg:

* *Systemateg* : "Yr Astudiaeth o adnabod, tacsonomeg, ac enwi organebau, gan gynnwys dosbarthu pethau byw o ran eu perthnasoedd naturiol ac astudio amrywiad ac esblygiad tacsa".

## System hierarchaidd

Dyma'r hierarchaeth o dacsonau, gyda'r prif rengau mewn teip trwm.

* **Parth(Parthau)Regio*
* **Teyrnas(Teyrnasoedd)Regnum*
* Is-deyrnas *Subregnum*
* Uwch-ffylwm *Superphylum*
* **Ffylwm(Ffyla)Phylum* **¹ Is-ffylwm *Subphylum*
* Uwch-ddosbarth *Superclassis*
* **Dosbarth(Dosbarthiadau)Classis*
* Is-ddosbarth *Subclassis*
* Uwch-urdd *Superordo*
* **Urdd(Urddau)Ordo*
* Is-urdd *Subordo*
* Uwch-deulu *Superfamilia*
* **Teulu(Teuluoedd)Familia*
* Is-deulu *Subfamilia*
* Llwyth (Llwythau) *Tribus*
* **Genws(Genera)Genus*
* Uwch-rywogaeth *Superspecies*
* **Rhywogaeth(Rhywogaethau)Species*
* Is-rywogaeth *Subspecies*

**¹Rhaniad** neu **adranDivisio*: dewis arall i Ffylwm ar gyfer planhigion, ffyngau a bacteria

## Enghreifftiau

| Rhenc | Pryf ffrwythau | Bod dynol | Pysen | Amanita'r pryfed | *E. coli* |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **Parth** | Eukaryota | Eukaryota | Eukaryota | Eukaryota | Bacteria |
| **Teyrnas** | Animalia | Animalia | Plantae | Fungi |  |
| **Ffylwm** | Arthropoda | Chordata | Magnoliophyta | Basidiomycota | Proteobacteria |
| Is-ffylwm | Hexapoda | Vertebrata | Magnoliophytina | Hymenomycotina |  |
| **Dosbarth** | Insecta | Mammalia | Magnoliopsida | Homobasidiomycetae | Gammaproteobacteria |
| Is-ddosbarth | Pterygota | Placentalia | Magnoliidae | Hymenomycetes |  |
| **Urdd** | Diptera | Primates | Fabales | Agaricales | Enterobacteriales |
| Is-urdd | Brachycera | Haplorrhini | Fabineae | Agaricineae |  |
| **Teulu** | Drosophilidae | Hominidae | Fabaceae | Amanitaceae | Enterobacteriaceae |
| Is-deulu | Drosophilinae | Homininae | Faboideae | Amanitoideae |  |
| **Genws** | *Drosophila* | *Homo* | *Pisum* | *Amanita* | *Escherichia* |
| **Rhywogaeth** | *D. melanogaster* | *H. sapiens* | *P. sativum* | *A. muscaria* | *E. coli* |

## Teyrnas a Pharth

*Prif: Teyrnas (bioleg)*
Yn yr Yr Oesoedd Canol disgrifiwyd **rhywogaethau** gwahanol o fewn genws gyda rhestr hir o dermau Lladin. Nid tan y 18fed ganrif y cyflwynodd Carolus Linnaeus (1707-1778) y system sy’n dal mewn defnydd heddiw, lle defnyddir dim ond dau air, un am y genws ac un am y rhywogaeth. Yr enw am y system hon yw'r system ddeuenwol. Yn *Systema Naturae* Carolus Linnaeus (1735), rhennir pethau byw yn ddwy deyrnas: Animalia a Vegetabilia. Ers hynny, datblygodd gwayddoniaeth a thechnoleg ac mae llawer wedi ei ganfod ynglŷn ag organebau un-gellog, ymysg pethau eraill, felly roedd angen system mwy cynnil. Yn y 1960au cyflwynwyd y gair 'Rank' a newidiwyd yn ei dro i 'Domain' (Cymraeg: Parth).

Un system o'r fath yw'r system 6-teyrnas a ddefnyddir yn UDA, lle rhennir organebau yn Bacteria, Archaea, Protista, Fungi (Ffwng), Plantae (Planhigion) ac Animalia (neu 'Anifeiliaid'). Yng ngwledydd Prydain, India, Awstralia ac America Ladin, fodd bynnag, defnyddir 5-teyrnas, sef: Anifeiliaid, Planhigion, Ffwng, Protista a Monera. Mae rhai dulliau o ddosbarthu bywyd yn hepgor y term "Teyrnas", gan nodi nad yw'r teyrnasoedd traddodiadol yn perthyn i un hynafiad cyffredin.

Mae'r tabl canlynol yn crynhoi datblygiad y systemau o ddosbarthu pethau byw dros y blynyddoedd.

| Linnaeus 1735 | Haeckel 1866 | Chatton 1925 | Copeland 1938 | Whittaker 1969 | Woese et al. 1977 | Woese et al. 1990 | Cavalier-Smith 1993 | Cavalier-Smith 1998 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 2 teyrnas | 3 teyrnas | 2 ymerodraeth | 4 teyrnas | 5 teyrnas | 6 kingdoms | 3 parth | 8 teyrnas | 6 teyrnas |
| *(dim)* | Protista | Prokaryota | Monera | Monera | Eubacteria | Bacteria | Eubacteria | Bacteria |
| Archaebacteria | Archaea | Archaebacteria |
| Eukaryota | Protista | Protista | Protista | Eucarya | Archezoa | Protosoa |
| Protosoa |
| Chromista | Chromista |
| Planhigion | Plantae | Plantae | Plantae | Plantae | Plantae | Plantae |
| Ffwng | Ffwng | Ffwng | Ffwng |
| Animalia | Animalia | Animalia | Animalia | Animalia | Animalia | Animalia |

## Cyfeiriadau

* Internet Archive: Dosbarthiad Pethau Byw Canolfan Edward Llwyd, Prifysgol Cymru